Skip to main content

Full text of "Opera, quotquot reperta sunt"

See other formats 


IU\ 


BENEDICTI   DE   SPINOZA 
0  P  E  R  A. 


BENEDICTl  DE  SPINOZA 
0  P  E  11  A 


QUOTQUOT  KKPERTA  SUNT. 


R  E  C  0  0  N  0  V  I'J  R  V  N  T 


J.  VAN   VLOTEN    i:t   J.  P.  N.   LAND. 


E  D  1  T  I  0     A   I.  T  E  U  A. 


TUMiS    TERTIUS. 


II    \  (i  A   i:      ('  O  M   I  T  V  M. 

AiTi.    M  A  \{'V  I  N  li  M     N  1.111  ()  r  l-\ 

MDCCCVC. 


NOV     1  1350 


Noviomagi 
Ex  Officina  H.  C.  A.  Thieme. 


1^«    o« 

De  reliquis  quae  exstant  pliilosophi  scriptis  Ijrevissime  tantum 
dicendum  videtur. 

Tractatuli  de  Deo,  Homine,  ejusque  Salute,  cujus  versionem 
tantum  vernaculam  habemus,  utrumque  exemphun  MS.  hodie 
Bibhothecai  Regia)  Hagana)  est.  Horum  neutrum  ab  ipso 
interprete  profectum ;  unum  ipso  Spinoz?e  s?eculo  nitide  exaratum 
ab  indocto  homine,  qui  orthographia  utebatur  modo  prisca 
modo  recentiori;  alterum  saeculo  XVIII  ex  illo  descriptum,  et 
ex  Hbidine  etsi  haud  inscito  emendatum  a  Joh.  Monnikhoff 
chirurgo  Amstelodamensi  philosophiie  studioso.  Attamen  ad 
illud  reverti  omnia  suadebant,  nec  quidquam  omittere  prajter 
inoptas  rerum  repetitiones  ab  interprete  in  margino  factas  et 
eas  vocabula  scribendi  rationes  quarum  usus  jam  florentc 
Spinoza  amissus  erat.  Continuimus  autem  nos  a  Latina  versione, 
vel  potius  restitutione,  lectoribus  offerenda,  ne  forte  docunieii- 
torum  veritati  nostris  interpretationibus  otticero  videremur ; 
caeterum  prostant  libelH  editiones  GermaniciD  et  CiaHica,  ijuas 
curaverunt  viri  doctissimi  Sigwart,  Schaarsclmiidt,  Janet. 

Principia  Cartesiana,  Cogitationes  Motaphysica^  hbelhis  de 
Iride,  ox  editionibus  principibus  ropetita  sunt.  Hujus  tiuum 
duo  exemphxria  innotmnint,  Haganum  unum,  ahorum  in  bihlio- 
theca  D.  Bierens  do  Haan  matheseos  professoris,  in  utroque 
tanquam   appendicem    invenimus  prograniina  ((uoddani.  ut   tuno 


VI 


loquebantur,  ad  rrobabiliuni  calculum  pertinens,  quod  et  ipsuni 
SpinozaB  vindicandum  duximus. 

Compendium  Grammatices  Linguae  Hebra^a)  imperfectum 
mendis  inquinatum  erat  nemini  vel  tironi  tolerandis,  quibusque 
purgandis  vix  manum  admoverant  aut  Paulus  aut  Bruderus. 
Et  quamquam  nobis  constat,  auctorem  in  libro  absolvendo 
nonnulla  qutB  scripsisset  accuratius  expressurum  fuisse,  tamen 
emendanda  putavimus  quae  ille  ne  dormitans  quidem  scribere 
potuisset. 

Itaque  jam  absoluto  opere  restat  ut  gratias  agamus  quam 
maximas  omnibus  qui  et  consilio  et  opera  sua  nos  adjuvarunt, 
lectorisque  veniam  petamus  si  quid  a  nobis  vel  praetermissum 
vel  peccatum  fuerit.  Atque  in  primo  quidem  tomo  qusedam 
mutanda  esse  comiter  monuit  is  qui  Ethicam  Belgice  interpre- 
tatus  est  V.  d.  H.  Gorter,  nec  dubitari  potest  quin  sic  scribere 
oporteat  auctore  tum  editione  principe  tura  verborum  contextu: 

Pag.  57  vs  1,  qui  et  necessario  —  p.  59,  vs.  7,  affecium  — 
p.  96,  vs.  9  a.  f.  Idece  —  p.  122  vs.  15  a.  f.  Naturce  — 
p.  157,  vs.  2  a.  f.  CoroUarium  I  —  p.  158  vs.  7  a.  f.  Co?-ol- 
larium  11  —  p.  175,  vs.  6  a.  f.  affectus  —  p.  177^  vs.  6  sic 
definire  —  p.  198,  vs.  5  Schol.  2,  Prop.  40,  p.  2;  —  p.  201, 
vs.  5  et  denique  —  p.  216,  vs.  12  a.  f.  p)er  Coroll.  1  Prop. 
55,  p.  3,   —  p.  225,  vs.  6  a.  f.  per  Coroll.  Prop  63. 

Quod  autem  in  p.  10  ann.  1  voci  causatur  negationem  a 
Paulo  propositam  addere  noluimus,  explanatur  annotatione  p.  141 
collata  pag.  58  vs.  25  sqq. ;  etsi  nunc,  illam  eegre  desiderari, 
Sigwartio  monenti  libenter  concedimus. 

Sed  in  his  voluminibus  qucedam  seu  mendosa  seu  minus 
liquida  nos  fefellisse  facile  intelliget  quicunque  verba  Latina, 
nedum  Hebraica  punctis  instructa,  prelo  subjecerit. 

J.  P.  N.  LAND. 


CONTINENTUK   JiOC    VOLLMINE 


P,       1  —  104.     KoiiTE    Vehhandeling    va\    God,    de    Menscii, 

EN    DESZELFS    WeLSTAND. 

P.   105  —  188.     IIenati    des  Caijtes  Pkin(ii'Iohum   Piiilosophlf, 

PaRS    I.    ET    II.    MOHE    OEOMETKICO    DEMONSTKAT.*:. 

P.  189  —  234.  Appendix.  continens  Cooitata  Metaphysica. 

P.  235-247.  Stelkonstige   Keeckening  van  den  Reoenbooo. 

P.  248  —252.  Reeckening  van  Kanssen. 

P.  253—356.  Compendium  Gkammatices  Lingu.i:  Hebk.e.e. 


3 

39^3 


In  cod.  B  (Johaiinis  MonnikhoiVii  nianu  oxarato)  libolli  titulus  hic  est : 


ETHIC A 


OF 


ZEDE-LEER, 


VERVAT  IN  TWEE  DEELEN, 


WAAR    IN    GEHANDELD    WORD 


I.  Van  Gods  bestaan,  en  Eigenschappen. 

IL  Van  den  Mensch,  ten  opzigte  van  den  aart  en  oarspronk 
hunner  Hartstogten,  het  gebruyk  haarer  Reeden  daar  omtrent, 
en  welk  het  middel  is  waar  door  zy  tot  hun  Heyl  en  opperste 
vrijhijd  worden  opgelijd. 

Benevens  een  Anhangzel;  behelsende,  een  kort  ontwerp 
over  de  natuur  der  Zelfstandighijd ;  als  meede  die  van  de 
menschelijke  Ziel,  en  haar  vereeneging  met  het  Lichaam. 


ZAMENGESTELD 


door 


BENEDICTUS  DE  SPINOZA, 


EERSTE    DEEL 


VAN 


aoD. 


CAP.  I. 

D  A  T     C;  O  D     I  S. 

Belangendo    dan    liet   eerste,    nanienlijk  of  *  'er  een  God  is? 
dat  zuggen  wy  te  konnen  bewezen  worden : 
Voor  eerst  {a  priori  of)  van  vooren  aldus: 

1.  Alles  wat  wy  klaar  en  onderscheiden  verstaan  aan  de 
natuur  *  van  een  zaak  te  beliooren,  dat  konnen  wy  ook  niet 
waarheid  van  die  zaak  bevestigen; 

Maar    dat    de    wezentheid    aan    de   natuur  Gods  toebehoort. 
konnen  wy  khiar  en  onderscheidentlijk  verstaan  ; 
hnjo. 
Anderzints  ook  ahhis: 

2.  De  wezentlieeden  van  de  zaaken  zijn  van  alle  E^vigheid, 
«n  zullen  in  alle  ewigheid  onveran<hMlijk  l)lijven; 


*  Cod.  B,  :  lielanrfende  dit,  diit.  Porro  ens  scri|)tiono.s,  <iuibu8  sennonein 
tantum  ologftntioreni  r<Hl<U'ro  studuit  Monnikhoftius^rrpeteresupersedomus. 

*  Vorstaat  do  bej)nal<lo  natuur,  door  <lowelko  do  /nke  is  dat  ze  is,  en 
dat  van  lianr  in  gonorl<'i  wij/o  kan  ntgosohoido  wor<lon,  zonder  ook  met 
€on  die  /nnk  to  verniotigcn  :  als  <lat  tot  het  wo/on  van  oen  HorK'  hohoort 
dat  hy  een  dnl  hobhe,  of  't  we/on  vnn  <lo  IJerg  is  dat  hy  oon  *lal  hobbo  : 
hetwelk  wnarlijk  ceuwig  »'n  onvcrnn<l<rlijk  is,  on  nltij<l  inoot  /ijn  in  't 
concept  van  oen  lierg,  schoon  hy  nooit  wns  of  is. 


4  KOllTE    VERirANDELING. 

De  wezentlijkheid  Gods  is  wezentheid; 

Ergo. 

{A  posteriori  of)  van  agteren  aldus : 

Indien  de  mensch  een  Idea  van  God  heeft,  zo  moet  ^  God 
fornielijk  zijn; 

Maar  de  mensch  heeft  een  Idea  van  God ; 

Ergo. 

Het  eerste  bewijzen  wy  aldus: 

Als  'er  een  Idea  van  God  is,  zo  moet  de  oorzaak  deszelfs 
formelijk  zijn,  en  in  zig  vervatten  alles  wat  de  Idea  voorwer- 
pelijk  heeft; 

Maar  daar  is  een  Idea  van  God ; 

Ergo. 

Om  het  eerste  dezes  bewijsredens  te  tonen,  zo  stellen  wy 
deze  volgende  grondregulen,  te  weten : 

1.  dat  de  kennelijke  dingen  oneindelijk  zijn  ; 

2.  dat  een  eyndig  verstand  het  oneyndige  niet  kan  begrijpen  ; 

3.  dat  een  eyndig  verstand  door  zigzelfs,  ten  zij  het  van 
iet  van  buyten  bepaald  wordt,  niet  en  kan  verstaan;  omdat, 
gelijk  het  geen  magt  heeft  alles  gelijkelijk  te  verstaan,  alzo 
weinig  heeft  het  ook  magt  om  te  konnen  exenipli  gratia,  dit 
eer  als  dat,  of  dat  eer  als  dit,  beginnen  of  aanvangen  te  ver- 
staan.  Het  eerste  dan,  nog  ook  het  tweede  niet  konnende,  zo 
en  kan  het  niets. 

De  eerste  (of  major)  wordt  aldus  bewezen : 

Indien  de  verzieringe  van  de  mensch  alleen  oorzaak  was  van 
zijn  Idea,  zo  zoude  het  onmogelijk  zijn,  dat  hy  iet  zoude  kon- 
nen  begrijpen,  maar  hy  kan  iet  begrijpen ;  Ergo. 

Het  eerste  wordt  bewezen  door  de  eerste  grondregel :  name- 
lijk    dat    de    kennelijke   dingen  oneyndelijk  zijn.  En  volgens  de 


'  Uyt  de  beschrijvinge  hierna  Cap.  2  van  dat  God  oneyndige  eygen- 
schappen  heeft,  konnen  wy  zijne  wezentheyd  aldus  bewijzen  :  Al  dat  wy 
klaar  en  onderscheide  zien  tot  de  natuur  van  een  zaak  te  behooren,  dat 
konnen  wy  ook  met  waarheid  van  die  zaak  bevestigen ;  maar  aan  de 
natuur  van  een  wezen  dat  oneindige  eigenschappen  heeft,  behoort  een 
eigenschap,  dewelke  is  Zijn;  Ergo.  Hierop  nu  te  zeggen,  dat  dit  [B.  dat 
is]  wel  bevestigt  van  de  Idea,  maar  niet  van  de  zaak  zelfs,  is  vals: 
want  de  Idea  en  bestaat  niet  materialiter  van  de  eigenschap  die  tot  dit 
wezen  behoort,  alzo  dat  [B.  oni.  dat]  het  geen  't  welk  bevestigt  wordt, 
en  is  noch  van  de  zaak  noch  van  datgeen  't  welk  van  de  zaak  bevestigt 
word ;  alzo  dat  tusschen  de  Idea  en  het  Ideatum  eeu  groot  onderscheid 
is:  en  daarom  dat  het  {B.  om.  het]  geene  dat  men  bevestigt  van  de  zaak,^ 
dat  en  bevestigt  men  niet  van  de  Idea,  et  vice  versa. 


DEEL    I.    CAP 


twecde  grondregel  en  kan  liy  niet  alles  verstaan,  dowijl  het 
nienschelijk  verstand  bepaald  is,  en  door  geen  uytterlijke 
dingen  bepaald  wordende,  om  dit  eerder  als  dat,  en  dat  eerder 
als  dit  te  verstaan,  zo  zoude  het  onmogelijk  zijn,  dat  het. 
volgens  de  derde  regel,  iets  zoude  konnen  verstaan.  ♦    ' 


*  13  lianc  p<ar<i^'rjiijhui)i  ita  liabet:  Wijders,  vijl  voltjtyis  de  eoste  fjroml- 
rcfjel,  <le  kennelijke  dinjen  o)i(inde/ijk  zijn,  en  volf/ens  de  ttre*-de  yrond- 
reegel  liet  eindifje  ver.stcind  niet  alles  kun  heyrijjien,  en  htt  zelvi'  ro/r/ens  df 
derde  (jrond-reeyel  <jeen  magt  heejt  om  dit  eerder  als  dat,  en  dat  eerder 
als  dit  te  verstuan,  zoo  zou,  indien  het  door  (jeen  utjtlerlijke  dinyen  daar 
toe  irierd  hepaald,  H  omnoyelijk  zijn  dut  het  iet  zoude  konnen  verstaan. 
Porro  perpcrani  in  orationis  contextuni  rocopit  annotationis  jtartom  ]»ri- 
oroni,  (]uam  A  ita  in  niarKinem  relo^'averat,  nt  altera  jjars  ad  ipNJns 
vorba  andere  fdeus  voluti  nota  (jua'(lain  sccundaria  adjocta  esse  viderotar. 

'  Yoorders  te  zoggcn,  dat  dozo  Idea  een  verzieringe  is,  dat  is  ook 
vals:  want  het  is  onniogelijk  die  te  hebbon  zo  z'er  niet  en  is ;  cn  dit 
«vord  hior  nu  getoont  ])ag.  6,  daar  wy  dit  nog  by  doon. 

Het  is  wel  waar,  dat  wy  van  een  Idea  die  ons  eenmaal  eorst  van  de 
zaako  zolfs  is  hergekomen,  en  zo  in  abstracto  algemoen  van  ons  gcmaakt 
zijnde,  dat  daarna  van  dio  zelve  in  ons  verstand  voel  bozondero  wordon 
verziert,  die  wy  dan  ook  voel  andeie,  cn  van  andero  zaakon  atgetrokkone 
eygenschappon  konnon  toedigton.  Maar  dit  is  onmogelijk  te  konnen  doon, 
zondor  alvorens  de  zaake  zelfs,  van  dewelke  zy  aftrekzcls  zijn,  gckend 
te  hobben.  Doch  eens  gosteld,  dat  doze  Idoa  een  verzierzel  is,  zoo  moeton 
dan  alle  undere  Ideas,  dio  wy  hebbcn,  niet  min  verziorzols  zijn.  Dit  zo 
zijndo,  van  traar  dan  komt  ons  in  dezolve  zo  groot  oon  ondorscheid  V 
"Want  wy  zion  eeniye  die  hot  onmogolijk  is  dat  ze  zijn  :  o.  g.  allo  mon- 
sterdioren  die  men  van  twoo  naturen  zoud  fzamon  zetton,  als  oen  dior 
dat  oon  vogcl  en  een  paard  zoude  zijn,  cn  diorgelijko,  die  onmogelijk  in 
do  Natuur,  die  wy  bovindon  andors  te  zijn  gosteld,  j)Iaats  konnen  hebben; 
andere  Ideu.f,  wel  mogclijk  maar  niet  noodzakolijk  dat  zo  zijn:  van  de- 
wolke  nochtans  of  ze  zijn  of  niot  zijn,  haar  wozon  altijd  noodzaakolijk 
is  ;  als  d(!  Idoa  van  een  driohoek,  on  di(>  van  do  liefdo  in  de  ziel  zondcr 
H  licliaam,  enz.;  alzo  dat,  alschoon  ik  eorst  dacht,  dat  ik  dio  ver/.ierd 
liaddo,  daarna  nochtans  gedwongen  wordo  te  zeggon  dat  zy  nict  to  min 
[B  add.  in]  hotzclvo  zijn,  on  zoudeu  zijn,  schoon  ik  of  gecn  mcnsch  ooyt 
om  haar  godagt  haddo.  En  hierom  dan  cn  zijn  zy  van  my  niot  verzicrd. 
cn  mooten  ook  buyten  my  eeu  subjectum  hoi)bon  hotwelk  ik  niot  cn  ben. 
zondor  wolk  su])jectum  zy  niot  on  konnen  zijn.  Hoven  dezc  isscr  noch 
€en  derdc  ideu,  en  dio  is  maar  ccn  eenigo;  cn  dozc  brcngt  nict  zig  ecn 
noodzakolijk  zijn,  en  niet  als  do  voorgaando  allecn  dat  zo  kan  zijn  :  want 
dio  haar  wozen  was  wcl  noodzakelijk,  maar  nict  haar  wezonthoid ;  maar 
van  deze  is  de  wezcnthcid  cndo  het  wczcn  beyde  noodzakolijk,  on  i.-^ 
zondor  do  zelve  niot.  AIzo  zio  ik  dan  nu,  dat  van  my  geon  waarhcid, 
wozen,  of  wozontheid  van  (H-nigo  zako  afhangt  :  want,  als  in  de  twoede  soorte 
van  Ido("n  gotoont  is,  zondor  my  zijn  zy  't  geene  dat  ze  zijn :  of  na  't 
wezon  alleon.  of  na  't  wozon  en  do  wozenthoid  boydo.  En  zo  ook  dan,  ja 
vocl  mccr  bcvindo  ik  dit  waar  to  zijn  in  doze  dorde  ccnige  Idoa,  on  dat 
nict  alloon,  dat  hct  van  my  nict  af  en  hangt,  maar  in  tegondocl,  dat  \\\ 
aUeen    [hanc    vocem    om.    li.]    moet  zyn  het  subjectum  van  't  goen  ik  van 


6  KORTE    VERIIANDELINU. 

Uyt  alle  hetwelk  dan  het  twede  bewezen  word,  namelijk 
<l(U  de  oorzaak  van  de  Idea  des  ntensehe  niet  is  zijne  verzierinf/e 
maar  eeniije  ui/tivendif/e  oorzaak,  die  hem  drimjt  het  eene  eerder 
als  het  andere  te  verstaan,  zijnde  niet  anders,  als  dat  die  din- 
gen  formelijk  zijn,  en  hem  nader  als  andere,  welkers  voorwer- 
pelijke  wezentheid  in  zijn  verstand  is.  Zo  nu  de  mensch  de 
Idea  van  God  heeft,  zo  is  het  klaar  dat  God  formelijk  moet 
zijn,  dog  niet  uytstekentlijk,  aangezien  boven  of  buyten  hem 
niet  wezentlijker  of  voortreflfelijker  is.  Dat  nu  de  mensch  de 
Idea  van  God  heeft,  zulks  is  klaar,  dewijl  hy  zijne  eygen- 
schappen  ^  verstaat,  welke  eygenschappen  van  hem  niet  konnen 
voortgebragt  worden,  omdat  hy  onvolmaakt  is.  Maar  dat  hy 
nu  deze  eigenschappen  verstaat,  is  hier  uyt  blijkelijk,  dat  hy 
namelijk  weet,  dat  het  oneyndige  van  geen  verscheide  bepaalde 
deelen  kan  tezamengezet  worden  ;  datter  geen  twee  oneyndelijke 
en  konnen  zijn,  maar  Een  Eenig ;  dat  het  volmaakt  en  onver-, 
anderlijk  is,  als  wel  wetende  dat  geen  zaake  door  zig  zelf& 
haar    eygen    vernietinge    zoekt;    en    meede,    dat  het  tot  of  in 


hem  bevestig.  Alzo  dat  indien  hy  niet  was,  ik  al  heel  van  hem  niets  en 
zoude  konnen  bevestigen ;  gelijk  nogtans  van  de  andere  dingen,  schoon 
zy  niet  wezentlijk  zijn,  gedaan  word;  ja  ook,  dat  hy  moet  zijn  het  sub- 
jectum  van  alle  andere  dingen. 

Behalven  dan  dat  uyt  het  tot  noch  toe  gezeide  klaar  blijkt,  dat  de  Idea 
van  oneyndige  eigenschappen  aan  het  volmaakte  wezen  geen  verzierzel 
is,  zo  zullen  wy  dit  volgende  noch  daar  by  doen  : 

Na  voorgaande  overweginge  van  de  Natuur,  zo  en  hebben  wy  in  de- 
zelve  tot  nog  toe  niet  meer  konnen  vinden,  als  alleen  twee  eygenschap- 
pen  die  aan  dit  al  volmaakte  wezen  toebehoren.  En  deze  en  geven  ons 
geen  vergenoeginge  door  dewelke  wy  ons  zelve  konnen  voldoen :  want 
dat  [intelUge:  wel  verre  dat]  deze  het  al  zoude  zijn,  van  de  welke  dit 
vohuaakte  wezen  zoude  bestaan,  ja  maar  integendeel  bevinden  wy  in  ons 
zulks  iets  hetwelk  ons  opentlijk  aanzeid  van  niet  alleen  nog  meer,  maar 
ook  van  nog  oneyndige  vohuaakte  eigenschappen,  die  dit  vohiiaakte 
wezen  eigen  zijn,  eer  't  volmaakt  gezeid  kan  worden.  En  van  waar  is 
deze  Idea  van  volmaaktheidV  Dit  zulks  iets  dan  en  kan  niet  voortkomen 
van  deze  twee:  want  twee  en  geeft  maar  twee,  en  geen  oneyndige.  ergo 
dan  van  waar?  Van  my  altijd  niet,  of  ik  most  ook  dat  ik  niet  hadde 
konnen  geven.  Van  waar  dan  anders  als  van  de  oneyndige  eigenschappen 
zelve,  die  ons  zeggen  dat  z'er  zijn,  zonder  nogtans  ons  tot  nog  toe  te 
zeggen  wat  zy  zijn  :  want  van  twee  en  weten  wy  maar  wat  zy  zijn. 

'  Zvjne  eygenschappen :  beter  is  't,  dewijl  hy  't  geen  aan  God  eigen  is 
verstaat;  want  die  dingen  zijn  geen  eigenschappen  Gods.  God  is  wel 
zonder  deze  geen  God,  maar  niet  door  deze,  dewijl  ze  niet  zelfstandigs 
te  kennen  geven,  maar  zijn  alleen  als  adjectiva,  die  substantiva  vereischen 
om  verklaart  te  worden. 


DEEL    I.    CAP.    I.  7 

iet  beter  nict  en  kan  veranderen  \  aangezien  het  volmaakt  is, 
't  welk  het  als  dan  niet  en  zoude  zijn ;  of  ook  dat  het  zulks 
niet  en  kan  onderworpen  zijn,  door  iet  dat  van  buyten  komt, 
nadien  het  almagtig  is,  enz. 

Uyt  dit  alles  dan  volgt  khuirlijk,  dat  men  en  (a  priori)  van 
vooren  en  {a  posferiori)  van  agteren  bewijzen  kan  dat  God  is. 
Ja  nog  beter  a  priori.  Want  de  dingen,  die  men  als  zoodanig 
hewijst,  moet  mcn  door  haar  uytterhjke  oorzake  betonen,  het 
wolke  in  haar  is  een  openbaarc  onvohnaaktheid,  als  dewelke 
liun  zelvc  door  hun  zelvc  niet  en  konnen  te  kennen  geven, 
iiuiar  allecn  door  uytterlijke  oorzaakcn.  Dog  God,  de  eerste 
oorzaak  allcr  dingen,  en  ook  dc  oorzaak  zijns  zelfs,  die  geeft 
hcm  zelvc  te  kenne  door  hem  zelve.  Weshalven  van  niet  veel 
})elang  is  het  zegge  van  Thoinas  Aqnina,  namcntlijk  dat  God 
a  priori  nict  cn  zoude  konnen  beweezen  worden,  omdat  hy 
kwansuys  gcen  oorzaak  heeft. 


CAP.  II. 

W  A  T     G  0  D     I  S. 

Nadat  wy  nu  als  bovcn  bcwezen  hcbben,  dat  God  is,  zo  zal 
liet  nu  tijd  zijn  te  tonen  wat  liy  is.  Namelijk  hy  is,  zeggen 
wy,  feii  trezen  van  dcwelkc  allcs  ofte  oneynddijkc  eygenschap- 
pen  gczeyd  worden  '^,  van  wclkc  eygenscliappcn  een  yder  des- 
zelfs  in  zijn  gcshigte  oncyndclijk  vohnaakt  is.  Om  dan  onzc 
meeningc  in  dczen  klaar  uyt  tc  drukkcn,  zullen  wy  deze  vier 
navolgcnde  dingen  vooraf  zeggen : 


'  Do  oorzaak  van  dozo  voraiuloiiiif^o  zondo  inooton  zijn  van  bnyton  of 
in  liaar.  Nict  van  bnvton,  wawV  ^'oon  zoil'stainli;,'hoiil  ilio  als  dozo  »loor 
zig  zolfs  is,  lianf<t  vaii  iot.s  bnyton  lioin  al":  orgo  goon  verauderiwj  diiar- 
>(in  onderirurpen.  Ook  niet  in  haar  ;  wnnt  j,'oon  zaak,  vccl  min  dozo,  \\i\ 
zijn  zolf.s  vordorf;  allo  vordorf  is  van  buytou  anukomendo, 

'^  Do  rodon  is,  omdat  dv  .\/V/  f,'oon  eijifonschapj^on  konnondo  hobbon, 
do  Af  dan  allo  oit^onsohaitpon  moot  hobbon ;  on  zo  ilan  do  Siet  ^vvi\ 
oi},'onschai)pen  hobbondo,  onidat  hy  nict  is,  zoo  hoeft  cb'  let  oij,'onsohai>- 
1)011  oindat  hy  let  is.  Krgo  tlan  lioo  hy  inoor  lot  is  hoe  hy  moor  oigon- 
schappon  inoot  hobbon,  on  dionv(»l^'cndo  dan  CJod  tlo  volniaaksto,  de 
onoyiulit,'o.  d(>  alle  I(>t  zijndo,  zo  inoct  hy  ook  oiicindiKo,  volinaakto,  eu 
allo  cigenschappon  hobbcn. 


8.  KORTK    VERIIANDELINO. 

1.  Datter  geene  bepaaldo  zelfstandiglieid  en  is  *,  niaar  dat 
alle  zelfstandigheid  in  zijn  geslagte  oneyndelijk  volmaakt  moet 
zijn,  te  wete,  dat  in  het  oneyndelijke  verstand  Gods  geen 
zelfstandigheid  volmaakter  kan  zijn  als  die  alreeds  in  de 
Natuur  is. 

2.  Dat  er  ook  geen  twe  gelijke  zelfstandighecden  zijn. 

3.  Dat  d'eene  zelfstandigheid  d'ander  niet  kan  voortbrengen. 

4.  Datter  in  het  oneyndehjke  verstand  Gods  geen  zelfstan- 
digheid  is,  als  die  formelijk  in  de  Natuur  is. 

Wat  dan  aangaat  het  1.,  namehjk  dat  'cr  geen  bepaalde 
zelfstandigheid  en  is,  enz.,  zo  iemand  het  tegendeel  des  zelfs 
zoude  willen  staande  houden,  die  vraagen  wy  aldus,  te  weete : 
of  deze  zelfstandigheid  dan  bepaald  is  door  zig  zelfs,  nament- 
lijk,  dat  ze  zig  zelfs  zo  bepaald,  en  niet  onbepaakler  heeft 
willen  maaken ;  dan  of  zy  zodanig  is  door  haar  oorzaak,  welke 
oorzaak  haar  of  niet  meer  heeft  konnen  of  niet  meer  heeft 
willen  geven?  Niet  het  eerste  is  waar,  omdat  het  niet  mogelijk 
is,  dat  een  zelfstandigheid  zig  zelfs  zoude  hebbe  willen  bepaalen, 
en    dat    zo    een   zelfstandighcid    die   door  zig  zelfs  geweest  is. 


^  Kounende  dan  bewijzen,  datter  geen  Bepaalde  zelfstandlgheid  kan 
zijn,  zo  moet  da.n  alle  zelfstandlgheid  onbepaaid  aan  't  goddelijk  wezen 
behooren.  Dit  doen  wy  aldus :  1.  Of  ze  moet  haar  zelfs  bepaald  hebben, 
of  haar  moet  een  ander  bepaald  hebben.  Niet  zy  haar  zelve,  want,  onbe- 
paald  geweest  zijnde,  zoude  zy  haar  geheel  wezen  moeten  verandert 
hebben.  Van  een  auder  isse  ook  niet  bepaalt:  want  die  moet  zijn  bepaald 
of  onbepaald;  niet  het  eerste,  ergo  het  leste ;  ergo  't  is  God.  Deze  dan 
zoude  moeten  bepaald  hebben  of  omdat  het  hem  aan  de  magt,  of  aan 
de  wil  ontbrak:  maar  't  eerste  is  tegen  de  almachtigheid,  het  tweede 
tegen  de  goetheid.  2.  Datter  geen  hepaalde  zelfstandigheid  kan  zijn  is 
hier  uyt  klaar,  omdat  ze  alsdan  noodzaakelijk  iet  zoude  moeten  hebben, 
dat  ze  van  de  Niet  heeft,  't  welk  onmogelijk  is.  Want  van  waar  heeft  ze 
dat  daar  in  ze  verschilt  van  GodV  Niet  van  God  altiid,  want  die  en 
heeft  niet  onvolmaakts  of  bepaalts,  enz.  ergo  dan  van  waar  als  van  de 
Niet?  Ergo:  geen  zelfstandigheid  als  onbepaald.  Waar  uyt  volgt.  datfer 
geen  tivee  gelijke  onbepaalde  zelfstandigheeden  konnen  zijn;  want  deze 
stellende,  isser  noodzakelijk  bepaling.  En  uyt  deze  volgt  wcder,  dat  de 
eene  zelfstandigheid  d'ander  niet  kan  voordbrengen;  aldus:  De  oorzaak  die 
deze  zelfstandigheid  zou  voortbrengen,  moet  hebben  dezelfde  eigenschap 
van  deze  voortgebrachte,  en  ook  of  eeven  zo  veel  volmaaktheid  \B  has 
septem  voces  omittit],  of  meerder,  of  minder.  Niet  het  1.,  want  dan  waren 
twee  gelijke.  Niet  het  2.,  want  dan  wasser  een  bepaalde.  Niet  het  .3., 
want  van  de  niet  komt  geen  iet.  —  Ten  anderen :  als  van  de  onbepaalde 
een  bej)aalde  kwam,  zo  wierd  de  onbepaalde  [jB;  de  oorzaak]  ook  bepaald, 
enz.  Ergo  de  eene  zelfstandigheid  kan  d'  ander  niet  voortbrengen.  En 
uyt  dit  volgt  dan  alweer,  dat  alle  zelfstandigheid  formelijk  moet  zijn, 
want  niet  zijnde  daar  is  geen  mogelijkheid  te  konnen  komen. 


DEEL    I.    CAP.     II.  9 

Ergo  (lan,  zeg  ik,  isse  door  haar  oorzaak  bepaald.  de  welke 
noodzaakelijk  (Jod  is.  Voorder,  indien  zy  dan  door  haar  oor- 
zaak  bepaald  is,  zo  moet  dat  zijn  of  omdat  die  oorzaak  niet 
meer  heeft  konnon  geven  6f  omdat  die  niet  meer  heeft  willen 
geeven.  Dat  hy  niet  meer  zoud  liebben  konnen,  zoude  strijden 
tegen  zijn  ahiuigtiglieyd  ^ ;  dat  hy  niet  meer  zoude  hebben 
willen,  aangezien  liy  wel  konde,  smaakt  na  wangunst,  dewelke 
in  God,  die  alle  goet  en  volheid  is,  geen  zins  en  is. 

Het  tweede  beUingende,  (latter  (jem  iwe  fjeJiJke  zelfstandig- 
heden  zijn,  bewijzen  wy,  omdat  ieder  zelfstandigheid  in  zijn 
geshigte  vohnaakt  is ;  want  zoo  er  twe  gelijke  waren,  zo  most 
noodzakelijk  de  een  de  andere  bepaalen  en  dienvolgende  niet 
oneyndelijk  zijn,  gehjk  al  voor  dezen  bewezen  hebben. 

Nopende  dan  het  derde,  te  wete,  dat  de  eene  zelfstandigheid 
d'ander  niet  en  hucn  voorthrengen :  zo  weederom  iemand  het 
tegendeel  mogt  staande  houden,  dat  [JJ:  die]  vragen  wy,  of 
de  oorzaak  die  deze  zelfstandigheid  zoude  moeten  voortbrengen, 
dezelfde  eygenscliappen  van  het  voortgebragte  heeft,  of  niet 
€11  lieeft?  Niet  liet  laatste  is,  want  van  de  Niet  kan  geen  let 
voortkomen ;  Ergo  dan  het  eerste.  En  dan  vragen  wy  voorder, 
of  in  die  eygenschap,  die  oorzaak  zoude  zijn  van  dit  voortge- 
bragte,  even  zo  veel  volmaaktheyd  is,  of  datter  minder  of 
datter  meerder  in  is,  als  in  dit  voortgebragte?  Minder  kander 
niet  in  zijn,  zeggen  wy,  om  reeden  vooren.  Meerder  ook  niet, 
zeggen  wy,  omdat  als  dan  deze  tweede  bepaakl  zoude  zijn. 
hetwelk  strijd  tegen  't  geen  nu  al  van  ons  bewezen  is.  Ergo 
dan  even  zo  veel,  ergo  dan  gehjk,  en  twe  gelijke  zelfstandig- 
heeden,    klaarlijk    strijdende    niet    ons    voorige  bewijs.  Verder. 


'  Hierop  te  zeggon,  dat  de  natnur  ran  de  zaak  ztilk  rereischte,  in 
(ierhalven  niet  ander.-i  kunde  zijn,  is  niot  \Ii:  niots]  ge/eit :  want  do  natuur 
van  de  zaak  kan  niots  vereischen  als  zo  niet  en  is.  Zogt  gy  dat  men 
nogtans  kan  zien  wat  tot  do  natuur  van  een  zaak  behoort  die  niet  en  is  : 
dat  is  waar  ^«o  ad  e.ristetifiani,  niaar  goen  zins  qno  ad  e.s^-ientiani.  En 
hierin  is  't  ondorschcid  tusschtMi  schejtpen  cii  f/enereren.  .Si'hop])on  daii 
is  oon  zaake  daarstoilon  tjuo  ad  e.^^.^entiani  et  e.ii^tentiam  .^innil ;  niaar 
goneroren  is,  dat  oon  zaako  voortkoint  (jiio  ad  existentiatn  .^tolani.  En 
daarom  isser  nu  iii  do  Natuur  gooii  schoppen  maar  aUoon  gonororon.  Zo 
dat  dan  als  God  schopt,  /o  scliopt  hy  do  natunr  van  de  zaak  mot  de 
zaak  gelijk.  En  zo  zoudo  hy  dan  wangunstig  zijn,  zo  hy  (wel  konnende 
maar  iiiot  ^iUoiido)  do  /aak  /odaiiig  had  goscJiapon,  ihit  /y  mot  haar 
oor/aak  iii  ^^■nlta  et  e.ri.^tentia  niot  /ouiii»  ovcroon  komoii.  Doch  "t  g»'t'ii 
wy  hior  schoppcii  nocmoiu  cn  kan  (Mgcntlijk  niot  go/oid  wordon  ooyt 
goschied  te  zijn,  on  is  \^^\'  om  aan  to  wij/on,  wat  wy,  tusschcn  schepiien 
en  rjenereren  ondorsHiiJp  stollendo,  daar  van  konnen  zeggen. 


10  KOIITE    VERIIANDELING. 

't  geene  geschapen  is,  en  is  geon  zins  voortgekoomen  van  de 
Niet,  maar  moet  noodzaakelijk  van  hem,  die  wezentlijk  is, 
geschapen  zijn.  Maar  dat  van  hem  iets  zoude  voortgekomen 
zijn,  't  welke  iets  hy  niet  als  dan  en  zoude  minder  hebben 
nadat  het  van  hem  is  voortgekomen,  dat  en  konnen  wy  met 
ons  verstand  niet  begrijpen.  Eyndelijk,  zo  wy  de  oorzaak  van 
die  zelfstandigheid,  die  het  beginzel  is  van  de  dingen  dewelke 
uyt  haar  eygenscliap  voorkomen,  willen  zoeken,  zo  staat  ons 
dan  al  wederom  te  zoeken  de  oorzaak  van  die  oorzaak,  en  dan 
weder  de  oorzaak  van  die  oorzaak,  et  sic  in  infinitum;  zodat, 
indien  wy  noodzaaklijk  ergens  moeten  stuyten  en  rusten,  gelijk 
wy  moeten,  zo  is  't  noodzaakelijk  te  rusten  op  deze  allene 
zelfstandigheid. 

Ten  vierden,  dat  er  geen  zelfstandigheid  of  eggenschappen  in 
het  onegndelijk  verstand  Gods  zijn,  als  die  formelijk  in  de 
Natuur  zijn,  dat  kan  en  word  van  ons  bewezen,  1.  uyt  de 
oneyndehjke  magt  Gods,  omdat  in  hem  geen  oorzaake  en  kan 
zijn  door  welke  hy  zoude  hebben  konnen  beweegt  worden, 
het  eene  eerder  of  meerder  als  't  ander  te  scheppen ;  2.  uyt 
de  eenvoudigheyd  van  zijne  wille;  3.  omdat  hy  't  geen  goet 
is,  niet  kan  nalaten  te  doen,  gelijk  wy  hierna  zuUen  bewijzen ; 
4.  om  dat  \B.  add.  het]  geene  nu  niet  is  het  onmogelijk 
zoude  zijn  dat  het  zoude  konnen  komen,  dewijl  de  eene  zelf- 
standigheyd  de  ander  niet  en  kan  voortbrengen.  En  dat 
meer  is,  zo  doende  zouden  er  oneyndelijke  zelfstandigheeden 
meer  niet  zijn  als  er  zijn,  het  welke  ongerijmt  is.  *  Uyt  alle 
deze  dan  volgt :  dat  van  de  Natuur  alles  in  allen  gezeyt  word, 
en  dat  alzo  de  Natuur  bestaat  van  oneyndelijke  eygenschappen, 
van  dewelke  een  ieder  deszelfs  in  zijn  geslagt  volmaakt  is. 
Hetwelk  ten  eenemaal  overeenkomt  met  de  beschrijvinge,  die 
men  van  God  geeft. 

Tegen  't  geene  dat  wy  nu  gezeyt  hebben,  namentlijk  dat 
geen  ding  in  het  oneyndelijk  verstand  Gods  is,  als  't  geen 
formelijk  in  de  Natuur  is,  willen  eenige  op  deze  wijzen  argu- 
menteren :  Indien  God  alles  geschapen  heeft,  zo  en  kan  hy 
niet  meer  scheppen;  maar  dat  hy  niet  meer  zoude  konnen 
scheppen  strijd  tegen  zijn  almogentheyd ;  Ergo. 

Het  eerste  belangende,  wy  staan  toe  dat  God  nietmeerkan 
scheppen.  En  wat  het  twede  aangaat  zeggen  wy,  ^t  wy  be- 
kennen,    indien    God    niet    alles    zoude    konnen   scheppen   wat 


*  Hsec  sententia  in  B  non  legitur,  ^^^ 


dp:el  I.  CAP.  II.  1 1 

scheppelijk  is,  zulks  zoude  strijden  tegen  zijn  ahnogentheid, 
maar  geen  zins  indien  hy  niet  zoude  konnen  scheppen  't  geene 
in  zig  zelven  strijdig  is;  gelijk  het  is  te  zeggen  dat  hij  alles 
geschapen  heeft,  en  evenwel  nog  meer  zoude  konnen  sclieppen. 
En  zeker,  het  is  een  veel  grooter  vohnaaktlieid  in  (iod,  dat 
hy  alles  wat  in  zijn  oneyndelijk  verstand  was  gescliapen  heeft, 
als  dat  hy  liet  niet  en  zoude  gescliapen  he])ben,  noch  nooyt, 
zo  zy  spreeken,  zoude  hcbhen  konnen  scheppen.  En  waaroni 
dog  hier  van  zo  veel  gezeyd?  En  argumenteren  zy  zelve  niet 
aldus  *,  off  en  moeten  zy  niet  aldus  argumenteren :  Indien 
God  alwetende  is,  zo  en  kan  hy  dan  niet  meer  weten ;  maar, 
dat  God  niet  meer  weten  kan,  strijd  tegen  zijn  vohuaaktheid ; 
Eryo  —  'i  ])og  indien  (Jod  alles  in  zijn  verstand  heeft  en  door 
zijn  oneyndelijke  vohnaaktheyd  niet  meer  kan  weten ;  wel 
waarom  dan  en  konnen  wy  niet  zeggen,  dat  hy  ook  alles  wat 
hy  in  zijn  verstand  hadde,  heeft  voortgehragt,  en  gemaakt, 
dat  het  formelijk  in  de  Natuur  is  of  zoude  zijnV 

Dewijl  wy  dan  nu  weten  dat  alles  gelijkehjk  in  het  oneyn- 
delijk  verstand  Gods  is,  en  dat  'er  geen  oorzaak  is^  waarom 
dat  hy  dit  eerder  en  meerder  als  dat  zoude  geschapen  liebben, 
en  alles  konde  in  een  ogenblik  voortgebragt  liebben,  zo  laat 
ons  dan  eens  zien  of  wy  niet  tegen  haar  even  de  zelve  wape- 
nen  konnen  gebruyken,  die  zij  tegen  ons  aanneemen;  aldus 
namelijk : 

Indien  (Jod  nooyt  zo  veel  kan  scheppen  of  hy  zoude  nog 
konnen  meerder  scheppen,  zo  kan  hy  nooyt  scheppen  't  geen 
hy  kan  scheppen ;  maar  dat  hy  niet  kau  scheppen  't  geen  liy 
kan  scheppen,  is  strijdig  in  zig  zelve ;  Kryo. 

De  reeden  dan,  om  dewelke  wy  gezeyd  hebben,  dat  alle 
deze  eygenscliappen,  die  in  de  Natuur  zijn,  maar  een  eenig 
wezen  is  en  geen  zins  verscheyde  (want  wy  die,  de  eene 
zonder  de  ander,  en  d'ander  zonder  de  ander  [li.  om.  ha>c  sex 
vocabula|,  klaar  en  onderscheyden  konntn  verstaan),  die  zijndeze: 
1.  omdat  wy  nu  al  vooren  gevonden  hebben,  dat  'er  een 
oneyndelijk  en  vohuaakt  wezen  moet  zijn,  door  hetwelke  niet 
anders  kan  verstaan  worden  als  zodaanig  een  wezen,  van  't 
welke  alles  in  allen  moet  gezeyt  worden.  Want  hoe?  aan  een 
wezen,   't  welk  eenige  wezentheyd   lieeft,  moeten  eygenschappeii 


'  Dat  is:  wanneer  wy  hnar  ii\  t  (lc/.f  l)t.'kcnteniss(>  vnn  dtit  (iod  aliif- 
tende  in,  doen  argamenteren,  dan  en  kunncn  zy  niet  nls  nldiis  ar^unKMi- 
teren. 


12  KOUTE    VERIIANDELING. 

gezet  worden,  en  zo  veel  wezentheyd  als  men  het  meei*  toe- 
schrijft,  zo  veel  eygenschappen  moet  men  het  ook  meer  toe- 
schrijven,  en  gevolglijk,  zo  het  wezen  oneyndehjk  is,  zo  moeten 
ook  zijne  eigenschappen  oneyndelijk  zijn,  en  even  dit  is  het 
dat  wy  een  vohnaakt  [B.  een  oneindig]  wezen  noemen. 

2.  om  de  eenigheid,  die  wy  alom  in  de  Natuur  zien.  In 
dewelke  ^  zo  verscheyde  wezens  waaren,  zo  en  konde  de  eene 
met  de  ander  onmogelijk  niet  vereenigen. 

Ten  3.  omdat,  gelyk  wy  nu  al  gezien  hcbben,  dat  de  eene 
zelfstandigheyd  de  ander  niet  kan  voortbrengen,  noch  ook  dat 
zo  een  zelfstandigheyd  niet  en  is,  het  onmogelijk  is  dat  ze 
zouden  beginnen  te  zijn,  En  evenwel  nogtans  zien  wy,  dat  in 
geen  zelfstandigheyd  (die  wy  niet  te  min  weeten  dat  in  de 
Natuur  is),  afzonderlyk  begrepen  zijnde,  eenige  noodzakelijk- 
heid  is,  om  wezenthjk  te  zijn,  aangezien  geen  wezentlijkheyd 
aan  hare  bezondere  wezentheyd  toebehoort  ^.  Zo  moet  nood- 
zakelijk  volgen,  dat  de  Natuur,  dewelke  van  geen  oorzaaken 
komt,  en  die  wy  nogtans  wel  weten  dat  is,  noodzakehjk  een 
volmaakt  wezen  moet  zijn,  aan  dewelke  wezenthjkheid  toebe- 
hoort. 

Uyt  dit  alles  dan,  dat  wy  nu  dus  verre  gezeyd  hebben, 
blijkt,  dat  wy  de  uytgebreydheyd  een  eygenschap  van  God 
stellen  te  zijn ;  dewelke  in  een  volmaakt  wezen  geen  zins  en 
scheynt  te  konnen  vallen:  want  nademaal  de  uytgebrej^dheyd 
deelbaar  is,  zo  zoude  het  volmaakte  wezen  van  deelen  bestaan, 


1  Dat  is,  zo  [B  add.  'r]  verscheyde  zelfstandigheden  waren  die  niet 
tot  een  eenig  wezen  betrokken  wierden,  zo  dan  was  de  vereeninge  onmo- 
gelijk,  omdat  wy  klaarlijk  zien  dat  zy  al  heel  geen  gemeenschap  te  zamen 
hebben  als  denking  en  uitgebreidheid,  daarvan  wy  nogtans  bestaan. 

2  Dat  is,  indien  geen  zelfstandigheid  kan  zijn  als  wezentlijk,  en  even- 
wel  nogtans  geen  wezentlijkheid  volgt  uyt  haar  wezen,  wanneer  ze  afge- 
scheide  begrepen  word,  zo  volgt  dat  ze  niet  iets  bezonders,  maar  iets, 
dat  is  een  eigenschap,  moet  zijn  van  een  ander:  namentlijk  het  een, 
alleenig  en  \B:  of]  alwezen.  Of  aldus :  Alle  zelfstandigheid  is  wezentlijk, 
en  geen  wezentlijkheid  van  eenige  zelfstandigheid,  op  zig  zelfs  begrepen, 
en  volgt  uyt  zijn  wezen ;  Ergo  dan,  geen  wezentlijke  zelfstandigheid  kan 
op  zig  zelve  worden  begreepen,  maar  moet  tot  iets  anders  behooren. 
Dat  is,  met  ons  verstand  de  zelfstandige  denking  en  uytgebreidheid  ver- 
staande,  zoo  verstaan  wy  die  niet  als  in  haar  wezen  en  niet  in  haar 
wezentheid,  dat  is  dat  haar  wezentheid  noodzakelijk  aan  haar  wezen 
toebehoort:  dog  omdat  wy  bewijzen  dat  ze  een  eygenschap  van  God  is, 
daar  uyt  bewijzen  wy  a  priori  dat  ze  is,  en  a  poHeriori  (ten  aanzien 
van  de  uytgebreidheid  alleen)  uyt  de  wijzen  die  noodzaakelijk  dit  tot 
haar  suhjectiim  moeten  hebben. 


DEEL    I.    CAP.    II.  13 

't  welk  aan  Ciod  alhoel  niet  kan  toegepast  worden,  dewyl  liy 
een  eenvoudig  wezen  is.  Daar  en  boven,  als  de  uytgebre^d- 
heid  word  gedeelt,  zo  isse  lijdende,  dat  ook  geen  zins  in  (iod 
(die  onlijdelijk  is,  en  van  geen  ander  kan  lijden,  nadien  hy 
van  alles  de  eerste  werkende  oorzaak  is)  plaats  kan  hebljen. 
Waarop  wy  antwoorden :  1.  dat  deel  en  geheel  geen  waare 
of  daadelijke  wezens  zijn,  maar  alleen  wezens  van  reeden,  en 
dienvolgende  en  zijn  in  de  Natuur  ^  nog  geheel  nog  deelen. 
Ten  2.  een  zaake,  te  zaamen  gezet  van  verscheide  deelen, 
moet  zodanig  zijn,  dat  de  delen  deszelfs,  in  het  bezondor  ge- 
nomen,  de  een  zonder  de  ander  kan  bevat  en  verstaan  worden. 
Als  by  exempel  in  een  uurwerk,  dat  van  veele  verscheide 
raderen  en  touwen  en  anders  is  te  zaamen  gezet;  daarinkan, 
zeg  ik,  een  yder  rad,  touw,  etc.  bezonder  bevat  en  verstaan 
worden,  zonder  dat  het  geheel  zo  als  't  samengezet  is  daar 
toe  van  nooden  is.  Desgelijks  meede  in  het  water,  hetwelke 
van  regte  lankwerpige  deeltjes  ])estaat,  kan  yder  deel  deszelfs 
bevat  en  verstaan  wordeii,  en  bestaan,  zonder  't  geheel :  niaar 
de  uytgebreydheyd,  zijnde  een  zelfstandigheyd,  van  die  eii  kan 
men  niet  zeggen  dat  ze  deelcn  heeft,  aangezien  ze  nocli  kleynder 
noch  grooter  kan  worden,  en  geen  deelen  deszelfs  bezonder 
zoude  konnen  worden  verstaan,  dewijl  zy  in  haar  natuur  moet 
oneyndelijk  zijn.  En  dat  ze  nu  zodanig  moet  zijn,  volgt  liier- 
uyt,    namentlijk    om    dat,    indien    zy  zodanig  niet  en  is.  maar 


'  In  de  Natuur,  dit  is  in  de  zelfstandige  uitgebroidheid  ;  want,  die 
gedeeld  wordendo,  zo  word  haar  natuur  on  wezen  feenmaal  vernietigt, 
als  die  alleen  bestaat  in  oneyndige  uytgebreydheid  of  geheel  tezyn,dat 
het  zolfde  is. 

Maar,  zult  gy  zeggen,  isser  geen  deel  in  de  uytgebreydheid  voor  alle 
wijze  ?  Geenzins,  zeg  ik.  Maar,  zegt  gij,  alsser  bewoging  in  do  st<»f  is,  die 
moet  in  ecn  deel  van  dc  stof  zijn,  want  nict  in  't  geheol,  dowijl  die 
oneyndig  is  ;  want  waarhoen  zou  die  bcwogen  wordenV  buyton  haar  is 
niet.  Ergo  dan  in  een  decl.  Antw.:  Daar  is  geen  bewoging  alloon,  niaar 
bewcging  on  stilte  zanien;  on  dozo  is  in  liot  gohool  on  nioot  »b»ar  iii  zijn, 
want  daar  is  geen  dool  in  do  uytgobioydhoid.  Zo  gy  nog  al  ja  zogt,  zogt 
my  dan  :  als  gy  dc  lieele  uytgol)reidhoyd  doolt,  dat  diol  dat  gy  mot  u 
fyersitand  van  h^ar  afsnijd,  kont  gy  ook  na  de  natuur  van  alle  doeh'n 
daar  van  afscheido;  dat  dan  godaan  zijnde  vraag  ik,  wat  isser  tussohon 
dit  afgosneode  docl  en  de  rostV  gy  moot  zoggon,  of  oon  yilol  of  oon  ander 
lichaam,  of  dat  van  do  uijtgehreidhiijd  solvo;  daar  is  goon  vier<lo.  Niet 
het  oorsto,  want  daar  is  goon  ydol,  dat  stollig  on  goon  ligchaam  is:  niot 
hct  twoodo,  want  daii  was  'or  wijzo,  dic  'or  nict  kan  zijn,  want  k\o  uyt- 
gebrcidhoid  als  uytgobroidhoyil  is  zondor  on  voor  allo  wij/.o.  Krgo  «lan 
het  derde;  en  zo  'er  issor  geen  dool,  maar  tlo  nytgobroydlu^vil  gohtol 
[B:  maar  de  uytgebr.  enkel  cn  ondeolbaar.J 


14  KOKTE     VfJRIIANDELING. 

dat  ze  zoude  van  deelen  bestaan,  zo  en  waar  zy  geeiizins 
door  haar  natuur  oneyndelijk,  als  gezeyd :  Dog  dat  in  een 
oneyndelijke  natuur  deelen  zoude  konnen  worden  geconcipieert, 
is  onmogelijk,  want  door  liaar  natuur  zijn  alle  deelen  eynde- 
lijk  *.  Doet  hier  nog  by :  indien  zy  van  verscheyde  deelen 
zoude  bestaan,  zo  zoude  dan  konnen  verstaan  worden,  dat, 
eenige  deelen  deszelfs  vernietigt  zijnde,  evenwel  nogtans  de 
uytgebreydheyd  zoude  blijven  en  niet  door  eenige  vernietigde 
deelen  meede  vernietigt  worden ;  een  zaak  dewelke  klaarlijk 
tegenstrijdig  is,  in  zo  iets,  hetwelke  door  zijn  eygen  natuur 
oneyndig  is,  en  nooyt  bepaald  off  eyndig  kan  zijn  off  verstaan 
worden.  —  Voorder,  wat  dan  nog  belangt  het  deelen  in  de 
Natuur:  daarop  zeggen  wy,  dat  de  deehnge  noyt,  gelijk  al 
vooren  mede  gezegt  is,  en  geschied  in  de  zeltstandigheid, 
maar  altijd  en  alleen  in  de  wijzen  van  de  zelfstandigheid.  Ik 
dan,  willende  water  deelen,  deel  alleen  maar  de  wijze  van  de 
zelfstandigheid,  en  niet  de  zelfstandigheid  zelve.  Welke  wijze, 
nu  van  water,  dan  van  wat  anders,  altijd  het  zelve  is  **. 

De  deeling  dan  of  lijdinge  geschied  altijd  in  de  wijze ;  gelijk, 
als  wy  zeggen  dat  de  mensch  vergaat  of  vernietigt  word,  zo 
word  dat  alleen  verstaan  van  de  mensch  ten  aanzien  hy  zo 
een  't  zamenstel  en  wijze  is  van  de  zelfstandigheyd,  en  niet 
de  zelfstandigheid  van  dewelke  hy  afhangt  zelve. 

Ten  anderen:  wy  hebben  alreeds,  gelijk  wy  ook  nog  hier 
na  zuUen  zeggen,  gesteld,  datter  buyten  God  niets  niet  en  is, 
en  dat  hy  een  Inhlijvende  oorzaak  is.  Dog  de  lijdinge,  zo 
wanneer  de  doender  en  de  lijder  verscheyden  zijn,  is  een  tas- 
telijke  onvolmaaktheid,  want  de  lijder  moet  noodzakelijk  van 
datgeene  afhangen,  hetwelke  hem  van  buyten  het  lijden  heeft 
veroorzaakt ;  het  welk  in  God,  die  vohnaakt  is,  geen  plaats 
heeft.  Voorder  van  zo  een  werker,  dewelke  in  zig  zelfs  werkt, 
en  kan  men  nooyt  zeggen  dat  hy  die  onvolmaaktheid  heeft 
van  een  lijder,  dewijl  hy  niet  van  een  ander  lijd;  gelijk  als 
daar  is  het  verstand,  hetwelke,  zo  ook  de  Philosophen  zeggen. 
een    oorzaak    is    van    zijn    begrippen,  maar  aangezien  het  een 


*  B:  nadlen  alle  die  deelen  door  haar  natuur  oneindeUjk  zouden  moeten 
zijn. 

**  B  :  ik  dan,  deelende  het  water,  deel  niet  de  zelfstandigheyd,  maar  alleen 
de  tvijze  van  de  zelfstandigheid ;  u-elke  zelfstandighei/d,  schoon  verscheidend- 
lijk  gewijzigd  zvjnde,  altoos  de  zelve  fs\ 


DEEL     I.     CAP.    II.  15 

inblijvende  oorzaak  is,  wie  zoiide  *  dorven  zeggen  dat  het 
onvolinaakt  is,  zo  dikwijls  liet  van  zig  zelven  lijd?  P^yndelijk 
de  zelfstandigheyd,  dewijl  zy  *^'  het  beginsel  is  van  alle  liaare 
wijzen,  zo  kan  zy  m(it  veel  grooter  regt  een  doender  als  een 
lijder  genoemt  worden.  En  met  dit  gezeyde  agten  wy  alles 
genoegzaam  beantwoord. 

Daar  word  voorder  tegengeworpen,  datter  nootzakelijk  een 
eerste  oorzaak,  die  dit  lichaam  doet  bewegen,  moet  zijn,  want 
het  zig  zelfs  als  't  rust  onmogelijk  niet  bewegen  kan.  YjW 
aangezien  het  klaarlijk  blijkt,  datter  in  de  Natuur  ruste  en 
bewegingo  is,  zo  moet  die,  meenen  zy,  nootzaakelijk  van  een 
uytterlijke  oorzaak  lierkoomen.  I)og  hgt  is  liet  voor  ons,  hier 
op  te  antwoordcn;  want  wy  staan  toe,  dat  indien  het  hghaani 
een  zaake  was  door  zig  zelfs  bestaande,  en  anders  geen  eygen- 
8chap  en  hadde  als  lang,  ])reet,  en  dic}),  dat  alsdan  in  het 
zelve  geen  oorzaak  zou  zijn,  indien  liet  waarhjk  ruste,  om  zig 
zelfs  te  beginnen  te  bewegen;  maar  wy  hebben  als  vooren 
gesteld  de  Natuur  een  wezen  te  zijn,  van  het  uelke  alle  eygen- 
arhappen  gezeid  tvorden,  en  dit  zo  zijnde,  zo  en  kan  haar  niets 
ontbreeken,  om  voort  te  brengen  alles  wat  voort  te  brengen  is. 

Tot  hiertoe  dan  gesprooken  van  wat  God  is,  zullen  wy  van 
zijn  eygenschappen  maar  gelijk  als  met  een  woord  zeggen, 
hoe  dat  dezelve,  welke  ons  bekent  zijn,  maar  bestaan  in  twee, 
namelijk  Denking  en  Uiifgebrcgdhcid ;  want  hier  spreeken  wy 
maar  alleen  van  eygenscliappen  dic  men  zoude  eigene  eggcn- 
schappen  Gods  konncn  nocmen  *^*,  door  dewclke  wy  hcm  in 
zig  zelf  en  niet  als  wcrkcnde  buytcn  zig  zclfs  komen  te  ken- 
nen.  Al  wat  dan  dc  mcnschcn  aan  God  ))uytcn  dcze  twee 
eygenschappcn  mcer  toeschrijvcn,  dat  zal  (iudicn  lict  andcrzius 
tot  hem  behoord)  moeten  zijn  off  een  uytwendigc  bcnaming, 
gelijker  wijs  als  dat  hy  is  door  zig  zelfs  hestaande,  Eeuig, 
Kenig,  OnveranderliJ/:,  enz.,  ofte,  zeg  ik,  in  opzigt  van  zijne 
wcrkingc  ;  gelijkcrwijs  als  dat  hy  is  een  oorzaak,  een  Voorbe- 
scliikker,  en  Jiegeerdcr  van  allc  dingen:  welke  alle  eygen  aan 
God  zijn,  zonder  nogtans  te  kcnnen  tc  geeven  wat  hy  is. 
Edog,    hoe    cn    op    wat    wijzc  dcze  eygenschappen  nogtans  in 


*  B:  En  hoeuvl  /itl  rirstant/,  </>/iJ/i'  (/»'  WijslMiiferiyc  zegijrn,  ten  tnn-ziiak: 
zijner  hegrippen  is,  iiiini/ezien  Itet  een  inhlijrende  tmrznali-  i.v,  %rie  znl. 

**  B.  —  A:  Deirijl  zij  en  Jiet  heginsel.  Kortussi':  de  t»orztiak  en  het  be- 
ginsel. 

*,"    15:  ilie  nitn   intiirelijk   (itnls  eii/en^c/itip/ien   nnennii   k:tin.^ 


16  KORTK    VKHHANDKLING. 

God  plaats  konnen  hebben,  zullen  wy  liierna  in  de  volgende 
liooftdelen  zeggen.  Maar  tot  beter  verstand  dezes  en  naader 
opening,  hebben  wy  goet  gedagt,  deze  volgende  reedenen  hier 
by  te  voegen,  bestaande  in  een 

ZAMENSPREEKING 

tusschen  het 

Verstand,  de  Liefde,  de  Reede,  en  de  ]5egeerlijkheid. 

LiEFDE.  Ik  zie,  Broeder,  dat  ten  eenemaal  mijn  wezen  en 
volmaaktheid  afhangd  van  uwe  volmaaktheid ;  en  nadien  de 
volmaaktlieid  van  het  voorwerp  't  welk  gy  begrepen  hebt, 
uwe  volmaaktheid  is,  en  uyt  de  uwe  weeder  de  mijne  her- 
voortkomt,  zo  zegt  my  eens,  ik  bid  u,  of  gy  zulk  een  wezen 
begreepen  hebt,  dat  ten  oppersten  vohnaakt  is,  niet  konnende 
door  iets  anders  bepaald  worden,  en  in  het  welk  ik  ook 
begrepen  ben? 

Verstand.  Ik  voor  my  en  aanschouw  de  Natuur  niet  anders 
als  in  zijn  geheel,  oneyndehjk,  en  ten  oppersten  volmaakt,  en 
gy,  zo  gy  daaraan  twijffeld,  vraagd  het  de  Reeden,  deze  zal 
het  u  zeggen. 

Eeeden.  De  waarheyd  hier  van  is  mij  ontwijffelijk,  want, 
zo  wy  de  Natuur  willen  bepaalen,  zo  zullen  wy  hem,  't  welk 
ongerijmt  is,  met  een  Niet  moeten  bepalen,  en  dat  onder  deze 
volgende  ^pygenschappen,  namehjk  dat  hy  is  Een,  Eeuwig,  door 
zig  zelfs  onegndelijk ;  welk  ongerijmtheid  wy  ontgaan,  stellende 
dat  hy  is  Een  Eemvige  Eenheid,  oneindig,  almagtig,  enz. ;  de 
Natuur  namenthjk  oneyndig,  en  alles  in  dezelve  begreepen ;  en 
de  ontkenninge  dezes  noemen  wy  de  [B.   'n]  Niet. 

Begeerlijkheid.  Ey  dog !  dit  rijmt  zig  al  wonderlijk,  dat 
de  Eenheid  met  de  Verscheidentheid  die  ik  alomme  in  de 
Natuiir  zie,  te  zamen  overeen  komt.  Want  hoe?  ik  zie  dat 
de  verstandige  zelfstandigheid  geen  gemeenschap  heeft  met  de 
uytgehreide  zelfstandigheid,  en  dat  d'een  de  andere  bepaakl ; 
en  indien  gy  buyten  deze  zelfstandigheeden  nog  een  derde 
wilt  stellen,  die  in  alles  volmaakt  is,  ziet  zo  wikkeld  gy  u 
zelven  in  openbaare  strijdigheeden ;  want  zo  deze  derde  gesteld 
word  buyten  de  twee  eerste,  zo  ontbreeken  hem  dan  alle  de 
eigenschappen  die  deze  twee  toebehooren;  het  welk  immers  in 
een    geheel,    buyten    't  welk    geen    ding    is,    geen    plaats  kan 


DEEL    I.    CAl*.    II.  1  t 

hehben.  ]^aar  en  hoven,  zo  dit  wezen  almagtig  is  ende  vol- 
maakt,  zo  zal  het  zoodanitj;  dan  zijn,  om  dat  het  zig  zelfs,  en 
niet  om  dat  hot  ocn  andor  heoft  voroorzaakt ;  en  nogtans  zoude 
hy  almagtiger  zijn,  die  dowelko  en  zig  zelvo  en  daar  en  hoven 
nog  eon  ander  kondo  voorthrongen.  En  eyndoHjk^  indien  \i.\  *t 
{B.  hem|  alwotende  noemd,  zo  is  't  noodzaakolijk  dat  liot  \B. 
hyj  zig  zolfs  kenne;  en  met  een  moet  gy  vorstaan,  dat  de 
kennisse  van  zig  zelfs  alleon  minder  is,  als  d<!  kennis  van  zig 
zelfs  te  zamen  met  de  kennisse  van  de  andere  zolfstandig- 
heeden.  All  het  welk  openl)aare  tegenstrijdigheden  zijn.  En 
daarom  wil  ik  de  Liefdo  geraadon  hehhen,  dat  zy  zig  gerust 
houde  met  hetgene  ik  liaar  aanwijze,  en  na  geen  andere  din- 
gen  om  te  zien. 

LiEFDE.  Wat  dogh,  o  Eerlooze,  heht  gy  my  aangeweze 
anders  als  datgene  uyt  lict  welke  terstond  mijn  verderf  ge- 
vloeyd  is.  Want  zo  ik  my  ooit  met  datgcne  't  welk  gy  my 
hebt  aangewezen  hadde  vereenigd,  aanstonds  was  ik  vervolgd 
geweest  van  twee  liooftvyanden  dos  menschehjken  gcslaghts, 
de  Haaf  namcntlijk,  cn  lict  Brroiuc,  cn  van  Ver^jeelenheid  ook 
mcnigmaal ;  cn  alzo  kcer  ik  my  andermaal  tot  de  Reeden,  en 
dat  \B.  op  dat]  iiy  maar  voortgaa  en  aan  dezc  vyanden  dcn 
mond  stoppe. 

Reede.  Dat  gy  dan,  o  ]3cgeerlijkhcid,  zegd,  verschcidc  zclf- 
standigheden  te  zien,  dat  is,  zeg  ik  u,  valsch:  want  klaarlijk 
zie  ik  dat  'er  maar  een  Eenige  is,  de  ivelke  door  zi</  zelve 
hestaat,  en  van  alle  de  andcre  eicjenschappen  een  ondcrhoudcr 
is.  En  byaldien  gy  dan  het  lighaamclijkc  en  het  verstandige 
wilt  nocmcn  zclfstandighccden  in  opzigt  van  de  wijzen,  dic 
daarvan  afhangig  zijn,  wcl  aan,  zo  moct  gy  haar  dan  ook 
wijzcn  noemcn  in  o])zigt  van  dc  zclfstandighcdcn  \B.  zclfstan- 
dighcid]  van  dewclkc  zy  afhangcn :  want  als  door  zig  zelfs 
hcstaandc,  en  worden  zy  van  u  niet  bcgrcpcn.  ]^n  op  dezclvc 
manicr,  als  hct  willcn,  gcvoclcn,  verstaan,  beminncn,  cnz.  vcr- 
scheydc  wijzcn  zijn  van  't  geeno  gy  ecn  denkondc  zclfstandig- 
heid  nocmd,  die  gy  allcs  tot  een  brengt,  cn  van  allc  dczc  ccn 
maakt  * ;  alzo  ik  dan  ook  hesluyte,  door  uw  eygen  hcwijzcn, 
dat  En  de  Onci/ndi(jc  uijtychreidheid  cn  den/iinj,  niitst/adcrs 
andere  oncijndige  cjjcnschdppcn  (of  volgens  uw  styl  andoro 
zelfslandighecdcn)    nict    andcrs    zijn  als  wijzcn  van  dat    F.rnliu. 


I» :   U(i(ir  tof  ;/i/  dii    nllc  firfni/d  »71   /"/  «'«■/*   inaak-f. 
111. 


18  KORTE   VERHANDELING. 

Eemvige,  Oneindige,  door  zigzelfs  hestaande  weezen;  en  van  alle 
deze  stellen  wy,  als  gezeid,  JEen  Kenige  ofte  Eenheid,  buyten 
welke  *  men  geen  zaake  verbeelden  kan. 

Begeerlijkheid.  In  deze  uwe  manier  van  spreeken,  zie  ik, 
zo  my  dunkt,  een  zeer  groote  verwerringe;  want  gy  schijnt 
te  willen,  dat  het  geheel  iets  zoude  zljn  buyten  of  zonder  zijn 
deelen,  dat  voorwaar  ongerijmt  is.  Want  alle  philosophen 
zeggen  eenparig,  dat  het  geheel  is  een  tiveede  kundigheid,  en 
dat  in  de  Natuur  huyten  het  menschelijk  hegrip  geene  zaake  en  is. 
Daar  en  boven,  zo  ik  uyt  u  Exempel  afneem,  zo  vermengd 
gy  het  geheel  met  de  oorzaak:  want,  gelijk  ik  zegge,  het  ge- 
heel  hestaat  alleen  van  of  door  zijn  deelen,  en  alzo  is  't  dat  gy 
de  deiikende  kraght  verbeeld  als  een  zaak  van  dewelke  het 
Verstand,  de  Liefde,  enz.  afhangd.  En  gy  kont  die  geen  Ge- 
heel  noemen,  maar  een  Oorzaak  van  de  Uytiverkzelen  van  u 
nu  al  genoemd. 

Eeede.  Ik  zie  vast  hoe  gy  tegen  my  alle  uwe  vrunden  te 
zamen  roept,  en  alzo  't  gene  gy  niet  vermogt  hebt,  met  uwe 
valsche  redenen  uyt  te  werken,  dat  tragt  gy  nu  te  doen  met 
dubbelzinnigheid  van  woorden,  gelijk  gemeenlijk  het  werk  is 
dergenen,  die  zig  teegen  de  waarheid  kanten.  Dogh  't  en  zal 
u,  om  door  dat  middel  de  Liefde  tot  u  te  krygen,  niet  ge- 
lukken.  Uw  zeggen  dan  is,  dat  de  oorzaak  {aangezien  zy  is 
een  Veroorzaker  van  de  uytwerkzelen)  derhalven  huyten  dezelve 
moet  zijn.  En  dit  zegd  gy  daarom  dewijl  gy  maar  alleen  en 
weet  van  de  oovergaande  en  niet  van  de  inhlijvende  oorzaak, 
dewelke  geenzins  iets  buyten  zig  zelve  voortbrengd,  by  voor- 
beeld  het  Verstand,  het  welk  oorzaak  is  van  zijn  begrippen. 
En  daarom  word  ook  het  verstand  van  my  (voor  zo  veel,  of 
in  opzigt  zijne  begrippen  daar  van  afhangen  **)  genoemt  een 
oorzaak ;  en  wederom,  in  opzigt  het  bestaat  van  zijne  begrip- 
pen,  een  geheel:  alzo  ook  God  en  is  met  zijne  uytwerkzelen  of 
schepzelen  geen  ander,  als  een  Inhlijvende  oorzaak,  en  ook  een 
geheel,  in  opzigt  van  de  tweede  aanmerkinge. 


B :  .  .  .  iveezen,    waar  in  alles  een  en  eenig  is,  en  huyten  welke  eenheid. 
■   B.  —  K:  het  van  zijne  begrippen  afhangt. 


DEEL     I.    CAP.    II.  10 

TWEEDE    ZAMEN8PREEKINGE, 

DIENENDE      EENSDEELS      TOT      DAT      VOORCJAANDE,      ANDERDEELS      TOT 
IIET     TWEEDE      NAVOIAJENDE    DEEL,    TUSSCIIEN 

E  R  A  S  M  U  M      EN      T  II  E  O  I'  H  I  L  U  M. 

Erasmus.  Ik  heb  U,  o  Theophilo,  hooren  zeggen,  dat  (jlod 
een  oorzaak  is  van  alle  dinyen,  en  daarby  dat  hy  (leen  andere 
oorzaak  kan  zijn,  als  een  Inhlijvende.  Indien  hy  dan  een  in- 
bitjvende  oorzaak  is  van  alle  dinyen,  hoe  dan  kon  gy  heni 
een  verder  [Ji.  eerderj  oorzaak  noeinenV  Want  dat  is  in  een 
Inblijvende  oorzaak  oninogelijk. 

TiiEoPHiLus.  Wanneer  ik  gezegd  hebbe,  dat  God  een  verder 
[7i.  eerder]  oorzaak  is,  zo  is  dat  van  niy  niet  gezegd,  als  in 
opzigt  van  die  dingen,  dewelke  God  (zonder  eenige  onistandig- 
heeden,  als  alleen  zijne  wezentlijkheid)  onniiddelijk  heeft  voort- 
gebragt  ** ;  maar  geenzins  dat  ik  hem  absoluyt  een  verder 
[Ji.  eerder]  oorzaak  hebben  genoemt:  hetwelk  gy  ook  uyt 
mijne  woorden  klaar  hebt  konnen  afneomen.  Want  ik  heb  ook 
gezeid,  dat  wy  hem  in  eeniger  manieren  een  verder  [A  =  Ji\ 
oorzaak  konnen  noemen. 

Erasmus.  't  Geen  gy  my  wilt  zeggen,  verstaa  ik  nu  genoeg- 
zaam ;  maar  ik  merke  ook  aan,  dat  gy  gezegd  hebt,  daf  het 
gevrogte  van  de  [J^:  eener]  innerlijke  oorzaak  op  zodanig  een 
wijze  met  zijn  oorzaak  vereenif/t  hlijft,  dat  het  met  dezelve  te 
zamen  een  geheel  maakt.  En  indien  dit  zo  is,  zo  en  kan,  dunkt 
my,  God  geen  inblijvendo  oorzaak  zijn.  Want,  zo  hy  en  't  geene 
van  hem  is  voortgebragt  te  zamen  een  geheel  maaken,  zoo 
schryft  gy  God  op  de  eene  tijd  meer  wezen  toe,  als  op  de 
andere  tijd.    Neemt  my,  ik  bidde  u,  deze  twijttel  weg. 

Theopiiilus.  Zo  gy,  Erasme,  uyt  deze  verwarriiifj;  wihl  geraa- 
ken,  zo  neemt  eens  wel  in  acht,  liet  geen  ik  u  hier  zal  zeggen. 
Het  wezen  van  de  zaak  en  neemt  niet  toe  door  liet  vereenigen 
van  een  ander  zaak,  met  dewelke  het  een  gelieel  maakt  ;  maar 
in  teegendeel  het  eerste  blijft  onveranderlijk.  Ik  zal  u.  op  (hit 
gy  my  te  beter  zoud  verstaan,  een  voorbeeKl  stelhMi.  Ken 
beehlhouwer  die  heeft  van  liout  gemaakt  versclieyde  gechiante, 
na  de  gelijkenis  van  de  deelen  eenes  menschelijken  hghaams; 
hy  neemt  een  van  deze,  't  welk  de  gedaante  h(»eft  van  e(»n 
menschelijke  borst,  hy  voogd  het  te  zamen  met  een  ander,  dat 

*    Ex  hnc  sententia  quicdnm  excidisse  in  nprico  ont.  Cf.  infrn  p.   21. 


20  KOKTE    VERHANDELINO. 

de  gedaante  hceft  van  een  niensclielijk  hooft,  en  maakt  van 
deze  twec  een  geheel,  hetwelk  het  bovenste  gedeelte  van  een 
menschelijk  Hghaam  vertoond;  zult  gy  nu  daarom  zeggen,  dat 
het  wezen  van  het  hooft  heeft  tocgenomcn,  omdat  het  vereenigt 
was  met  de  borst?  Dat  is  bedrog,  want  het  is  het  zelfde  dat 
het  te  vooren  was.  Tot  meerder  klaarheid  zal  ik  u  een  ander 
voorbeekl  stcllen,  namentlijk  een  dcnkbeekl,  hetwelk  ik  hebbe 
van  een  driehoek,  en  een  ander  ontstaande  door  uytstrekking 
van  een  van  die  hoeken,  welke  uytgestrekte  of  uytstrekkende 
hoek  noodzakelijk  gelijk  is  met  de  twee  teegengestekle  inner- 
lijke,  en  zo  voort.  Deze,  zeg  ik,  hebben  voortgebragt  een 
nieuw  dcnkbeeld,  nl.  dat  de  drie  hoeken  van  den  driehoek 
gelijk  zijn  met  twee  regte.  Welk  denkbeeld  met  het  eerste  zo 
vereenigd  is,  dat  het  zonder  dezelve  niet  bestaan  nogh  begreepen 
kan  worden.  [En  van  alle  denkbeelden,  die  een  ieder  heeft, 
maaken  wy  een  geheel,  ofte  {'t  welk  hetzelfde  is)  een  wezen 
van  reeden :  't  welk  wy  Verstand  noemen.]  *  Ziet  gy  nu  wel, 
dat  alschoon  dit  nieuw  denkbeeld  zig  vereenigd  met  het  voor- 
gaande,  dat  daarom  in  het  weze  van  't  voorgaande  geen  ver- 
andering  vald,  maar  integendeel  zonder  de  minste  verande- 
ring  blijft.  En  hetzelve  kont  gy  ook  zien  in  een  iegelyk 
denkbeeld,  dat  in  zig  liefde  voortbrengd :  welke  liefde  in  gee- 
nerlei  wijze  het  weze  van  het  denkbeeld  doet  toe  neemen. 
Maar  waar  toe  zoveel  voorbeelden  opgehoopt?  daar  gy  zelve 
in  het  voorgebeelde,  waaraf  wy  nu  spreeken,  dit  klaarlijk  kond 
zien.  Ik  heb  duydelijk  gezegd,  dat  alle  eygenschappen,  die 
van  geen  ander  oorzaak  afhangen,  en  om  welke  te  beschryven 
geen  geslagt  van  nooden  is,  aan  het  wezen  Gods  toebehooren : 
en  dewijl  de  geschapen  dingen  niet  magtig  zijn,  een  eygenschap 
te  stellen,  zo  en  vermeerderen  zy  door  deze  het  wezen  Gods 
niet,  hoe  naauw  zy  ook  met  het  zelve  komen  te  vereenigen. 
Doet  hierby,  dat  het  Geheel  maar  is  een  ivezen  van  Reeden,  en 
niet  en  verschild  van  H  aigemeen,  als  alleen  hier  in,  dat  het 
algemeen  gemaakt  ivord  van  verscheide  Nietvereenigde  ondeilhaare, 
maar  het  Geheel  van  verscheide  Vereenigde  ondeilbaare ;  en  ook 
hierin,  dat  het  Algemeen  maar  begrijpt  deelen  van  het  zelve 
geslagt,  maar  het  Geheel  deelen  en  van  hetzelve  en  van  een 
ander  geslagt.  ** 

*  Sententia  e  margine  irrepsisse  videtur. 

**  B:  .  .  .  verscheide  niet  vereenigde  ondeelbare,  van  hetzelfde  geslagt; 
maar  het  geheel  van  verscheiden  vereenigde  ondeelbare,  zo  van  een  ander 
als  van  het  zelfde 


DKKL    1.    rAl*.     II.  21 

Erasmus.  Zoveel  dit  }jelung<l  liobt  gy  niy  voldaan.  Maar 
boven  dit  hebt  gy  nog  gezegd,  dat  het  tjevroyte  van  de  [li:  'nj 
inrierlijke  oovzaak  niet  en  kan  vertjaan  zo  lanj  zijn  oovzaak 
dnuvd ;  hetwelk  ik  wel  zie  zeeker  waar  te  zijn  *,  maar  \IS\ 
wantj,  dit  zo  zijnde,  hoe  kan  (Jod  dan  nog  zijn  een  innerlijke 
oorzaak  van  alle  dingen,  daar  nogtans  veel  dingen  te  niet 
gaan?  Dog  gy  zult  volgens  uw  voorige  onderscheid  zeggen, 
dat  God  eigenflijk  een  oorzaak  is  van  die  gevrofjte,  die  hy  onmid- 
delijk,  zondev  eenige  meev  omstandigheeden  als  alleen  zijne  eijgen- 
schappen,  heeft  voovtgehvagt ;  en  dat  deze  dan  zo  lang  haav 
oovzaak  diinvt  niet  en  konnen  te  niet  gaan;  maav  dat  gg  God 
geene  innevlijke  oovzaak  noemd  van  die  gevvogte,  welkevs  wezent- 
lijkheid  niet  onmiddelijk  van  hem  afhangen,  maav  van  eenige 
andeve  zaak  gewovden  zijn,  als  alleen  voov  zo  reel  haave  oovzaa- 
ken  zondev  God  [li:  zonder  en  buytcn  hem]  niet  wevken,  nog 
konnen  wevken,  nog  ook  hngten  hem,  en  hierom  dan  ook,  aange- 
zien  zy  niet  onmiddelijk  van  God  zijn  voortgebragt,  te  niet 
konnen  gaan.  Dogh  dit  en  voldoet  my  niet.  Want  ik  zie  dat 
gy  besluyt,  dat  het  mensclielijk  verstand  onsterfelijk  is,  omdat 
het  een  gevrogt  is,  dat  God  in  zig  zelfs  heeft  voortgebragd. 
Nu  dan,  het  is  onmogelijk,  dat  'er  meer  van  nooden  is  geweest, 
om  een  zodanig  verstand  voort  te  brengen,  als  alleen  de 
eigenschappen  Gods ;  want  om  te  zijn  een  wezen  van  zo  een 
uytsteekende  volmaaktheid,  zo  moet  het  alzo  wel,  als  alle  andere 
dingen,  die  onmiddelijk  van  God  afhangen,  van  eeuwigheid 
geschapen  zijn.  En  zo  ik  my  niet  bedrieg,  heb  ik  het  u  hooren 
zeggen.  En  dit  dan  zo  zijnde,  hoe  zult  gy  dit,  zonder  zwarig- 
heid  over  te  laaten,  rondschieten  [B:  veretfenen]? 

TiiEOPHiLUs.  't  Is  waar,  Erasme,  dat  die  dingen  (die  om 
haar  wezentlijkheids  wille  geen  ander  ding  van  doen  hebben, 
als  de  eygenschappen  Gods),  die  onmiddelijk  van  liem,  van 
eeuwigheid  gescha])en  zijn.  Maar  staat  aan  te  merken,  dat 
alschoon  het  noodzaakelijk  is,  dat  er  tot  de  wezentlijkheid  van 
een  zaak  vereyscht  word  een  IJezondere  wijzing  {modificatio) 
en  [H:  van]  een  zaake  buyten  de  eygenschappen  (iods.  dat 
daaroni  even  wel  God  niet  nalaat  een  zaak  onmi(hlelijk  te 
konnen  voortbrengen.  Want  van  de  nootzaakelijke  dingen  die 
vereyscht  worden,  om  de  zaaken  [B :  een  zaakj  te  doen  zijn, 
zijn  oenige  omdat  zy  de  zaak  zouden  voortbrongen,  en  aiidero 
omdat  de  zaak  zoude  konnen  voortgebragt  zijn.  Als  by  voor- 


"  B:  hit  geen  ik  zie  niet  iraar  te  zijn. 


22 


KOUTE    VERIIANDELINU 


beeltl :  ik  wil  in  zeoker  kamer  ligt  hebben ;  ik  steek  het  op, 
en  dit  verhgt  door  zi</  zelfs  de  kumer,  oft'  ik  doe  een  venster 
open,  welke  opening  wel  niet  zelfs  het  Hgt  maakt,  maar  nog- 
tans  te  weege  brengd,  dat  het  hgt  in  de  kamer  kan  in  komen.  * 
En  alzo  word  ook  tot  do  beweeging  van  een  hghaam  een  ander 
hchaam  vereyscht,  't  welk  al  die  beweeging  moet  hebben,  die 
van  hem  over  gaat  tot  liet  ander.  Maar  om  in  ons  een  denk- 
beekl  van  God  voort  te  brengen,  en  word  geen  ander  bezonder 
zaak  vereyscht,  die  daar  hebbe  hetgeen  in  ons  voortgebragt 
word,  maar  alleen  een  zodanig  lighaam  in  de  Natuur,  welkers 
denkbeeld  noodzakehjk  zij,  om  God  onmiddelijk  te  vertoonen. 
'T  geen  gy  ook  uyt  mijne  woorden  hebt  konnen  afneemen : 
want  God,  heb  ik  gezeid,  word  alleen  door  zig  zelfs,  en  niet 
door  wat  anders  gekend.  Dog  dit  zeg  ik  u,  dat  zo  lange  wy 
van  God  niet  en  hebben  een  zoo  klaaren  denkbeeld,  hetwelk 
ons  in  diervoegen  met  hem  vereenigd,  dat  het  ons  niet  toe- 
laat  eenige  zaake  te  beminnen  buyten  hem,  wy  niet  en  konnen 
zeggen  waarlijk  te  zijn  met  God  vereenigd,  en  zo  onmiddelijk 
van  hem  af  te  hangen.  En  't  geene  gy  nog  zout  mogen  hebben 
te  vraagen^  laat  dat  op  een  ander  tijd  zijn;  tegenwoordig 
nodigd  my  de  gelegentheid  tot  wat  anders.  Vaart  wel. 

Erasmus.  Voor  't  tegenwoordig  niet,  maar  ik  zal  my  nu  met 
'et  geen  gy  my  nu  gezeid  hebt  bezighouden  tot  naader  ge- 
legentheid,  en  u  God  bevelen. 


CAP.  III. 

DAT  GOD  IS  EEN  OORZAAK  VAN  ALLES. 

Wy  zuUen  dan  als  nu  aanvangen  te  handelen  van  die 
eygenschappen,  welke  wy  Eigene  ^  genoemd  hebben.  En  voor- 
eerst  hoedanig  God  een  oorzaak  is  van  alles. 


*  '&:  ik  steek  dit  op,  of  ik  doe  een  venster  open,  waar  op  de  kamer  tcord 
verligt,  zoo  maakt  die  opsteeking  of  opening  van  de  kamer  door  zig  zelf 
het  ligt  niet,  maar  brengt  alleen  te  weeg  dat  het  ligt  de  kamer  ktint  ver- 
ligten,  of  daar  in  kan  komen. 

^  Deze  volgende  wor.den  Eigene  genoemd,  omdat  ze  niet  anders  als 
Adjectiva,  die  niet  verstaan  konnen  worden  zonder  haar  Substantiva.  Dat 
is,  God  zoude  wel  zonder  deze  geen  God  zijn,  maar  nogtans  is  door  deze 
geen  God;  want  zy  niet  zelfstandigs,  door  welke  God  alleen  bestaat,  te 
kennen  geven. 


DEEL    I.    CAI'.    II.  23 

Hier  te  vooren  dan  liebben  wy  nu  al  gezeid,  Ikx'  <lai  (Jc  eene 
zelfstandifjheid  de  andere  niet  lcan  voortbrent/en;  en  dat  God 
een  ivezen  is,  van  ivelke  alle  ei/fjensclia/jpen  (/ezeid  worden ;  aUvnnr 
uyt  klaarlijk  volgd,  dat  alle  andere  dingen  geenzins  en  koiinen 
nog  bewtaan,  nog  verstaan  worden,  zonder  nog  buyten  liein. 
Weshalven  wy  dan  met  alle  reeden  niogen  zeggen,  God  te  zijn 
een  oorzaak  van  alles. 

Aangezien  men  dan  gewoon  is  de  werkende  oorzaak  in  agt 
deelen  te  verdeelen  *,  zoo  laat  ik  dan  eens  onderzoeken,  hoe 
en  op  wat  wijze  God  een  oorzaak  is? 

1.  dan  zeggen  wy,  dat  hy  is  een  uitvloejendc  ofte  daar- 
stellende  oorzaak  van  zijne  werlcen;  en  in  opzigt  de  werkinge 
geschied,  een  doendc  ofte  werkcnde  oorzaak,  hetwelk  wy  voor 
een  stellen,  als  op  elkander  opzigtig  zijnde. 

Ten  andercm  is  Hy  een  inhlijvende,  en  geen  over(/aandc  oor- 
zaake,  aangezien  hy  alles  in  zig  zelfs,  en  niet  buyten  zig  en 
werkt,  omdat  buyten  hem  niets  niet  en  is. 

Ten  derden.  God  is  een  vrye  oorzaak  en  geen  natuurlijke, 
gelijk  wy  dat  heel  klaar  zullen  toonen,  en  doen  blijken,  wan- 
neer  wy  zullen  handelen  van  of  God  kan  nalaatcn  tc  docn 
hetgene  hy  doet  ?  alwaar  dan  meteen  verklaard  zal  worden, 
waar  in  de  ivaare  vrijheid  bestaat. 

4.  God  is  een  oorzaak  door  zig  zelfs,  en  niet  door  een 
toeval;  hetwelk  uyt  de  verhandeling  van  de  Pnedestinatie 
nader  zal  blijk(;n. 

Ten  vijfden.  God  is  een  voornaame  (jorzaak  van  zijne  ircr- 
ken,  die  hy  oninidd(diJk  geschapen  hceft,  als  daar  is  de  roeringe 
in  de  stof,  enz. ;  in  welke  de  min  voorname  oorzaak  geen 
plaats  kan  hebben,  nadien  dezelve  altijd  is  in  de  bezondere 
dingen;  als  wanneer  hy  door  een  harde  wind  de  zee  droogh 
maakt  **,  en  zoo  voort  in  alle  bezondere  dingen,  die  in  de 
Natuur  zijn. 

De  Min  voornuani-bcginHcndc  oorzaak  en  is  ///  (lod  niet, 
omdat  buyten  hem  niet  is  dat  hem  zoude  konnen  prangen. 
Dog  de  voorgaande  oorzaak  is  zijn  vohnaaktheid  zelve ;  door 
dezelvo  is  hy  en  van  zig  zelfs  een  oorzaak,  en  by  gevolgh 
van    allo  andoi-e  dingen. 


*    Cff.    BiirgcTs.licii  Instilt.   !.«»;,'.  I.   1.  cp.   17;  i>ault>  alitcr  rjiis»!. 
MoUpli.  1.  1.  cp.  2(5. 

**  li.  exumpluin  hoccr  iu   ruairgiucni   lolcgjivit. 


24  KORTE    VEKIIANDELINU. 

Ten  zesden.  God  is  alleen  de  eerste  ofte  Beyinnende  oorzaak, 
gelijk  blijkt  by  onze  voorgaande  botooging. 

Ten  zevende.  God  is  ook  een  Algenieene  oorzaak,  dogh  alleen 
in  opzigt  dat  hy  verscheide  werken  voortbrengt,  andors  kan 
zulks  nooit  gezeid  worden:  want  hy  niemand  van  doen  heeft, 
om  uytwerkselen  voort  te  brengen. 

Ten  Aghtsten.  God  is  de  naaste  oorzaak  van  die  dingen, 
die  oneyndelijk  zijn,  en  onveranderlijk,  en  de  welke  wy  van 
hem  zeggen  onmiddelijk  geschapen  te  zijn,  dog  de  laatste 
oorzaak  is  hy  en  eenig  zins  van  alle  de  bezondere  dingen. 


CAP.  IV. 

VAN    GODS    NOODZAKELIJKE    WEEKEN, 

Dat  God  het  geene  hy  doet  zoude  konnen  laten  te  doen, 
ontkennen  wy,  en  zuUen  het  meede  bewijzen,  handelende  van 
de  Prjedestinatie ;  alwaar  wy  betonen  zullen,  dat  alle  dingen 
noodzaakelijk  van  hare  oorzaaken  afhangen.  Dog  ten  andere 
dit  word  meede  bewezen  door  de  volmaaktheid  Gods;  want 
het  is  buyten  alle  twijffel  waar  dat  God  als  eeven  zo  volmaakt 
kdnTitytwerken,  als  het  in  zijne  Idea  is  hegreepen;  en  gelijker- 
wijs  dingen  die  van  hem  verstaan  worden,  van  hem  niet  vol- 
maaktsr  konnen  verstaan  worden,  als  hy  die  verstaat,  alzoo 
konnen  van  hem  alle  dingen  zo  volmaaktelijk  worden  uytge- 
werkt,  dat  ze  van  hem  niet  volmaakter  en  konnen  voortkomen. 
Ten  anderen  [B:  doch],  als  wy  besluyten,  dat  God  niet  heeft 
konnen  nalaten  te  doen  't  geene  hy  gedaan  heeft,  zo  ontleenen 
wy  dat  van  zijne  volmaaktheid ;  dewijle  het  in  God,  te  konnen 
nalaten  't  geen  hy  doet,  een  onvohnaaktheid  zoude  zijn ;  zon- 
der  nogtans  in  God  te  stellen  een  min  voornaam-beginnende 
oorzaak,  die  hem  zoude  bewoogen  hebben  te  doen,  want  als- 
dan  en  waar  hy  geen  God. 

Dog  nu  valt  wederom  het  geschil,  namentlijk,  of  God  al 
dat  welk  in  zijn  Idea  is,  en  hy  zo  volmaaktelijk  kan  doen, 
of  hy  dat,  zeg  ik,  zoude  konnen  nalaten  te  doen?  en  of  zulk 
nalaten  in  hem  een  volmaaktheid  is?  Wy  zeggen  dan,  dewijl 
alles  dat  'er  geschied  van  God  gedaan  wort,  alzo  by  hem 
noodzaakelijk  moet  voorbepaalt  zijn,  andersins  waar  hij  ver- 
anderUjk,    dat    dan    in   hem    een  groote  onvolmaaktheid  zoude 


DKEL    I,    CAl'.    IV.  25 

zijn.  En  dat  dozo  voorbepaaldheid  by  lioni  van  eeuwigheid 
moet  zijn,  in  welke  eeuwigheid  geen  voor  of  na  is,  zo  volgt 
daaruyt  kragtelijk,  dat  Uod  te  vooren  op  geen  ander  wijs  de 
dingen  heeft  konnen  voorbepaalen,  als  die  nu  van  eenwigheid 
bepaald  zijn,  en  dat  (iod  nog  voor,  nog  zonder  deze  }>epaiinge 
heeft  konnen  zijn.  Voorder,  als  God  iets  zoudo  nalaten  te 
doen,  zo  niost  dat  voortkomen  uyt  een  oorzaak  in  hem,  of  uyt 
geen ;  ja,  dan  is  't  noodzaakelijk  dat  hy  het  raoet  nahiten  te 
doen ;  zo  neen,  zo  is  't  noodzakelijk  dat  hy  het  niet  moet 
nahiten;  dits  in  zig  zelfs  klaar.  Alvoorder:  in  de  geschape 
zaake  is  het  een  volmaaktheid  datze  is,  en  datze  van  God  is 
veroorzaakt,  want  van  alle  onvohnaaktheid  is  de  grootste 
onvohnaaktheid  liet  niet  zijn ;  en  dewijle  het  heyl  en  de  vol- 
maaktlieid  van  alles  is  de  wille  Gods,  en  als  God  dan  zoude 
willen  dat  deze  zaake  niet  en  waar,  zo  zoude  immers  liet  heil 
en  de  vohnaaktheid  van  dezelfde  zaak  bestaan  in  het  niet  zijn, 
hetwelke  in  zig  zelfs  tegenstrijdig  is.  Alzoo  dat  wy  dan  ont- 
kennen,  dat  God  kan  nalaten  te  doen,  hedjeene  hi/  doet.  Het- 
welk  zommige  voor  laster  en  verkleininge  Gods  acliten;  dog 
dit  zeggen  komt  hervoort,  omdat  niet  regt  begreepen  wort, 
waarin  de  ware  vryheid  bestaat;  dewelke  geenzins  en  is,  zo 
zy  waanen,  namentlijk  in  iets  goets  of  kwaats  te  konnen  doen 
of  laten,  maar  de  ware  vrijheid  is  alleen  of  niet  anders  als  de 
eerste  oorzaak,  dewelke  geen  zins  van  iets  anders  geprangt  of 
genoodzaakt  wordt,  en  alleen  *  door  zijne  vohnaaktheid  oor- 
zaak  is  van  alle  volmaaktheid :  en  dat  dien  volgende,  zo  God 
dit  konde  laten  te  doen,  iiy  niet  vohnaakt  zoude  wezen :  want 
het  goet  doen  of  vohnaaktheid  te  konnen  hiten  in  lietgeene 
hy  uytwerkt,  en  kan  in  liem  gcen  phiats  liebben,  als  door 
gebrek  **. 

Dat  dan  God  alleen  de  eenigste  vrye  oorzaak  is,  is  niet  aneen 
uyt  iietgeene  nu  gezeid  is  klaar,  maar  ook  liierdoor,  nament- 
lijk,  dat  er  buyten  liem  geene  uytwendige  oorzaak  is,  die  hem 
zoude  dwingen  of  noodzaaken  ;  al  iietwelk  in  de  geschapo 
dingen  geen  plaats  heoft. 

Hier  teegen  werd  op  deze  wijze  geargumenteert.  Het  goet 
is  daarom  alleen  goet,  om  dat  (iod  liet  wil,  en  dit  zo  zijnde, 
zo    kan    hy    immers    wel    maaken    dat   het  kwaad  goet  wordt. 


*    B  :    viaar  de  irarr  rri/Iirid  is  atleen  hier  in  fjeleyen,  dat  d^eemtt 
zaak',  ran  wiV/.v  andrrs  f/rjtnini/d  of  genoodzaakt,  alleen  .  .  . 
*•  B  :  alft  sluytendr  (jehrrk  in. 


26  KOUTE     VKRIIANDELINO. 

Dog  zodanig  jirgumenteeren  sluyt  alzo  wol,  als  of  ik  zeide: 
omdat  God  wil  dat  hy  God  is,  daarom  is  hy  God,  ergo  't  is 
in  zijn  magt  geen  God  te  wezen,  't  welk  de  ongerijmtheid 
zelve  is.  Voorders  als  de  menschen  iets  doen,  en  nien  haar 
vraagt  waarom  zy  dat  doen,  de  antwoord  is,  omuat  de  recht- 
vaardigheid  het  alzo  vereischt.  Vraagt  men  dan  waarom  de 
rechtvaardigheid  of  liever  de  eerste  oorzaak  van  alles  dat 
regtvaardig  is,  [Monnikh.  add.  het  alzoo  vereischt?]  zo  moet 
de  antwoord  zijn,  omdat  de  rechtvaardigheid  dat  zo  wil.  Maar 
eyheve,  zoude  de  Rechtvaardigheid,  denk  ik,  wel  konnen 
nalaten  rechtvaardig  te  zijn?  geenzins,  want  alsdan  en  kond' 
ze  geen  Rechtvaardigheid  wezen.  Maar  die  geene  de  welke 
zeggen,  dat  God  alles  't  geen  hy  doet,  daarom  doet,  omdat 
het  in  zig  zelfs  goet  is,  deze,  zeg  ik,  zuUen  mogelijk  denken, 
dat  ze  met  ons  niet  verschillen.  Doch  't  is  verre  daaraf,  want 
zy  al  voor  God  *  iets  stellen  te  zijn,  aan  hetwelk  hy  verpligt 
of  verbonde  zoude  zijn,  namelijk  een  oorzaak,  die  een  begeerte 
heeft  van  dat  dit  goet,  en  dat  wederom  rechtvaardig  is,  en 
zoude  zijn  **. 

Nu  valt  dan  voorder  het  geschil,  namelijk  of  God,  schoon 
alle  dingen  van  hem  op  een  andere  wijze  waren  geschapen  van 
eeuwigheid,  of  geordonneert  en  voorbepaald  als  die  nu  zijn, 
of  hy  dan,  zeg  ik,  eeven  volmaakt  zoude  zijn?  Waarop  het 
antwoord  dient,  dat  byaldien  de  Natuur  van  alle  eeuwigheid 
op  een  andere  wijze  als  die  nu  is,  ware  geschapen  geweest, 
zo  zoude  noodzakelijk  moeten  volgen  na  de  stelUnge  der  geener, 
die  God  wille  en  verstand  toeschryven,  dat  dan  God  beide, 
en  een  ander  wille  en  een  ander  verstand,  als  doen  [B:  als 
nuj  gehad  heeft,  volgens  dewelke  hy  het  anders  gemaakt 
zoude  hebbe ;  en  zo  is  men  dan  genoodzaakt  te  achten,  dat 
God  nu  anders  gesteld  is  als  doen  en  [has  septem  voces  omitt. 
B]  anders  gesteld  was  als  nu;  alzo  dat,  indien  wy  stellen, 
hy  nu  de  aldervolmaakste  is,  genoodzaakt  zijn  te  zeggen,  hy 
het  alsdoen  niet  en  was,  zo  wanneer  hy  alles  anders  schiep. 
Al  het  welke  als  dingen  zijnde,  die  tastelijke  ongerijmtheeden 
in  zig  besluyten,  en  geenzins  aan  God,  die  nu,  te  vooren,  en 
in  alle  eeuwigheid,  onveranderlijk  is,  geweest,  en  blijven  zal, 
kan  toegepast  worden.    Dit  word  van  ons  verder  bewezen  uyt 


*  Monnikhoff,  addita  litera  e:  qoed;  quod  et  in  ipsius  apographo  (B). 
**  B :  .  .  .  of  verbonden  zou  tvezen,  uyt  oorzaak  van  en  hegeerten  otn  dat 
dit  goed  en  dat  wee.der  rechtveerdlg  is. 


DEEL    I.    (JA['.    IV.  J/ 

(le  beschryvinge,  die  wy  vun  de  vrye  oorzaak  geniaakt  liebben : 
dewelke  niet  en  is  iets  te  konnen  doen  of  kiten,  niaar  alleen 
dat  ze  niet  van  iets  anders  afhangt,  alzo  dat  alles  wat  God 
doet,  dat  word  van  heni  als  van  de  aUlervryste  [A  ct  ^rrijiturd 
B  prior:  aMerwijsteJ  oor/aak  gedaan  en  uytgewerkt.  (^l  ddd. 
fndien  hy  dan  de  dingen  te  vooren  anders,  als  die  nu  zijn, 
gemaakt  hadde,  zo  moet  immers  volgen,  dat  hy  t'  eeniger  tijd 
onvolmaakt  geweest  is,  't  welk  dan  valsch  is.]  Want  aange- 
zien  God  de  eerste  oorzaak  is  van  alle  dingen,  zo  moet  dan 
in  hem  iets  zijn,  door  het  welke  hy  doet  dat  geene,  het  welke 
hy  doet  en  niet  nahiat  te  doen.  Dewijl  wy  zeggen  dat  de 
Vryheid  niet  bestaat  in  iet  te  doen  of  niet  te  doen,  en  omdat  wy 
mede  getoond  hebben,  dat  dat  geene,  hetwelke  liem  iets  doet 
doen,  niet  anders  kan  zijn,  als  zijne  eige  vohnaaktlieid  zelve,  zo 
besluyten  wy,  dat,  indien  het  zijne  volmaaldheid  niet  en  icas, 
die  het  hem  dede  doen,  dat  de  dingen  nict  en  zouden  zijn,  of 
in  het  ivezen  konnen  (jekomen  Jiebbcn,  om  te  zijn  }iel(jeent'  die 
nu  zijn.  [A  add.  Hetwelke  evenveel  is,  als  of  men  zeide: 
indien  God  onvolmaakt  icas,  zo  zouden  de  dintjen  nu  anders 
zijn,  als  die  nu  zijn.] 

Dus  veel  van  de  eerste;  nu  zullen  wy  dan  overgaan  tot  do 
tweede  eigenschap,  die  wy  in  God  eifjen  noemen,  en  zien  wat 
ons  daaraf  te  zeggen    valt,  en  zo  voort  ten  eynde. 


CAP.  V. 

VAN    GODS    VOORZIENIGHEID. 

De  twede  eigenschap  die  wy  {propriutn  of)  eigen  noemen 
is  de  Voorzienigheid,  welke  by  ons  niet  anders  is  als  die 
p0(/in</e,  de  wy  en  in  de  geheele  Natuur,  en  in  de  bezondere 
dingen  ondervinden,  strekkende  tot  behoudenisse  en  bewaringe 
van  haar  zelfs  wezen.  Want  het  is  openbaar.  dat  geen  ding 
door  zijn  eige  natuur  zoude  konnen  tragten  tot  zijn  zelfs  ver- 
nietinge,  maar  integendeel  dat  ieder  dink  in  zig  zelfs  een 
poginge  heeft,  om  zig  zelfs  [A  add.  enj  in  zijn  stand  te  be- 
waaren,  en  tot  beter  te  brengen.  Zo  dat  wy  dan  volgens 
deze  onze  beschryvinge  stellen  een  aU/emeene  en  een  hczimdu-e 
voorzieni(/heid.  I  )e  ((h/cniecne  is  (H(».  door  dewelke  ieder  zaak 
voortgebragt    en  ond(!rhouden  word   voor  zoveel  zy  zijn  deelen 


28  KOKTE    VEIIHANDELING. 

vaii  tle  geheele  Natuur.  De  hezondere  voorzienigheid  is  die 
poginge,  die  ieder  ding  bezonder  tot  het  bewaren  van  zijn 
wezen  heeft,  voor  zoveel  ze  niet  als  een  deel  van  de  Natuur, 
maar  als  een  geheel  aangemerkt  vvord.  Hetwelk  met  dit  navol- 
gende  exempel  verklaart  word  :  Alle  de  leeden  van  de  mensch 
worden  voorzien  ende  voorzorgt,  voor  zo  veel  zy  deelen  van 
de  mensch  zijn,  hetwelk  de  algemeene  voorzienlgheid  is:  en  de 
hezondere  is  die  poginge,  die  ieder  bezonder  ht  (als  een  geheel, 
en  geen  deel  van  de  mensch)  tot  het  bewaren  en  onderhouden 
van  zijn  eygen  welstand  heeft. 


CAP.  VI. 

VAN    GODS    PR^DESTINATIE. 

De  derde  eigenschap  is,  zeggen  wy,  de  goddelijke  praedes- 
tinatie. 

1.  Al  voorens  hebben  wy  bewezen,  dat  God  niet  en  kan 
laten  te  doen  het  geene  hy  doet ;  namelijk,  dat  hy  alles  zo 
volmaaktelijk  heeft  geschapen,  dat  het  niet  volmaakter  kan  zijn. 

2.  En  daarby,  dat  geen  dink  zonder  hem  en  kan  bestaan 
nog  ook  verstaan  worden. 

Staat  nu  aan  te  merken  off  er  dan  in  de  Natuur  eenige 
gebeurlijke  dingen  zijn,  namentlijk  off  er  eenige  dingen  zijn, 
die  konnen  gebeuren,  en  ook  niet  gebeuren.  Ten  anderen,  of 
er  eenige  zaake  is,  van  dewelke  wy  niet  konnen  vrageri 
waarom  ze  is? 

Maar  datter  geen  gebeurlijke  dingen  zijn,  bewijzen  wy  dus- 
danig : 

lets  dat  geen  oorzaak  heeft  om  te  zijn,  is  onmogelijk  dat 
het  zij ;  iets  dat  gebeurlijk  is  heeft  geen  oorzaak  ;  Ergo. 

Het  eerste  is  buyten  alle  dispuyt;  het  tweede  bewijzen  wy 
aldus : 

Indien  iets  dat  gebeurlijk  is,  een  bepaalde  en  zeekere  oor- 
zaak  heeft  om  te  zijn,  zo  moet  het  dan  noodzakelijk  zijn ; 
maar  dat  het  en  de  gebeurlijke  en  de  noodzaakelijke  tegelijk 
zoude  zijn  ^'s  strijdig;  Ergo.   — 

Misschien  zal  iemand  zeggen,  dat  iets  geheurlijk  wel  geen 
bepaalde  en  zekere  oorzaak  heeft,  maar  een  gebeurlijke.  Als 
dit  dan  zodanig  zoude  zijn,  zo  moet  het  zijn  of  in  sensu  diviso, 


DEEL    I.    CAl'.     VI.  29 

of  in  sensii  compfmto,  to  weton,  of  dat  do  wo/.entlijkheid  van 
die  oorzaak  niet,  al.s  oorzaak  zijndo,  gobeurlijk  is ;  of  w«'l  dat 
het  gebourlijk  is  dat  dat  iots  ('t  wolk  wel  noodzakolijk  in  de 
Natuur  zoude  zijn)  een  oorzaak  zal  wezen  dat  dat  gobeurhjko 
iets  voortkomt.  Edog  en  het  een  en  het  ander,  beide  zijn  zy 
valsch. 

Want,  wat  het  eerste  aangaat,  indien  dat  gobeurlijke  ietH 
daarom  gebeurlijk  is,  om  dat  zijn  oorzaak  gebeurlijk  is,  zo 
moet  dan  ook  dio  oorzaak  gebourlijk  zijn,  omdat  dio  oorzaak  die 
haar  veroorzaakt  liooft,  ook  gebouriijk  is,  et  sic  In  in/inilian. 

En  dewijl  nu  al  te  vooren  bowozon  is,  dat  van  een  ecnige 
oorzaak  alles  afhangt,  zo  zoudo  dan  dio  oorzaak  ook  gebeurlijk 
moeten  zijn  :   't  welk  oi)onbaar  valsch  is. 

Aangaando  het  twode  dan  :  byaldien  die  oorzaak  niot  moer 
bcpaald  en  was,  om  het  eene  of  om  het  ander  Voort  te 
brengon,  dat  is  om  deze  iets  voort  to  brengen  of  natelaten 
voort  to  brengon,  zo  waart  t'  eenemaal  onmogolijk,  en  dat  hy 
het  zoude  voortbrengen,  en  dat  hij  het  zoude  laten  voort- 
tebrengen,  't  welk  regt  streidig  is. 

Wat  dan  ons  voorige  tweedo  belangt,  van  datter  in  de  Natuur 
geen  zaak  en  is,  van  dewelke  nien  niet  kan  vragen  waarom  dat 
ze  is;  welk  ons  zoggon  to  kennen  geeft,  dat  by  ons  te  onder- 
zoeken  staat,  door  welko  oorzaak  iots  wezentlijk  is;  want  dio 
niet  zijndo  was  't  onmogelijk  dat  het  iets  zoudo  zijn.  Doze 
oorzaak  dan  moeten  wy  of  in  do  zaak  of  buyton  do  zaak 
zoekon.  Dog,  zo  men  na  den  regul  vraagt,  om  dit  onderzoek 
te  doen,  wy  zoggon,  dat  er  alheel  geen  sohijnt  van  nooden  te 
zijn.  Want  indien  de  wezentlijkheid  aan  do  natuur  van  de 
zaak  behoort,  hot  is  zeker,  dat  wy  dan  de  oorzaak  niet  buyton 
haar  moeten  zoeken;  dog  indien  het  zoodanig  niot  en  is  met 
dit  iet,  zo  mooten  wy  immers  de  oorzaak  buyten  haar  zookon. 
Maar  nadomaal  hot  oorsto  alloon  aan  (Jod  toobehoort,  zo  word 
daardoor  botoond  (golijk  wy  zulks  mi  ook  als  to  vooron  \iy}- 
daan  liobben),  dat  (rod  namontHJk  alleon  do  eersto  oorzaak 
van  allos  is.  En  liior  uyt  dan  ])lijkt  mkmhIo.  dat  dozo  en  goono  willo 
van  don  monscli  (want  (b;  wozontlijkhoid  van  do  wil  on  luOioort 
niet  aan  zijn  wozon)  ook  oon  uytorlijko  oorzaak,  van  dowidko 
zy  noodzaakolijk  voroorzaakt  word,  moot  lud)l)on :  hotwolk  ook 
zoodaanig  blijkt  to  zijn  uyt  allo  hot  goono  wy  in  dit  Cap. 
gezeit  hobbon ;  on  ook  nog  moor  zal  blijkon,  zo  wannoor  wy 
in  het  twodo  deol  vaii  do  vrylioid  dos  mensclien  zullon  handolon 
on  spreokon.  ^, 


30  KORTE    VEKIIANDELING. 

Tegeii  dit  alle  word  van  aiidere  tegengeworpen :  hoe  is  't 
mogelijk  dat  God,  die  gezeid  word  ten  hoogsten  volmaakt,  en 
de  eenigste  oorzaak,  beschikker  en  voorzorger  van  alles  te  zijn, 
toelaat,  dat  des  niet  tegenstaande  allomme  zulk  een  venvarringe 
word  gezien  in  de  Natuiir?  En  ook,  waarom  hy  den  mensch 
niet  lieeft  geschapen,   dat  hy  niet  en  konde  zondigen? 

^Vooreerst  dan,  datter  venvarringe  in  de  Nattmr  is,  kan  met 
regt  niet  gezeid  worden,  aangezien  dat  niemand  alle  de  oor- 
zaken  van  de  dingen  bekend  zijn,  om  daarvan  te  konnen  oor- 
deelen.  Dog  deze  tegenwerping  ontstaat  uyt  deze  onkunde,  van 
dat  zy  algemeene  Ideen  gesteld  hebben,  met  dewelke  zy  meinen, 
dat  de  bezondere,  om  vohnaakt  te  zijn,  moeten  over  een  komen. 
Deze  Ideen  dan  stellen  zy  te  zijn  in  het  verstand  van  God,  gelijk 
veel  van  Platoos  Navolgers  gezeit  hebben,  dat  namenthjk  deze 
algemeene  Ideen  (als  Redelijk,  Dier,  *  en  diergehjke)  van  God  zyn 
geschapen ;  en  die  Aristotelem  volgen,  alschoon  zy  wel  zeggen 
dat  deze  dingen  geen  daadelijke,  maar  zaaken  van  Reeden 
zijn,  nogtans  worden  die  by  haar  veeltijds  als  zaaken  aange- 
merkt,  aangezien  zy  klaarlijk  gezeyd  hebben,  dat  zijne  voor- 
zorge  zig  niet  over  de  bezondere,  maar  alleen  over  de  geslagte 
uytstrekt;  e.  g.  noyt  heeft  God  zijne  voorzorge  gehad  over 
Bucephalum  enz.,  maar  wel  over  het  geheele  geslagte  van 
Paard.  Zy  zeggen  ook  dat  God  geen  wetenschap  heeft  van  de 
bezondere  en  vergankelijke  dingen,  maar  wel  van  de  alge- 
meene,  die  na  haar  meeninge  onvergankelijk  zijn.  Dog  wy 
hebben  dit  met  regt  in  haar  voor  een  onwetenheid  aange- 
merkt  [J5:  aan  te  merkenj,  want  eerst  de  byzondere  alle 
alleen  hebben  oorzaak,  en  niet  de  algemeene,  dewijle  die 
niets  zijn. 

God  dan  is  alleen  een  oorzaak  en  voorzorger  van  de  bezon- 
dere  dingen.  Zo  dan  de  bezondere  dingen  zullen  moeten  over- 
eenkomen  met  een  andere  Natuur,  zoo  en  zullen  zy  dan  niet 
met  haar  eigen  overeen  konnen  komen,  en  volgens  dien  niet 
zijn  die  zy  waarlijk  zijn.  E.  g.  by  aldien  God  alle  menschen 
zo  als  Adam  voor  den  val  had  geschapen,  zo  hadde  hy  dan 
ook  alleen  Adam,  en  geen  Petrus  nog  Paulus  geschapen;  ne 
maar  dat  is  de  rechte  volmaaktheid  in  God,  dat  hy  alle  dingen, 
van  de  minste  tot  de  meeste,  haar  wezentheid  geeft^  of,  om 
beter  te  zeggen,  dat  hy  alles  volmaakt  in  hem  zelfs  heeft. 

Wat  het  andere  aangaat,  van  waarom  dat  God  de  menschen 


B :  Reedelvjk-Dier. 


DEEL    I.    CAl'.    VI.  :jl 

niet  en  heeft  ge.srhapen  dat  ze  niet  en  zondUjen,  daarop  dient, 
dat  allos  watter  van  do  zondo  ook  gezeid  word,  zulks  alioen 
maar  gezeid  word  in  opzigt  van  ons,  te  weeten,  als  wanneer 
wy  twee  dingen  met  den  anderen  off  onder  versclieide  opzigten 
vergelijken.  E.  g.  indien  iemand  een  uurwerk  om  te  slaan  en 
de  uuren  aan  te  wijzen  net  gemaakt  heeft,  en  dat  dat  werk- 
stuk  met  het  oogmerk  van  den  maker  wel  overeenk(jmt,  zo 
zegt  men  het  goet  te  wezen,  en  zo  niet,  zegt  men  het  kwaa^ 
te  zijn,  niet  tegenstaande  het  dan  zelfs  ook  goet  zoude  konnen 
wezen,  zoo  maar  zijn  oogmerk  was  geweest  het  verwart  en 
buyten  tijds  te  doen  shian  te  maaken. 

Wy  })esluyten  dan  te  zeggen,  dat  Petrus  met  de  Idea  van 
Petrus,  gelijk  't  noodzakelijk  is,  moet  overeenkomen,  en  niet 
met  de  Jdea  van  Mensch ;  (joet  en  kiraat,  of  zonden,  en  zijn 
\^A  add.  dat|  niet  anders  als  wijzen  van  denken,  en  geenzins 
eenige  zaaken  off  iets  dat  wezentlijkheid  heeft,  gelijk  wy  dat 
wel  ligt  in  het  navolgende  nog  breeder  zullen  betoonen.  Want 
alle  dingen  en  werken  die  in  de  Natuur  zijn,  die  zijn  volmaakt. 


CAP.  VII. 

VAX    I)E    EKJENSCHAPPEN    DIE    TOT    GOD    NIET    BEHOOREN. 

Alhier  zullen  wy  dan  nu  aanvangen  te  spreken  van  die 
eigensclia])pen  '  welke  gemeenlijk  aan  God  toegej)ast  worden. 
en  echter  nogtans  aan  hem  niet  en  behooren ;  als  mede  van 
die  door  welke  nion  poogt  God  te  bewijzen,  dog  vruchteloos : 
en  meede  van  de  wetten  der  warcr  beschrijvinge. 


•  Aaii},'jiandc  de  oigenscrhappoii  van  dewelke  God  bestaat,  die  zijn  niot 
als  onoyndige  zelfstandighoodon,  van  dewelke  een  iedor  des  zelfs  onoin- 
dig  volniaakt  moet  zijn.  Dat  dit  nood/.aakelijk  zo  nioot  zijn,  daarvan 
overtuygt  ons  do  klaro  on  onderschoidolijke  roodon.  Docli  ilatter  van 
allo  dozo  onoindigo  tot  no-,'  too  niaar  twoo  (h)or  liiiar  zolf  wozon  ons 
hokond  zijii,  is  waar;  on  dozo  zijn  do  di-nkin;,'  on  nytKol^roidhrid.  Voorts 
allos  dat  gcniooiilijk  aaii  God  word  tooK'osc'hrovon,  en  zijn  goen  oyj^on- 
Hchappon,  inaur  aUoon  zo(>kero  wijzon,  (lewolko  hoin  toegooigont  inoj,'en 
wi>r(lon  of  in  aamnorkingo  van  allos,  dat  is  aUe  zijne  eigenschapprn,  of 
in  aaninerking("  van  ven  oigonschap.  In  aaninorkiiiKo  van  alte,  als  dat  hy 
is  een  e«>nwig,  door  zig  z«>Ifs  hosfaand<>.  onoindig,  oorzaak  van  allos, 
onvoraM(l(>rlijk.  Iii  aHnmorkiiigo  van  ee}u\  uls  dat  hy  is  alwetonde,  wijs, 
oiiz.,  Iictwtik  tot  d»>  (loiiking,  eii  wodor  dal  hy  is  overal,  alles  vorvult, 
«'11/.,  li.  lu.jk   tot  do  uvtgohroidheiil  toehohoort. 


32  KORTE    VERHANDELING. 

Om  (lit  te  doen,  zullen  wy  ons  niet  zeer  bekommeren  met 
(lie  verbeeklingen,  die  de  menschen  gemeenlijk  van  God  hebben, 
maar  wy  zuUen  alleen  kortehjk  onderzoeken,  wat  de  Philosophi 
ons  daarvan  weten  te  zeggen.  Deze  dan  hebben  God  beschre- 
ven  te  zijn  een  ivezen  uijt  of  van  zkh  zelfs  hestaande,  oorzaak 
van  alle  dingen,  Ahveetende,  Almachtiy,  eeiavig,  eenvoudig,  on- 
eindig,  H  opperste  goet,  van  oneindige  barmhartigheid,  enz. 
Dog  aleer  wy  tot  dit  onderzoek  toetreden,  laat  oem  vooraf 
gezien  worden,  wat  zy  ons  al  toestaan. 

Eerstelijk  zeggen  zy,  datter  geen  ware  of  wettelijke  beschrij- 
vinge  van  God  en  kan  gegeven  worden,  aangezien  geen  beschrij- 
vinge,  na  haar  waan,  als  van  geslacht  en  onderscheit  bestaan 
kan,  en  God  dan  geen  gedaante  van  eenig  geslagt  zijnde,  zo 
en  kan  hy  niet  regt  of  wettelijk  worden  beschreeven. 

Ten  anderen  zeggen  zy,  dat  God  niet  en  kan  beschreven 
worden,  omdat  de  beschrijvinge  de  zaak  naakt  en  ook  beves- 
tigende  moet  uytbeelden;  en  na  haar  stelUnge  en  kan  men 
van  God  niet  bevestigender  maar  alleen  ontkennender  wijze 
weten ;  ergo  zo  en  kan  er  van  God  geen  wettelijke  beschrijvinge 
gegeven  worden. 

Daarenboven  wort  nog  van  haar  gezeyd,  dat  God  nooyt  a 
priori  en  kan  bewezen  worden,  omdat  hy  geen  oorzaak  heeft, 
maar  alleen  waarscheynlijk,  of  door  zijne  uytwerkinge. 

Dewijl  zy  ons  dan  met  deze  haare  stellinge  genoegzaam  toe- 
staan,  dat  zy  een  zeer  kleene  en  geringe  kennisse  van  God 
hebben,  zo  mogen  wy  dan  nu  eens  hare  beschrijvinge  gaan 
onderzoeken. 

Eerstelijk  wy  en  zien  niet,  dat  zy  ons  hier  eenige  attributa 
of  eigenschappen  geven^  door  dewelke  de  zaak  (God)  gekend 
word  wat  ze  is,  maar  alleen  eenige  propria  of  eigenen,  welke 
wel  aan  een  zaak  behoren,  edog  nooit  en  verklaren  wat  de 
zaak  is.  Want  alhoewel  van  zig  zelfs  bestaande,  oorzaak  te 
zijn  van  alle  dingen,  opperste  goedt,  eemvig  en  onveranderlijk, 
enz.  aan  God  alleen  eigen  zijn,  zo  en  konnen  wy  nogtans 
door  die  eygenheeden  niet  weten,  wat  dat  wezen  is  ende  wat 
eigenschappen  het  heeft,  aan  welke  deze  eigenheden  behooren. 

Het  zal  dan  nu  ook  tijd  zijn,  dat  wy  eens  bezien  die  dingen 
dewelke  zy  God  toeschrijven,  en  nochtans  aan  hem  ^  niet  en 
behooren,  als  daar  is  alwetende,  barmhertig ,  ivijs,  en  zoo  voort, 


*    Verstaat    hem    genomen    in  aanmerking  van  alles  wat  hy  is,  of  van 
alle  zijn  eigenschappen;  ziet  hiervan  pag  31  n. 


DEEL    I.    CAP.    VII,  33 

welke  dingen  onichit  ze  maar  zijn  zeekere  wijze  van  de  denkende 
zaak,  en  geenzins  en  l^estaan  noch  verstaan  konnen  worden 
zonder  die  zelfstandiglieeden  van  dewelke  zy  wijzen  [yl :  wezensj 
zijn,  en  hierom  dan  ook  aan  hem,  die  een  Wezen  is  zonder  icts 
als  Wjt  Iiem  zelfs  hestaande,  niet  en  koinien  toegepast  worden. 

EyndeHjk  noemen  zy  Hem  liet  opperste  yoed;  doch  indi<'n 
zy  daarby  iets  anders  als  zy  alreeds  gezeid  hebben  verstaan, 
te  weten  dat  God  onveranderlijk  is,  en  een  oorzaak  van  alle 
dinyen,  zo  zijn  zy  in  haar  eigen  begrip  verward  geweest,  of 
hebben  hun  zelfs  niet  konnen  verstaan,  hetwelk  hervoort  geko- 
men  is  uyt  haare  dohnge  van  goet  en  kwaad,  meynende,  de 
mensch  zelfs,  en  niet  God,  oorzaak  is  van  zijn  zonden  en 
kwaad  —  hetwelke,  volgens  't  geene  wy  nu  alreede  bewezen 
hebben,  niet  en  kan  zijn,  of  wy  zijn  genoodzaakt  te  stellen, 
dat  de  mensch  dan  ook  oorzaak  is  van  zijn  zelfs.  Doch  dit 
zal,  zo  wanneer  wy  van  de  wille  des  mensclien  hierna  liande- 
len,  nog  klaarder  blijken. 

Nodig  zal  het  dan  nu  zijn,  dat  wy  haar  schijnredenen,  waar- 
mede  zy  haar  onwetenheid  van  (Jods  kennis  zoeken  te  ver- 
schoonen,  ontknoopen. 

Zy  zeggen  dan  vooreerst,  dat  een  wettige  heschrijvinye  hestaan 
moet  van  een  yeslayt  en  onderscheid.  Evenwel  alschoon  alle  de 
Logici  dit  toestaan,  ik  en  weet  niet  van  waar  zy  dit  liebben. 
En  zeker  zo  dit  waar  moet  zijn,  zo  en  kan  men  niets  niet 
weten.  Wajit  indien  wy  vohnaaktelijk  een  zaak  door  de  ])esc]irij- 
vinge  van  geslagt  en  ondersc]ieid  bestaande,  moeten  al  vooren 
kennen,  zo  en  konnen  wy  dan  nooyt  volmaakt  kennen  liet 
opperste  ges]agt,  hetwelk  geen  ges]agt  boven  ]iem  ]ieeft.  Xu 
dan  :  Indien  daii  het  opperste  ges]agt,  lietwelk  een  oorzaak  is 
van  de  kennisse  a]]er  andere  dingen,  niet  gekeiit  word,  vee] 
minder  dan  koiinen  de  andere  dingeii,  die  door  dat  ges]agt 
verklaart  worden,  verstaan  noc]i  gekend  worden.  Edoc]i,  aan- 
gezien  wy  vry  zijn  en  geenzins  en  achte  verbonden  aan  Jiaare 
stel]ingeii  te  zijn,  zo  zul]en  wy  volgens  de  ware  logicam 
andere  wetteu  van  beschrijvinge  voortl)rengen,  te  weteii  volgens 
de  schiftinge  die  wy  van  de  Natuur  maaken. 

VVy  hebben  nu  al  gezicn,  dat  de  eigeiiscliappen  (of,  zo  andere 
di(^  iioemen,  zelfstandiglieden)  zaaken,  of  oin  hcter  en  eigeiit- 
lijker  te  zeggeii,  een  door  zig  zelfs  l^estaaiulc  wezeii  is.  cn 
derlialven  door  zig  zelve,   zig  zelfs  te  keiinen  gecft  en  vertoond. 

i)(i  andere  dingen  zien  wy  dat  maar  wijzeii  van  die  eigen- 
scliappen  zijn,  en  zoiidcr  dewelke  zy  ook  niet  en  koniien  l)estaan. 

III.         "  :; 


34  KORTE    VEKHANDEMNG. 

nocli  verstaan  worden.  Dienvolgende  dan  moeten  de  beschrij- 
vinge  zijn  van  twee  geslagten  (of  soorten) : 

1.  namelijk  van  de  eigenschappeii,  die  van  een  zelfsbestaande 
wezen  zijn,  en  deze  behoeven  geeii  geslagt,  of  iets  waardoor 
ze  meer  verstaan  off  verkh\art  worden :  want,  aangezien  zy 
als  eygenschappen  van  een  wezen  door  zig  zelfs  zijnde  zijn, 
zo  worden  zy  ook  door  hun  zelfs  bekent. 

De  twede  zijn  die,  die  niet  door  hun  zelfs  bestaau  maar 
alleen  door  de  eigenschappen,  van  dewelke  zy  de  wijzen  zijn, 
en  door  dewelke  zy,  als  haar  geslagt  zijnde,  verstaan  moeten 
worden. 

En  dit  is  wat  aangaat  op  haar  stelling  van  de  beschrijvinge. 
Wat  het  andere  aangaat,  van  dat  God  niet  [A  B  particulam 
omittuntl  van  ons  gekend  zoude  konnen  worden  met  een  even- 
matige  kennisse,  hierop  is  door  D.  des  Cartes  genoegzaam 
antwoord  gegeven  in  de  beantwoordinge  op  de  tegenwerpingen 
deze  zaake  aangaande  pag.   18. 

En  op  het  derde,  van  dat  God  niet  en  zoude  konnen  a^jy^o^-^* 
bewezen  worden,  daarop  is  mede  van  ons  hier  vooren  al  ge- 
antwoord.  Aangezien  dat  God  oorzaak  is  van  zig  zelfs,  zo  is 
't  genoeg  dat  wy  hem  door  zig  zelfs  bewijzen,  en  is  zulk  be- 
wijs  ook  veel  bondiger  als  dat  a  posteriori,  't  welk  gemeenlijk 
niet  als  door  uytwendige  oorzaaken  geschied. 


CAP.  VIII. 


VAN    DE    NATURENDE    NATUUR. 

Alhier  zullen  wy  nu  eens,  eer  wy  voortgaan  tot  iets  anders, 
kortehjk  geheel  de  Natuur  schiften  —  te  weten  in  ISlatura 
naturans  en  Natura  naturata.  Door  de  Natura  naturans  ver- 
staan  wy  een  wezen,  dat  wy  (door  zig  zelfs,  en  zonder  iets 
anders  als  zig  zelfs  van  doen  hebbende,  gelijk  alle  de  eigen- 
schappen  {attrihuta)  die  wy  tot  nogh  toe  beschreven  hebben) 
klaar  ende  onderscheidelijk  begrijpen,  hetwelk  God  is.  Gelijk 
ook  de  Thomisten  by  het  zelve  God  verstaan  hebben,  dogh 
haare  Natura  naturans  was  een  wezen  (zy  zo  noemende) 
buyten  alle  zelfstandigheden. 

De    Natura   naturata   zullen    wy   in   twee   verdeelen,  in  een 


DEEL    I.    CAP.    VIII.  35 

algemeene  en  in  een  bezondere.  De  aUjemeene  bestaat  in  alle 
die  wijzen  die  van  God  onmiddelijk  afhangen,  waarvan  wy  in 
het  navolgende  Cap,  zullen  handelen;  de  hezondcn'  bestaat  jn 
alle  die  bezondere  dingen  dewelke  van  de  algemeene  wijze 
veroorzaakt  werden.  Zoodat  de  Natura  ndfurata,  om  wel  be- 
grepen  te  worden,  eenige  zelfstandigheid  [A :  zelfstandigheden] 
van  noden  heeft. 


CAP.  IX. 

VAN    DE    GEXATUURDE    NATUUR. 

Wat  dan  nii  aangaat  de  alijeuiene  Natura  Xaturafa,  of  die 
wijzen  of  schepzelen  die  onmiddelijk  van  God  afhangen  ofte 
geschapen  zijn,  dezer  en  kennen  wy  niet  meer  als  twee,  name- 
lijk  de  hewejimje  in  de  stoffe  ^  ende  het  verstaan  in  de  denkende 
zaak.  Deze  dan  zeggen  wy  dat  en  van  alle  eeuwigheid  zijn 
geweest,  en  in  alle  eeuwigheid  onveranderlijk  zullen  bhjven. 
Een  werk  waarlijk  zoo  groot  als  de  grootheid  des  werkmeesters 
betaamde. 

Wat  dan  bezonderlijk  aangaat  de  Bewejinge,  aangezien  die 
eigentlijker  tot  de  verhandeHng  van  de  Natuur-weet,  als  wel 
hier  behoord;  gelijk  als  daar  is  dat  ze  van  alle  eeuuijlieid  is 
yeweest,  en  in  eeuivigheid  onveranderlijk  zal  hlijven;  dat  z  on- 
eyndiy  is  in  haar  yeslajt;  dat  ze  noch  door  ziy  zelfs  hestaan 
noch  verstaan  kan  worden,  maar  alleen  door  middel  van  de 
Uytgebreidheid ;  —  van  deze  alle,  zeg  ik,  en  zullen  wy  hier 
niet  handelen,  maar  alleenlijk  zeggen  wy  er  dit  af,  dat  ze  is 
een  Zone,  Maaksel,  of  Uytwerksel  onmiddelijk  van  God  ge- 
schapen. 

Het  aangaande  het  Verstaan  in  de  denkende  zaak,  deze 
zowel  als  het  eerste  is  mecde  een  Zone,  Maaksel,  of  onmiddelijk 
Schej)zel  van  God,  ook  van  alle  eeuwiglieid  van  hem  geschapen, 
en  in  alle  eeuwigheid  blijveiido  onvoranderlijk.  Deze  zijne 
eigenschap  is  maar  een,   namenlijk,  alles  klaar  en  onderscheiden 


M  Xota.  't  Goen  hior  Viiii  tU>  l(f\vt'uiii^'i>  iii  ilo  st()tV»>  go/.fitl  woril  is  liior 
niot  in  ornst  gozoid.  Want  (ioii  AutlKUir  inoont  tlaiiraf  do  oorzaak  nog  to 
vinilcn,  gelijk  hy  u  posteriori  al  oonigzins  goihian  hoott.  Doch  dit  kan 
hier  zo  wel  staan,  dowijl  op  het  zelvo  niots  gobonwd  is  of  (hiarvan  al- 
hnngig  is. 


36  KOllTE    VERHANDELING. 

in  alle  tijden  te  verstaan ;  uyt  het  welke  spruyt  een  oneindelijk 
of  aldervolmaakst  genoegen  onveranderlijk,  niet  konnende  na- 
laten  te  doen  't  geen  het  doet.  Hetwelke  alhoewel  genoegsaam 
door  zig  zelfs  khiar  zijnde  't  geen  wy  hier  nu  gezeyd  hebben, 
zo  zullen  wy  het  nogtans  hierna  in  de  verhandelinge  van  de 
Aandoeningen  van  de  Ziele  klaarder  bewijzen,  ende  daarom 
hier  niet  meer  daar  af  zeggen. 


CAP.  X. 

WAT    GOED    EN    KWAAD    IS.  ' 

Om  nu  eens  kortelijk  te  zeggen,  wat  dat  in  zig  zelfs  goet 
en  kwaad  is,  zuUen  wy  aldus  aanvangen : 

Eenige  dingen  zijn  in  ons  verstand  en  niet  in  de  Natuur, 
en  zo  zijn  dan  deze  ook  alleen  maar  ons  eigen  werk,  en  zy 
dienen  om  de  zaaken  onderscheidelijk  te  verstaan ;  onder  welke 
wy  begrijpen  alle  betrekkingen,  die  opzigt  op  verscheide  zaaken 
hebben;  en  deze  noemen  wij  Eniia  Rationis.  Zo  is  dan  nu  de 
vrage,  of  goet  en  kwaad  onder  de  Entia  Rationis  of  onder 
de  Entia  Realia  behooren.  Maar,  aangezien  dat  goet  en  kwaad 
niet  anders  is  als  betrekkinge,  zo  ist  buyten  twijffel  dat  ze 
onder  de  Entia  Rationis  moeten  geplaatst  worden ;  want  nooyt 
zeid^men  dat  iets  goet  is,  tenzij  in  opzigt  van  iet  anders,  dat 
zo  goet  niet  en  is,  of  ons  niet  zo  nuttelijk  als  iet  anders. 
Want  zo  zeid  men,  dat  een  mensch  kwaad  is,  niet  anders  als 
in  opzigt  van  een  die  beter  is,  of  ook  dat  een  appel  kwaad 
is,  in  opzigt  van  een  ander  die  goet  of  beter  is. 

Alle  het  welke  onmogelijk  niet  en  zoude  konnen  gezeid 
worden,  byaldien  dat  beter  of  goet,  in  welker  opzigt  het  zoda- 
nig  genoemt  word,  niet  en  was. 

Alzo  dan,  als  men  dan  zegt  dat  iets  goet  is,  dat  en  is  dan 
niet  anders  te  zeggen,  als  dat  het  wel  overeenkomt  met  de 
algemene  Idea  die  wy  van  zodanige  dingen  hebben.  En  daarom, 
gelijk  wy  nu  al  voorens  gezeid  hebben,  de  dingen  moeten 
overeenkomen  met  haare  bezondere  Ideen,  welkers  wezen  een 
volmaakte  wezentheid  moet  zijn,  en  niet  met  de  algemene,^ 
dewijl  ze  alsdan  niet  zouden  zijn. 


DEEL    I.    CAP.    X.  37 

Nopende  de  bevestinge  van  't  gene  wy  nu  gezeid  hebben, 
de  zaake  is  by  ons  klaar;  dog  evenwel,  tot  een  besluyt  van 
't  gezeidc,  zullen  wy  deze  volgende  bowijzen  daar  nog  bydoen  : 

Alle  dingen,  die  in  de  Natuur  zijn,  die  zijn  of  zaaken  of 
werkingen.  Nu  goet  en  kwaad  en  zijn  noch  zaaken  nog  wer- 
kingen.  FjVfjo  en  zijn  goet  en  kwaad  niet  in  de  Natuur. 

Want,  indicn  goct  en  kwaad  zaaken  of  werkingen  zijn,  zo 
moeten  zy  dan  hare  beschrijvinge  hebben.  Maar  goct  en  kwaad 
(als  exemp.  gr.  de  goetheid  van  Petrus  en  de  kwaadheid  van 
Judas)  en  hcbben  gcen  beschryvingc  buyten  de  wezentheid 
Juda?  en  Petri,  want  dic  is  allecn  in  de  Natuur,  en  zijn  niet 
buyten  haare  wezcntheid  te  bcschrijven.  Krgo,  iit  supra  — 
volgt,  dat  goet  en  kwaat  geen  zaaken  zijn  of  werkingen,  die 
in  de  Natuur  zijn. 


TWEDE    DEEL 


VAN 


IDE    MEHSrSCH 


EN 


'T  GEEN  TOT  HEM  AANHORIG  IS. 


Dewijl  wy  nti  m  liet  eerste  deel  van  God,  en  van  de  alge- 
meene  en  oneindige  dingen  hehhen  gesprooken,  zo  zidlen  tvy  nu 
in  dit  tweede  deel  tot  de  verhandeling  van  de  hezondere  en  he- 
paalde  dingen  komen;  doch  niet  van  alle,  dewijle  die  ontallijk 
zijn,  maar  wy  zullen  alleenlijk  handelen  van  die  de  mensch 
aangaan;  en  daarin  aanmerken,  1.  wat  de  mensch  is,  voor 
zoveel  hy  hestaat  van  eenige  ivijzen  (hegreepen  in  die  tivee 
eigenschappen  die  wy  in  God  hehhen  aangemerkt).  Ik  zegge  van 
eenige  wijzen,  omdat  ik  geenzins  versta  dat  de  mensch,  voor  zo 
veel  hy  uyt  geest,  ziele  ^,  of  lichaam  hestaat,  een  zelfstandigheid 
/5.     Want   ivy   hehhen  nu  alvoorens  in  het  hegin  dezes  hoeks  ge- 


^  1.  Onze  ziel  is  of  een  zelfstandigheid  of  een  wijze;  geen  zelfstandig- 
heid,  want  wy  hebben  al  beweezen,  dat  er  geen  bepaalde  zelfstandigheid 
in  de  natuur  kan  zijn;  ergo  dan  een  tvijze. 

2.  Een  wijze  dan  zijnde,  zo  moet  ze  dat  zijn  of  van  de  zelfstandige 
uytgehreidheid  of  van  de  zelfstandige  denJcing;  niet  van  de  uytgehreidheid, 
om,  etc. ;  ergo  dan  van  de  denJcing. 

3.  De  zelfstandige  denking,  dewijl  ze  niet  bepaald  kan  zijn,  is  oneindig 
volmaakt  in  zijn  geslacht,  en  een  eigenschap  van  God. 

4.  Een  volmaahte  denhing  moet  hebben  een  hennisse,  Idea,  wijze  van 
denken  van  alle  en  een  ieder  zaah  tvezentlvjh  zijnde,  zo  van  zelfstandig- 
heeden  als  van  wijzen,  niet  uytgezondert. 


DEKL    II.     VOOKUKKDEN.  39 

toond,  1.  dat  geeno  zolfstandigheid  boginnen  kan ;  ten  2.  dat 
de  eene  zelfstandigheid  de  andere  niet  kan  voortbrengen ;  en 
eyndelijk  ten  3.  dat  geen  twee  gelijke  zelfstandigheeden  kon- 
nen   zijn. 


5.  Wy  zeggen  wezentlijk  zpjnde,  omdat  wy  hier  iiiet  spreeken  van  een 
kennisse,  Idea,  ctc,  die  gchool  de  natuur  van  allc  wezcn  gcschakcld  in 
liaar  wczcn  kend,  zondcr  haar  bczondcrc  wczcntlijkhcid,  maar  allcen  van 
de  kennisse,  Idea,  ctc.  van  de  bczondcre  dingcn,  dic  tclkens  komen  te 
existeren. 

G.  Dcze  kennisse,  idea,  etc.  van  ieder  bezonder  ding  't  welk  wezentlijk 
komt  te  zijn,  is,  zeggcn  wy,  de  ziel  van  dit  ieder  bezondcr  ding. 

7.  All  en  een  ieder  bczondcr  ding  dat  wczentlijk  komt  te  zijn,  dat 
word  znlks  door  beweging  en  stilto,  en  zo  zijn  alle  de  wijzen  in  de  zelf- 
standigc  uytgcbrcidheid,  die  wy  lichaam  noemen. 

8.  Dc  verschcidenhcid  dcrzclver  ontstaat  alleen  door  andere  en  andere 
proportic  van  bewcginge  en  stilte,  waardoor  dit  z6,  en  niet  z6,  —  dit 
dit,  en  niet  dat  is. 

0.  Uyt  deze  proportie  dan  van  beweginge  cn  stilte  konit  ook  wezentlijk 
tc  zijn  dit  ons  lichaain ;  van  't  welk  dan,  niet  min  als  van  aHc  andere 
dingen,  een  kcnnissc,  Idea,  enz.  moet  zijn  in  de  denkende  zaak,  en  zo 
voort  dan  ook  dc  ziel  van  ons. 

10.  Doch  in  andcrc  proportie  van  beweginge  en  stilte  was  dit  ons  lichaara, 
ecn  ongeboren  kind  zijnde;  en  in  gevolge  daarna,  en  in  andere,  zal  't 
bestaan  als  wy  dood  zijn,  en  niet  te  min  zal  dan,  en  was  docn,  zo  wel 
ecn  idea,  kcnnisse,  etc,  van  ons  lichaam,  in  de  dcnkende  zaak,  als  nn; 
maar  geenzins  dezelve,  dewijl  het  nu  anders  geproportioneerd  is  in 
Ijewcging  cn  stilte. 

11.  Om  dan  zo  een  idea,  kennisse,  wijze  van  denken  in  de  zelfstandige 
dcnking  tc  veroorzaaken,  als  nu  dezc  onze  is,  wort  vercisclit,  nict  cven 
eens  wat  lichaam  (dan  most  het  anders  gekent  worden  als  't  is),  maar 
ook  zulk  cen  lichaam  dat  zo  gcproportioncert  is  van  beweging  cn  stilte, 
cn  geen  ander  :   want  zoo  't  lichaani  is,  zo  is  dc  Ziel,  Idea,  Kcnnis,  ctc. 

12.  Zodanig  ecn  lichaam  dan,  dczc  zijnc  proportic  als  c.  g.  van  1.  tot 
3,  heb])cndc  cn  l)choudcndc,  zo  zal  dc  zicl  en  't  lichaam  zijn  gclijk  het 
onze  nu  is,  zijndc  wel  gestadig  verandcring  onderworpen,  maar  nict  zo 
groot  dat  zc  buyten  de  palen  van  1.  tot  3.  gaat;  doch  zo  vcel  het  vcr- 
andcrt,  zo  vccl  vcrandcrt  ook  tclkcns  do  zicl. 

13.  En  dczc  veandcring  van  ons,  ontstaande  uyt  andere  lichaamen,  die 
op  ons  wcrkcn,  en  kan  niet  zijn,  zondcr  dat  de  Ziel,  die  alsdan  gcstadig 
verandert,  dezc  vcrandcring  gcwaar  word.  En  doze  vcrandcring  \liahiuer : 
het  gewaarwordcn  van  dczc  verandcring|  is  eigentlijk  dat,  't  wclk  wy 
gevoel  noemcn. 

14.  Maar  zo  andcre  lichamc  zoo  geweldig  oj)  hct  onzc  wcrkcn,  dat  do 
proportie  van  bcwcgingc  van  1.  tot  3.  nict  kan  blijvcn,  dat  is  de  dood, 
en  ecn  vcrnictiging  dcr  ziclc,  zo  zc  maar  allccn  is  ccn  Idca,  kennisse, 
ctc.  van  dit  zo  gcproportionccrt  llchaam,  in  bcwcging  cn  stiltc. 

15.  Doch,  dcwijl  hct  cen  wijzc  is  in  de  dcnkcndc  zcllstandiglicid,  zo 
had  ze  ook  dczc,  benctVcns  dic  van  dc  nytgestrckthcid,  konncn  kenncn, 
bcminnen,  en  niet  zclfstandighccdcn  vcreonigcnd(>  (dic  altijd  dczclvo 
blijvcn)  had  ze  haar  zelvc  konnon  ccuwig  maakcn. 


40  KORTE     VERHANDELING. 

De  mensch  dan  niet  geweest  hebbende  van  eeuivigheid,  bepaald 
en  met  veele  menschen  gelijk,  en  kan  geen  zelfstamligheid  zijn ; 
zo  dat  alles  't  geene  hy  van  denken  heeft,  zijn  (dleen  maar 
wijzen  van  die  denkende  eigenschap  die  wij  aan  God  toegepast 
hebbe^i.  En  wederom,  alles  't  geen  hij  heeft  van  gestalte,  bewe- 
ginge,  en  andere  di)igen,  zijn  desgelijks  van  die  andere  eigen- 
schap  die  God  toegepast  is. 

En  alhoeivel  eenige  hier  uyt,  dat  de  Natuur  van  de  mensch 
zonder  die  eige^ischappen,  die  wy  zelfs  toestaan  zelfstandigheid 
te  zijn,  niet  bestaa?i  noch  verstaan  kan  worden,  pogen  te  be- 
wijzen,  dat  de  mensch  een  zelfstandigheid  is,  zo  heeft  dat  echter 
geen  ander  grondvest,  als  valsche  onderstellingen.  Want,  dewijle 
de  natuur  van  de  stoffe  of  H  lichaam  geweest  heeft,  alvoor  dat 
de  gestalte  van  dit  menschelijk  lichaam  was,  zo  en  kan  die 
natuur  niet  eigen  zijn  aan  H  menschelijk  Uchaam,  deivijl  het 
klaar  is,  dat  in  die  tijd  als  de  mensch  niet  en  was,  het  altijd 
niet  aan  de  natuur  van  de  mensch  heeft  konnen  behoren. 

En  dat  zy  voor  een  grondregul  stellen,  dat  dat  aan  de  natuur 
van  de  zaak  behoort,  zonder  hetwelk  de  zaak  noch  bestaan 
noch  verstaan  kan  worden,  dat  ontkennen  wy.  Want  wy  hebben 
alreeds  bewezen  dat  zonder  Grod  geen  ding  bestaan  noch  ver- 
staan  kan  worden.  Dat  is,  God  moet  alvooretis  zijn  en  verstaan 
tvorden,  alleer  deze  bezondere  diitgen  zijn  en  verstaan  worden. 
Ook  hebben  wy  getoond,  dat  de  geslachten  niet  aan  de  natuur 
van  de  beschrijving  behooren,  maar  dat  zidke  dingen,  die  zonder 
andere  niet  bestaan  konnen,  ook  zonder  die  niet  verstaan  worden. 
Dit  dan  zo  zijnde,  wat  voor  een  regul  stellen  wy  dan,  daarby 
men  zal  weten,  tvat  aan  de  natuur  van  een  zaak  beJioort? 

De  regul  dan  is  deze:  Dat  behoort  aan  de  natuur  van  een 
zaak,  zonder  hetwelk  de  zaak  niet  bestaan  noch  verstaan  kan 
worden;  doch  dit  niet  zo  alleen,  maar  op  zoodanig  een  wijze, 
dat  de  voorstelling  altijd  ivederkerig  is,  te  weten  dat  het  gezegh 
ook  niet  zonder  de  zaak  bestaan  noch  verstaan  kan  worden. 
Van  deze  wijzen  dan,  uyt  dewelke  de  mensch  bestaat,  zullen  wy 
dan  nu  in  den  aanvang  des  volgenden  eersten  Capittels  beginnen 
te  handelen. 


DEEL    II.    <AI'.    I.  41 

CAl».    I. 
VAN     WAAN,     GELOOF,    EN    WEETEX. 

Om  (lan  aantevangen  te  spreeken  van  de  wijzen  uyt  dewelke 
de  mensch  bestaat,  zo  zullen  wy  zeggen,  1.  wat  zy  zijn,  ten 
anderen  hare  uytwerkingen,  en  ten  8.  haare  oorzaak. 

Belangende  het  eerste,  zo  laat  ons  beginnen  van  die  die 
ons  het  eerste  bekend  zijn  :  namelijk  ecnlf/e  hefjrippen  of  het 
medefjeweten  van  de  kennisse  onzes  ze/fs^  en  van  die  dinjen  die 
huijten  ons  zijn. 

Deze  begrippen  dan  verkrijgen  wy  (1)  of  enkelijk  door 
geloof  (welk  geloof  hervoortkomt  of  door  ondervinding,  of 
door  hooren  zeggenj,  (2)  of  ook  ten  anderen  wy  bekomen  die 
door  een  waar  geloof,  (3)  of  tcn  derden  wy  hebben  het  door 
klare  en  onderscheide  bevatting. 

Het  eerste  is  gemeenlijk   dooHng  onderworpen. 

Het  tweede  en  derde,  alschoon  die  onderling  verschillen. 
zoo  en  konnen  die  echter  niet  doolen.  Doch  om  dit  alles  wat 
duydelijker  te  verstaan,  zo  zullen  wy  een  voorbeekl  stellen 
genomen  van  de  Regul  van  drien  aklus.  lemand  heeft  allecnlijk 
horen  zeggen,  dat  als  men  in  de  Rcgul  van  drien  het  twede 
getal  met  het  derde  vermcnigvuklight,  en  dan  met  het  ecrstc 
deikl,  dat  men  alsdan  een  vierde  getal  uytvind,  dat  dezelfde 
gelijkmatigheid  heeft  met  het  derde,  als  het  twede  met  het 
eerste.  En  niettegenstaande  deze  die  hem  dat  zo  voorstekl 
liegen  konde,  zo  heeft  hy  echter  zijne  werkingen  daar  na  gc- 
richt,  en  dat  zonder  cenige  kcnnisse  meer  van  den  regul  van 
drien  gchad  tc  hcbbcn,  als  de  bhnde  van  dc  vcrwe,  en  hecft 
alzo  alles  wat  hy  daarvan  ook  zoude  mogen  gezeyd  he})bcn, 
daarvan  gckkipt^,  als  de  papcgaay  van  't  geen  men  hcm  gc- 
leert  heeft. 

Een  ander,  van  gaauwcr  bcgrip  zijndc,  dic  cn  kiat  zicli  zoo 
niet  payen  mct  liooren  zcggcn,  maar  ncemt  'er  ccn  procf  aan 
eenige  bezondere  rcckcningcn,  cn  dic  dan  bevindendc  daar 
mede  overeen  te  komen,  alsdan  geoft  liy  daaraan  't  gcloof. 
Maar  to  recht  hcbbcn  wy  gczeyt,  dat  ook  dezc  de  dooling 
onderwurpcn  is;  want  lioe  kan  hy  doch  zeekcr  zijn,  dat  dc 
ondcrvinding  van  ccnigc  Ix^zondcri!  licni  ccn  rcgul  kan  zijn 
van  allc? 

Ecn  dcnk^  dan  noch  mct  \\(\{  hoorcn  zcggcn,  omdat  lict 
bodricgen    kan,    noch    mot  de  ondorvinding  van  ccnige  bczon- 


42  KORTE    VEHHANDELING. 

(lere,  omdat  die  oiimogelijk  een  regul  is,  tevreden  zijnde,  die 
ondervraagt  het  aan  de  waare  Reeden,  dewelke  nooyt,  wel 
gebruykt  zijnde,  bedrogen  heeft.  Deze  dan  die  zecht  hem, 
door  de  eigenschap  van  de  gelijkmatigheid  in  deze  getallen 
het  alzo,  en  niet  anders,  heeft  konnen  zijn  en  komen. 

Doch  een  vierde,  hebbende  de  alderklaarste  kennisse,  die 
heeft  niet  van  doen  noch  horen  zeggen,  noch  ondervinding, 
noch  kunst  van  reden,  dewijle  hy  door  zijne  deurzigtigheid 
terstond  de  gelijkmatigheid  in  [A :  en]  alle  de  rekeningen  ziet. 


CAP.  II. 

WAT    WAAN,    GELOOF,    EN    KLARE    KENNIS    ZIJ. 

Wy  zullen  dan  nu  komen  te  verhandelen  de  uytwerkingen 
van  de  verscheide  kennissen  waarvan  wy  in  't  v©orgaande 
Capittel  gezeid  hebben,  en  als  in  't  voorbygaan  weer  zeggen 
wat  Waan,  Geloof  en  klaare  Kennisse  is.  [A  add.  De  eerste 
dan  word  by  ons  genoemt  Waan,  de  tweede  Geloof,  maar  de 
3.  die  is  't  die  wy  een  klaare  Kennisse  noemen.J 

Waan  dan  noemen  wy  die  omdat  ze  de  dooHng  onderwurpen 
is,  en  nooyt  plaats  heeft  in  iets  daar  wy  zeker  van  zijn,  maar 
wel  daar  van  gissen  en  meynen  gesprooken  word.  Geloof  dan 
noemen  wy  de  tweede,  omdat  die  dingen  die  wy  alleen  door 
de  rede  vatten  van  ons  niet  en  worden  gezien,  maar  zijn 
alleen  aan  ons  bekend  door  overtuiginge  in  't  verstand  dat 
het  zoo  en  niet  anders  moet  zijn.-  Maar  klaare  Kennisse  noemen 
wy  dat,  't  welk  niet  en  is  door  overtuyging  van  reden,  maar 
door  een  gevoelen  en  genieten  van  de  zaake  zelve,  en  gaat 
de  andere  veiTO  te  boven. 

Dit  dan  vooraf,  zo  laat  ons  nu  koomen  tot  haare  uytwer- 
kingen,  waarvan  wy  dit  zeggen:  dat  namelijk  uyt  de  eerste 
hervoorkomt  alle  de  lijdinge  (jMSsien)  die  daar  streydig  zijn 
tegen  de  goede  reden;  uyt  de  tweede  de  goede  begeerten;  .en 
uyt  de  derde  de  waare  en  oprechte  Liefde  met  alle  haar 
uytspruytzels. 

Alzo  dat  wy  dan  de  naaste  oorzaak  van  alle  de  lijdingen 
in  de  Ziele,  de  Kennisse  stellen.  Want  wy  t'  eenemaal  onmo- 
gelijk    achten,    dat,    zo    iemand    op    de    voorgaande   grond  en 


DEEL    II.    CAP.    III.  43 

wijzen  noch  begrijpt  noch  kent,  hy  tot  Liefde  ofte  Begeerte 
of  eenige  andere  wijzen  van  Wille  zoude  konnen  bewogen 
worden. 


CAP  [Tf. 

LIJDINGS    OORSPRONK.    LIJDING    UYT    WAA\. 

Alhier  dan  laat  ons  nu  eens  zien.  hoe  dat,  gelijk  wy  gezeid 
hebben,  de  (passien)  lijdinge  uyt  de  waan  komen  te  ontstaan. 
En  om  dit  wel  en  verstaanlijk  te  doen,  zo  zullen  wy  oenige 
van  de  bezondere  derzelve  voorneemen,  en  daarin  dan  als  in 
voorbeelden  betonen  'tgeene  wy  zeggen. 

Laat  dan  de  verivonderiny  de  eerste  zijn,  dewelke  gevonden 
wordt  in  die  geene  die  de  zaake  op  de  eerste  wijze  kent  * ; 
want,  dewijl  hy  van  eenige  bezondore  eon  boshiyt  maakt  dat 
algemeen  is,  zo  staat  hy  als  verbaast,  wanneer  hy  iet  ziet 
dat  tegen  dit  zijn  besluyt  aangaat;  gohjk  iemand,  noit  eenige 
schapen  gezien  hebbende  als  niet  korte  staarten,  zig  verwon- 
derd  over  de  schapen  van  Marocquen  die  ze  lang  hebben. 
Zoo  zeit  men  van  een  Boer,  die  zig  zelfs  hadde  wijsgemaakt 
datter  buyten  zijn  velden  geen  andere  en  waren,  maar  een 
koe  komende  te  vermisson,  en  genoodzaakt  wordende  die 
elders  verr  te  gaan  zoeken,  viol  in  vorwondering,  van  dat 
buyton  zijn  weynig  velds  noch  zo  groote  meenigten  van  andore 
velden  waren.  En  zooker  dit  moot  ook  phiats  lieb})on  in  veelo 
Philosophen,  die  hun  zolfs  hebben  wijs  gemaakt,  dat  er  buyton 
dit  veldje  of  aardklootje  daar  op  zy  zijn  (omdat  zy  niet  anders 


*  Dit  is  juyst  niet  te  verstaan,  dat  altijcl  voor  de  verwondcring  een 
formeel  besluyt  moet  gaan,  maar  ook  isse  zonder  dit,  nanielijk  als  wy, 
stilzwijgende,  de  zake  zoo  en  niot  anders  meenen  te  zijn  als  wy  die 
gewent  zijn  te  zicn,  lioren  of  verstaan,  etc.  AIs  e.  g.  Aristotoles  zegt, 
Cantn  est  anifnal  fafrans,  ergo  liy  l)esloot,  al  dat  baft  is  cen  liondt ; 
maar  als  een  Boer  zeid  een  hond,  zo  verstaat  liy  stilzwijgent  al  "t  zelve 
dat  Aristoteles  met  zijn  besclirijving.  Zoodat  als  de  boer  hoort  l)alVen, 
oen  hond,  zeyil  hy ;  alzoo  dat,  als  zy  eens  e(>n  aiider  dier  hoorden  batlen, 
de  Boer  die  get>n  besluyt  geniaakt  hadde  zoutl  al  zo  wel  vt>rwoiulerd 
staan  als  Aristoteles,  die  een  bosluyt  gomaakt  hadde.  Yoonlors  als  wy 
iets  komen  gowaar  t(>  wordon,  daarop  wy  nooyt  godaoht  h(>bbon  van  to 
voren,  zo  is  dat  eevcnwel  niot  zulks  of  wy  hobbi>n  dit  golijks  in  't  g«>hool 
of  ten  deol  al  to  vooren  bokont,  maar  niet  in  allos  zo  gcsteld,  otV  wy 
zijn  nooyt  daarvan  zo  aangedaan  geweest,  eto. 


44  KOKTE    VERlIANDELINCi. 

besclioiulon)  geen  andere  meer  en  zijn.  Maar  nooyt  en  is  ver- 
wondering  in  die  geene  die  ware  besluyten  maakt;  dit's  een. 

Het  tweede  zal  zijn  de  Liefde:  deze  aangezien  dat  ze  ont- 
staat  of  uyt  ware  begrippen,  off  uyt  opinien,  of  ook  eyndelyk 
uyt  hooren  zeggen  aileen  *,  zullen  wy  eerst  zien,  hoe  uyt  de 
opinien,  daarna  hoe  uyt  de  begrippen;  want  de  eerste  strekt 
tot  ons  verderf,  en  de  tweede  tot  ons  opperste  heyl;  en  dan 
van  het  laatste. 

Het  eerste  dan  aangaande,  't  is  zulks,  dat  zo  dikwils  iemand 
iet  goets  ziet,  off  waant  te  zien,  hy  altijd  geneegen  is  zig 
met  hetzelve  te  vereenigen,  en,  om  't  goets  wille  dat  hy  in 
'tzelve  aanmerkt,  zoo  verkiest  hy  't  als  't  beste,  buyten  het- 
welke  hy  niet  beter  noch  aangenaamer  alsdan  en  kend.  Doch 
zoo  wanneer  het  komt  te  gebeuren  dat  hy  (gelijk  in  deze 
meest  gebeurt)  iets  beter  als  dit  nu  bekende  goet  korat  te 
kennen,  zo  keerd  terstond  zijne  liefde  van  het  eene  (eerste) 
tot  het  ander  (tweede),  hetwelk  wy  alles  klaarder  zullen  doen 
blijken  in  de  verhandelinge  van  de  vryheid  des  menschen. 

Van  liefde  uyt  ware  begrippen  ** ;  alzoo  't  de  plaats  om 
daarvan  te  spreeken  hier  niet  is,  zo  zullen  wy  dat  nu  hier 
voorby  gaan,  en  spreeken  van  het  laatste  en  derde,  namelijk 
van  de  Liefde  die  alleen  van  hooren  zeggen  komt.  Deze  dan 
bespeuren  wy  gemeenlijk  in  de  kinderen  tot  hun  vader,  dewelke 
omdat  de  Vader  dit  of  dat  zeyd  goet  te  zijn,  zo  zijn  zy  daar 
toe  zonder  iets  meer  daar  af  te  weten  geneegen.  Dit  zien  wy 
mede  in  zulke  die  voor  't  Vaderland  uyt  Liefde  haar  leven 
laten,  en  ook  in  die,  die  door  horen  zeggen  van  iets  op  het- 
zelve  komen  te  verlieven. 

De  Haat  dan,  het  rechte  tegendeel  van  de  liefde,  ontstaat 
uyt  die  dooling  die  uyt  de  opinie  voortkomt.  Want  zo  iemant 
een  besluit  gemaakt  heeft  van  iets  dat  het  goet  is,  en  een 
ander  komt  tot  nadeel  van  datzelve  iets  te  doen,  zo  ontstaat 
in  hem  tegen  dien  doender  haat,  hetwelk  nooyt  in  hem  zoude 
konnen  plaats  hebben,  indien  men  het  ware  goet  kende,  gelijk 
wy  dat  hierna  zuUen  zeggen.  Want  alles  watter  ook  is  off 
bedagt    wort,    in    vergelijkinge  van  't  ware  goet,  't  is  niet  als 


*  B  habet :  of  1.  uyt  hooren  zeggen,  of  2.  ugt  tvaan,  of  3.  uyt  tvaare 
hegrippen;    ideoque  paragraphorum  quae  sequuntur  ordinem  mutavit. 

**  Kecte  interpres  in  margine :  Van  de  Liefde  uyt  ware  begrippen  off 
klare  kennisse  word  hier  niet  gehandeld,  alzo  die  niet  uyt  waan  komt; 
doch  daarvan  zie  Cap.  XXII. 


DEKL    II.    CAP.    111.  45 

maar  de  ellendigheid  zelve  ;  en  is  dan  zo  eon  ellendbeminner 
niet  veel  eer  erbarmens  als  haat  waardig? 

De  haat  dan  eyndelijk  komt  ook  voort  uyt  hooren  zeggen 
alleen,  gelijk  wy  dat  zien  in  de  Turken  tegen  Joden  en  Chns- 
tenen,  in  de  Joden  tegen  de  Turken  en  Christenen,  in  de 
Christenen  tegen  de  Joden  en  Turken,  etc.  Want  wat  is  den 
hoop  van  alle  deze  onwetend  d'een  van  d  anders  godsdienst  en 
zeden ! 

De  Befjeerie;  —  het  zy  dat  ze  bestaat  of  alleen  (zo  eenige 
willen)  in  de  lust  of  trek  van  't  geene  men  ontbreekt  te 
bekomen,  of  (zo  andere  willen  ^)  in  de  dingen  te  behouden 
die  wy  nu  alreeds  genieten,  't  is  zeeker  dat  ze  in  niemand  en 
kan  gevonden  worden  gekomen  te  zijn  als  onder  de  gedaante 
van  goet.  Alzo  dan  is  't  klaar,  dat  Begeerte,  gelijk  ook  de 
Liefde  waarvan  hiervoor  gesprooken  is,  uyt  de  eerste  manier 
van  kennen  voortkomt.  Want  iemand  gehoort  hebbende  van 
een  dink  dat  het  goet  is,  krijgt  kist  en  trek  tot  hetzelve,  gelijk 
gezien  word  in  een  zieke,  die  alleen  door  hooren  zeggen  van 
den  Doctor,  dat  zo  of  zo  een  remedie  voor  zijn  kwaale  goet 
is,  terstond  tot  dezelve  geneegen  wordt. 

Begeerte  komt  ook  uyt  bevindinge,  gelijk  datt  gezien  word 
in  de  practyk  van  de  doctors,  die  zeeker  remedie  eenigemaalen 
goet  gevonden  hebbendc,  hetzelve  als  een  onfeylbaar  dink 
gewoon  zijn  te  houden. 

AUes  't  geene  wy  nu  van  deze  gezeyt  hebben,  'tzelve  kan 
men  van  alle  andere  passien  zeggen,  gelijk  dat  voor  ieder  een 
klaar  is.  En  dan  omdat  wy  in  't  volgende  zullen  aanvangen 
te  onderzoeken,  welke  die  zijn  die  ons  redehjk,  en  welke  die, 
die  onredelijk  zijn,  zo  zullen  wy,  het  dan  hierby  latende.  niet 
meer  daar  toe   zeggen. 

[A  add.  't  Geene  nu  van  deze  weinige  doch  voornaamste 
gezeyt  is  kan  mede  van  alle  andere  gezeyt  worden  :]  en  liier- 
mede  word  geeyndigt  van  die  Passien  die  uyt  de  Waaii  voort- 
komen. 


'  De  eerstc  bcschrijvinf,'o  is  dc  bcstc  ;  wunt  uls  dc  /nak  gcnootcn  wonl 
7.0  houd  dc  bcf^certo  op;  dic  gcstiiltc  dnn,  dic  nlsdnn  in  ons  is  oni  die 
znnk  tc  bchoudon,  is  goen  begocrte,  ninnr  vrezc  vnn  dc  gcliefdc  znnk  te 
verlic/on. 


46  KOHTE    VERIIANDELING. 


CAP.  IV. 

WAT    UYT    GELOOF    VOORTKOMT ; 
EN    van't    GOET    EN    KWAAD    DES   MENSCHE. 

Dewijl  wy  dan  in  het  voorige  Cap.  hebben  getoont,  hoe  uyt 
tle  (looling  van  de  Waan  de  Passien  voortkomen,  zoo  laat  ons 
dan  hier  eens  zien  de  uytwerkingen  van  de  twee  andere  manieren 
van  Kennen.  Ende  vooreerst  van  ('ie  welke  wy  het  Waare 
Geloof  genoemt  hebben  ^ 

Deze  dan  vertoond  ons  wel,  wat  de  zaake  behoort  te  zijn, 
maar  niet  wat  zy  waarlijk  is.  En  dat  is  de  reeden,  waarom 
zy  ons  nooyt  en  kan  doen  vereenigen  met  cle  geloofde  zaak. 
Ik  zeg  dan,  dat  zy  ons  leert  alleen  wat  de  zaake  behoort  te 
zijn,  en  niet  wat  zy  is ;  in  welke  twe  een  groot  onderscheid 
is.  Want,  gelijk  wy  in  ons  exempel  van  de  regul  van  drien 
gezeid  hebben,  dat  als  iemant  door  gelijkmatigheid  kan  uyt 
vinden  een  vierde  getal,  dat  met  het  derde  overeenkomt,  gelijk 
het  tweede  met  het  eerste,  zoo  kan  hy  (de  deilinge  en  vermee- 
nigvuldiging  gebruykt  hebbende)  zeggen  dat  de  vier  getallen 
moeten  evengelijkmatig  zijn;  en  die  zo  al  zijnde  spreekt  hy 
niet  te  min  daar  af  als  van  een  zaak  die  buyten  hem  is. 
Maar  als  hy  de  gelijkmatigheid  komt  te  beschouwen  zo  als 
wy  in  het  vierde  [A :  derde]  exempel  getoond  hebben,  alsdan 
zegt  hy  in  waarheid,  dat  de  zaak  zodanig  is,  aangezien  die 
alsdan  in  hem  en  niet  buyten  hem  is.    Dit's  van  de  eerste. 

De  tweede  uytwerkinge  van  't  ware  geloof  is,  dat  ze  ons 
brengt  tot  een  klaar  verstand,  door  't  welk  wy  God  Kef  hebben, 
en  ons  alzoo  verstandelijk  doet  gewaar  worden  die  dingen  die 
niet  in  ons  maar  buyten  ons  zijn. 


*  Het  Gelove  is  een  krachtige  betuiginge  van  Kedenen,  door  welke  ik 
in  mijn  verstand  overtuygt  ben,  dat  de  zaak  waarlijk  en  zodanig  is  buy- 
ten  mijn  verstand,  als  ik  in  mijn  verstand  daaraf  overtuygt  ben.  Een 
krachtig  heiuyg  van  Eedenen,  zeg  ik,  om  het  daardoor  te  onderscheiden, 
en  van  de  Waan,  die  altijd  twijffelachtig  en  doling  onderworpen  is,  en 
van  't  Weeten,  dat  niet  bestaat  in  overtuyging  van  Redenen,  maar  in 
een  onmiddelijke  vereeniginge  met  de  zaak  zelve.  Dat  de  zaake  tvaarlijk 
en  zodanig  is  huyten  mijn  verstand,  zeg  ik  waarlijk,  omdat  my  de  redenen 
in  dezen  niet  en  konnen  bedriegen;  want  anders  en  verschilden  ze  niet 
van  de  waan.  Zodanig:  want  het  kan  my  maar  alleen  aan  zeggen,  wat 
de  zaake  behoort  te  zijn,  en  niet  wat  zy  waarlijk  is,  anderzins  verschilde 
ze  niet  van  't  weten.  Buyten:  want  het  doet  ons  verstandelijk,  niet  het- 
geen  in  ons,  maar  't  geene  buyten  ons  is,  genieten. 


DEEL    II.    CAI'.    IV.  47 

\)e  (lerdo  uytwerkinge  is,  dat  ze  aun  ons  verschaft  de  ken- 
nisse  van  goet  en  kwaad,  en  ons  aanwijst  allo  passien,  die  te 
vernietigen  zijn.  En  omdat  wy  nu  te  vooren  gezeid  hebben, 
dat  die  passien  die  uyt  de  waan  voortkoomen  groot  kwaad 
onderworpen  zijn,  zo  ist  de  pijne  waart  eens  te  zien,  hoe  dezelve 
ook  door  deze  twcede  kennisse  gezift  worden,  om  te  zien  wat 
in  dezelve  goet,  wat  kwaad  is. 

Om  dit  dan  mede  bekwamelijk  to  doen,  zo  laat  ons,  dezelve 
maniere  als  vooren  gebruykende,  dezelvo  eens  van  naby  bezien, 
om  daardoor  te  konnen  kennen,  welkc  het  zijn  die  van  ons 
verkooren,  welke  verworpen  mocten  worden.  Doch,  eer  wy 
daartoe  komen,  laat  ons  eens  kort  vooraf  zeggen  wat  daar  is 
het  goet  on  kwaad  des  menschen. 

Wy  hebben  nu  te  vooren  al  gezeyd,  dat  allo  dingen  genood- 
schikt  zijn,  en  dat  in  de  Natimr  (jeen  f/oet  en  <jeen  Iwaad  is. 
Zo  dat  al  't  geen  dat  wy  van  de  menscli  willen,  dat  zal  moetcn 
van  het  geslacht  deszelfs  zijn,  hetwelk  niet  anders  is,  als  een 
wezen  van  Beden.  En  wanneer  wy  dan  ecn  Idea  van  een 
volmaakt  mensch  in  ons  verstand  bcvat  hobben,  dat  zoude  dan 
konnon  ccn  oorzaak  zijn,  om  zicn  (als  wy  ons  zclfs  onderzoekon ) 
oflfer  in  ons  ook  eenig  middel  is  om  tot  zo  een  vohnaaktheid 
komen. 

En  daarom  dan,  alles  wat  ons  tot  die  volmaaktheid  voorderd. 
dat  zullen  wy  goet  noemen,  en  in  tegendecl  dat  verhinderd, 
off  ook  daartoe  niet  en  vordert,  kwaad. 

Tk  moet  dan,  zeg  ik,  ecn  vohnaakt  mensch  begrijpen,  zo  ik 
iets  aangaande  hct  goet  en  kwaat  des  mcnschen  verhaalen 
wil,  en  dat  daarom,  omdat  ik,  handelcndc  van  't  goet  en 
kwaad,  als  e.  g.  van  Adam,  ik  alsdan  ecn  dadelijk  wezen  (fns 
reale)  met  ocn  wczcn  van  Jvcden  (ens  Rationis)  verwarron 
zoudc,  hctwelk  wcl  naauwkcurig  van  ccn  regtschapcn  J*/iilosoopli 
moet  gemijd  worden,  en  dat  om  redcncn  die  wy  int  vcrvolg 
dezes  off  by  andere  gelegentheden  zullen  stcllen.  Voorder, 
omdat  het  eynd  van  Adam  of  van  eenig  ander  byzonder 
schepzel  ons  niet  bewust  is,  als  door  de  uytkomst,  zo  []i  add. 
volgt)  dat  ook  't  geen  wy  van  't  eynd  des  menschen  konnen 
zeggen  gegrond  moet  zijn  op  hct  bcgrip  van  ccn  vohnaakt 
mensch    in    ons    verstand  ',    wolkors   oynd,    dowijl  hot  oon  ms 

'  Waut  uyt  geeii  byzonder  scbcpzel  kaii  iiiiii  t>on  Idoa  die  volniaakt 
is  hobbon;  want  dozo  haro  volmaakthoid  zdvo,  of  ze  waarlijk  vohnaakt 
is  ol'  niot,  on  kan  niot  algononion  wordcn,  als  nyt  eon  algoineone  vol- 
maakto  Idea,  of  Kns  Rationis. 


48  KORTE   VEKIIANDELING. 

Ratiotm  is,  wy  wel  konnen  weten :  en  ook,  als  gezeyt  is,  zijn 
goet  en  kwaad,  al  hetgeen  maar  wijzen  zijn  van  denken. 

Om  dan  nu  allengskens  ter  zaak  te  komen :  Wy  hebben  nu 
al  te  vooren  aangewezen  hoe  dat  uyt  het  begrip  de  beweging, 
tochten  en  werkingen  van  de  ziel  ontstaan,  en  hetzelve  begrip 
hebben  wy  in  vierderlij  verdeeld,  als  in  hooren  zeggen  alleen, 
in  ervarentheid,  in  geloof,  in  klare  kennisse.  En  aangezien  wy 
nu  de  uytwerkinge  dezer  aller  hebben  gezien,  zo  is  daaruyt 
openbaar,  dat  de  vierde,  namelijk  de  klare  kennisse,  de  alder- 
volmaaktste  is  van  alle;  want  de  waan  brengt  ons  dikwijls  in 
dooling.  Het  ware  geloof  is  alleen  daarom  goet,  omdat  het  de 
weg  is  tot  ware  kennis,  ons  tot  die  dingen,  die  waarlijk 
beminnenswaardig  zijn,  opwekkende;  zo  dat  dan  het  laatste 
eynde  dat  wy  zoeken,  en  het  voornaamste  dat  wy  kennen,  is 
de  waare  kennisse.  Doch  ook  deze  ware  kennisse  is  na  de 
voorwerpen,  die  haar  voorkomen,  ook  verscheiden :  zo  dat,  hoe 
veel  beter  daar  is  het  voorwerp,  met  hetwelke  het  komt  te 
vereenigen,  zo  veel  beter  is  ook  deze  kennisse.  En  daarom  dat 
is  de  volmaaktste  mensch,  dewelke  met  God  (die  het  aldervol- 
maaktste  wezen  is)  vereenigt  en  hem  zo  geniet. 

Om  dan  te  ondervinden  wat  in  de  lijdingen  of  passien  goet 
en  kwaad  is,  zo  laat  ons  die,  als  gezeid  is,  bezonder  voor- 
neemen.  Ende  vooreerst  van  de  Verivondering .  Deze  dan, 
dewijl  die  off  uyt  onwetenheid  of  vooroordeel  komt  te  ontstaan, 
is  een  onvolmaaktheid  in  den  mensch,  die  deze  ontroering 
onderworpen  is.  Ik  zeg  een  onvolmaaktheid,  omdat  de  ver- 
wondering,  door  zig  zelfs,  niet  tot  eenig  kwaad  brengt. 


CAP.  V. 

VAN    DE    LIEFDE. 

De  Liefde,  die  niet  anders  is,  als  een  zaak  te  genieten  en 
daarmede  vereenigt  te  worden,  die  zuUen  wy  verdeelen  na  de 
hoedanigheeden  van  haar  voorwerp  ;  welk  voorwerp  de  mensch 
zoekt  te  genieten,  en  daarmede  te  vereenigen. 

Sommige  voorwerpen  dan  zijn  in  haar  zelven  vergankelijk ; 
andere  wel  niet  vergankelijk  door  haar  oorzaak.  Doch  een 
derde  isser  alleen  door  zijn  eigen  kracht  en  mogentheid  eeuwig 
en  onvergankelijk. 


DEEL    II.    CAT.    V.  49 

Do  vergankelijke  daii  zijii  alle  de  byzondere  dingen,  dio  niet 
van  allo  tijd  gevveest  zijii,  of  \B  :  niaar  'n )  begin  genoomen 
hobben. 

\)(i  andero  dat  zijn  alle  die  [B:  zijn  dio  algenieenej  itijze/i, 
dio  wy  gezeid  liobbon  oorzaak  te  zijn  van  de  bezondore 
wijzen. 

Maar  de  derde  is  (iod,  off,  't  welk  wy  voor  een  on  't  zelfde 
noomen,  do    Waarlieid. 

De  Jjiefde  dan  ontstaat  uyt  het  begrip  on  kennisse  die  wy 
van  een  zaake  hebben;  ende  nadat  de  zaake  zig  groter  en 
heerlijker  vertoond,  daarna  is  ook  de  liefde  grooter  in  ons. 

Op  twederley  wijzen  isser  magt,  om  ons  van  de  liefde  te 
ontslaan :  of  door  kennisse  van  een  beter  zaak,  of  door  ondor- 
vinding  dat  de  beminde  zaak,  die  voor  wat  groots  ende 
heerlijks  gohouden  is,  veel  onheil  on  ramp  met  zig  sleept. 

Mot  de  liefde  is  't  ook  zoodanig,  dat  wy  nooyt  en  trachton 
van  dezelve  (golijk  van  de  vorwondering  en  andore  passien) 
verlost  te  zijn;  en  dat  om  dozo  twee  redenen :  1.  omdat  liet 
onmogolijk  is,  do  tweedo  omdat  liot  noodzakelijk  is,  dat  wy 
nict  van  do  zelve  verlost  werden. 

OnnKxjclijk  dan  is  't  omdat  het  niet  van  ons  afhangt,  maar 
alleen  van  het  goet  en  nut,  dat  wy  in  het  voorwerp  aanmer- 
ken ;  hetwelke,  zo  wy  't  niet  en  wilden  bominnen;  noodzaakelijk 
van  ons  to  vooren  niet  en  most  gokend  zijn ;  hetwelk  niet  in 
onze  vrylieid  bestaat,  of  aan  ons  hangt,  want  zo  wy  niets 
kenden,  voorzooker  wy  en  waaren  ook  niet. 

Noodzaaliclijlc  dan  is  't  niet  van  dezelve  verlost  te  zijn, 
omdat  wy,  vormids  de  zwakhoid  onzos  natuurs,  zonder  iets  te 
genieton,  waarmodo  wy  voreonigt  wordon  cn  vorsterkt,  niet 
en  zoudon  konnon  bestaan. 

Wolke  dan  van  dczo  drie'erley  voorwerpen  liobbon  wy  te 
verkiezen  of  te  verwerpon  V 

Wat  de  verijankelijkc  aangaat  (dowijle  wy,  als  gezeid  is.  om 
de  zwakhoid  onzer  natuur  noodzakolijk  iet  mooten  beminnon, 
en  daar  mede  vcreenigen  om  te  bostaan),  het  is  zeker  dat  wy 
door  't  beminnon  en  veroonigon  met  dezolve  geen  zins  in  onze 
natuur  vcrstorkt  on  wordcn,  aangozion  zy  zolve  zwak  zijn,  en 
d'eene  krcupc^lo  d'andor  niot  kan  draagen.  Kn  niot  aUocn  dat 
ze  ons  niot  on  vordoron,  maar  zijn  ook  zolfs  ons  schadclijk. 
Want  wy  liebbcn  gozoyd  do  Hofdo  tc  wozon  vcn  vervcnijinjv 
met  het  voornrr/),  dat  ons  rvrsfdnd  oordvvld  livvrlijk  vn  jovt  te 
zijn ;  on  daar})y  vcrstaan  wy  zo  ecn  vereenigingc,  door  dewrlkc 

I  i  1 .  4 


50  KOllTE    VEHlIANDEIJNCi. 

en  (lo  liefde  en  het  geliefde  een  en  dezelfde  zaak  komen  te 
zijn,  of  t'  zamen  een  gelieel  maaken.  Zoo  is  hy  dan  immers 
wel  ellendig,  die  met  eenige  vergankelijke  dingen  vereenigt 
word.  Want  deze  dewijl  ze  buyten  zijne  macht  zijn,  en  veel 
toevallen  onderworpen,  zo  is't  onmogelijk  dat,  als  die  komen 
te  lijden,  hy  daarvan  zoude  konnen  bevrijd  zijn.  En  zo  byge- 
volg  beshiyten  wy:  By  aldien  deze,  die  de  vergankehjke  din- 
gen  die  eenig  zins  noch  wezen  hebben,  beminnen,  zoo  ellendig 
zijn,  wel  wat  zullen  die  dan,  die  de  eere,  rijkdommen,  en 
wellusten,  die  al  heel  geen  v/ezentheid  hebben,  beminnen, 
ellendig  zijn ! 

Laat  ons  dit  dan  genoeg  zijn  om  te  betonen,  hoe  ons  de 
Reden  aanwijst,  om  van  de  zo  vergankelijke  dingen  af  te 
scheiden.  Want  door  'tgeene  wy  nu  gezeyd  hebben,  wort  ons 
klaar  aangewezen  het  vergif  en  het  kwaad  dat  in  de  bemin- 
ninge  dezer  dingen  steekt  en  verborgen  is.  Doch  noch  onver- 
gelijkelijk  klaarder  zien  wy  dit,  als  wy  aanmerken,  van  wat 
een  heerlijk  en  voortreffelijk  goet  wy  door  de  genietinge  dezes 
worden  afgescheiden. 

Hier  voor  hebben  wy  gezeid,  dat  de  dingen,  die  vergankelijk 
zijn,  buyten  onze  macht  zijn.  Opdat  men  ons  wel  verstaa:  wy 
en  willen  niet  zeggen,  dat  wy  eenige  vrye  oorzaak  zouden 
zijn,  van  niets  anders  afhangende ;  maar,  als  wy  zeggen  dat 
eenige  dingen  in,  andere  buyten  onze  macht  zijn,  zo  verstaan 
wy  door  die  welke  in  onze  macht  zijn  zulke,  die  wy  uytwerken 
door  ordre  of  te  zamen  met  de  Natuur  waarvan  wy  een  deel 
zijn ;  door  die  welke  niet  in  onze  macht  zijn  zulke,  die,  gehjk 
als  buyten  ons  zijnde,  door  ons  geene  veranderinge  onderwor- 
pen  zijn,  aangezien  zy  zeer  verre  van  onze  dadelijke  wezent- 
heid,  door  de  Natuur  zoodanig  gesteld,  afzijn. 

Vervolgende  dan  zo  zullen  wy  nu  komen  tot  de  tweede 
maniere  van  voorwerpen,  welke  alhoewel  eeuwig  en  onver- 
gankelijk,  zoo  zijn  zy  nogtans  niet  zoodanig  door  haar  eigen 
kragt.  Edoch  een  weynig  onderzoek  hier  maar  toe  brengende, 
zo  zullen  wy  terstond  gewaar  worden,  dat  deze  niet  en  zijn 
als  maar  wijzen  alleen,  die  onmiddelijk  van  God  afliangen. 
En  dewijle  de  natuur  dezer  zodanig  is,  zo  en  zijn  zy  voor  ons 
niet  om  te  begrijpen,  tenzij  wy  met  eenen  een  begrip  van 
God  hebben.  In  welke,  omdat  hy  volmaakt  is,  noodzaakelijk 
onze  Liefde  moet  rusten.  En  om  met  een  woort  te  zeggen, 
het  zal  ons  onmogehjk  zijn,  dat,  als  wy  ons  verstand  wel 
gebruyken,   wy  zouden  konnen  nalaten  God  te  beminnen. 


DEEL    II.    CAP.    V.  51 

De  Reedenen  waaroni  zijn  klaar.  Vooreerst  omdat  wy  onder- 
vinden,  dat  God  alleen  maar  weezen  heeft,  en  alle  andere 
dingen  geen  wezens,  maar  wij/.en  zijn.  Ende  aangezien  de 
wijzen  niet  reclit  konnen  vorstaan  worden  zonder  het  wezen, 
van  't  welke  zy  onmiddelijk  afhangen ;  en  wy  nu  al  vooren 
getoond  hebben,  dat  als  wy  iets  beminnende,  een  beter  zaak, 
als  die  wy  dan  beminnen,  komen  te  kennen,  wy  altijd  ter- 
stond  op  dezelve  vallen,  en  de  eerste  verlaten  ;  zo  volgt 
onwedersprekelijk :  dat,  als  wy  God  komen  te  kennen,  die 
alle  volmaaktheid  in  hem  alleen  heeft,  wy  hem  noodzakelijk 
moeten  beminnen. 

Ten  tiveeden,  als  wy  ons  verstand  wel  gebruyken  in  de 
kennisse  van  zaken,  zo  moeten  wy  die  dan  kennen  in  haar 
oorzaaken.  Nu  dan,  aangezien  God  van  alle  andere  dingen  een 
eerste  oorzaak  is,  zo  is  dan  de  kennisse  Gods  en  zy  staat, 
{ex  reriim  natHra)  volgens  de  natuur  van  de  zaak,  voor  de 
kennisse  van  allo  andere  dingen :  dewijl  de  kennisse  van  aller 
andere  dingen  volgen  moet  uyt  de  kennisse  van  de  eerste 
oorzaak.  En  de  waare  liefde  komt  altijd  hervoort  uyt  kennisse 
van  dat  de  zaake  heerlijk  is  en  goet.  Wat  dan  kander  anders 
volgen,  als  dat  ze  op  niemand  geweldelijkor  zal  konnen  uytstorten 
als  op  den  Here  onse  God?  Want  hy  is  alleeii  heerlijk,  en 
een  volmaakt  goed. 

Zo  zien  wy  dan  nu,  hoe  wy  de  liefde  krachtig  maaken,  en 
ook,  hoe  dezelve  alleen  in  God  moet  rusten. 

Het  gene  wy  dan  van  de  liefde  noch  meer  hadden  te  zeg- 
gen,  dat  zullen  wy  trachten  te  doen  als  wy  handelen  van  de 
laatste  manier  van  kennisse.  Hier  vervolgens  zullen  wy  nu 
onderzoeken,  gelijk  wy  hiervoor  hebben  toegezeid,  aangaande 
welke  van  de  passien  wy  hebben  aan  te  neemen,  wolkc  wy 
hebbeii   te  verwerpen. 


CAP.  VI. 


V  A  N      I)  E      It  A  A  T. 


De  Haat  is  eeii  neiginge,  om  iets  van  ons  af  te  weeren, 
dat  ons  eenig  kwaad  veroorzaakt  heeft.  Zoo  komt  dan  nu  in 
aanmerkinge,  hoe  dat  wy  oiize  werkinge  op  tweederley  wijze 
komen    te    bedrijven,    of  namolijk  met  of  zonder  jnissitn?  Met 


52  KORTE    VERIIANDELING. 

passien,  gelijk  men  gemeen  ziet  aan  de  heeren  tegen  haare 
knechten  die  iets  misdaan  hebben,  dat  doorgaans  dan  niet 
zonder  toorne  en  geschied.  Zonder  passien,  gelijk  men  zegt 
van  Socrates,  die  als  hy  was  genoodzaakt  zijn  knecht  tot 
betering  te  castyden,  zulks  alsdan  niet  en  heeft  gedaan,  zo 
wanneer  hy  ondervond  in  zijn  gemoed  tegen  deze  zijne  knecht 
ontsteld  te  zijn. 

Dewijl  wy  nu  dan  zien,  dat  onze  werken  van  ons  of  met, 
of  zonder  passien  gedaan  worden,  zo  achten  wy  dat  het  klaar 
is,  dat  zulke  dingen,  die  ons  hinderen  of  gehindert  hebben, 
zonder  onze  ontsteltenisse,  als  't  nodig  is_,  konnen  weg  gedaan 
werden;  en  daarom,  wat  is  beter,  of  dat  wy  de  dingen  met 
afkeer  en  haat  vlieden,  of  dat  wy  dezelve  door  kracht  van 
reden,  zonder  ontsteltenisse  des  gemoeds  (want  dat  achten  wy 
dat  wezen  kan)  ondergaan?  Vooreerst  is  't  zeeker,  dat  als 
wy  de  dingen,  die  ons  te  doen  staan,  zonder  i^assien  doen, 
daeruyt  alsdan  geen  kwaad  en  kan  komen.  En  alzo  tusschen 
goet  en  kwaad  geen  midde  is,  zo  zien  wy,  dat,  zoo  't  kwaad 
is  met  passie  te  werken,  dat  het  dan  goet  moet  zijn  zonder 
die  te  werken. 

Doch  offer  eenig  kwaad  in  is  geleegen,  de  zaaken  met  een 
haat  en  affkeer  te  vHeden,  laat  ons  hetzelve  eens  bezien. 

Wat  de  haat  belangt  die  uyt  opinien  voortkomt,  't  is  zeeker 
die  en  mag  in  ons  geen  plaats  hebben,  dewijl  wy  weten  dat 
een  dezelve  zaak  op  d'eene  tijd  ons  goet,  op  de  ander  tijd 
ons  kwaad  is,  gelijk  dat  in  de  geneeskruyden  altijd  zo  is. 

Het  komt  dan  eyndelijk  daarop  aan,  of  de  haat  alleen  door 
waan,  en  ook  niet  door  ware  redenering  in  ons  ontstaat.  Doch 
om  dit  wel  te  ondervinden,  dunkt  ons  goet  duydehjk  te  ver- 
klaren,  wat  de  haat  is,  en  die  wel  van  de  afkerigheyd  te 
onderscheiden. 

De  Haat  dan  zeg  ik  te  zijn  een  ontsteltenisse  van  de  ziel 
tegen  iemand,  die  ons  misdaan  heeft  met  wille  ende  weten. 
Maar  de  afkerigheid  is  die  ontsteltenisse,  die  in  ons  is  tegen 
een  zaak  ontstaande  uyt  ongemak  of  leed,  hetwelk  wy  of  ver- 
staan  of  waanen  van  natuure  in  dezelve  te  zijn.  Ik  zeg  van 
natuuren;  want  als  wy  het  zo  niet  en  waanen,  zo  zijn  wy, 
alschoon  wy  eenig  hinder  of  leed  daarvan  ontfangen  hebben, 
van  dezelve  niet  afkeerig,  omdat  wy  integendeel  eenig  nut 
van  dezelve  hebben  te  verwagten.  Gelijk  iemand  van  een  steen 
of  mes  gekwest  zijnde  daarom  van  't  zelve  geen  afkerigheid 
heeft. 


DEEL    II.    CAP.    VI.  53 

I)it  (lan  aldus  aangemerkt,  zo  laat  ons  eens  kortelijk  zien  de 
uytwerking  van  deze  beyde.  Van  de  haat  dan  komt  hervoort 
droefheid ;  en  de  liaat  groot  zijnde,  zo  werkt  ze  uyt  toornig- 
heid,  dewelke  niet  alleen,  als  de  haat,  tracht  te  vheden  van  't 
gehatene,  maar  ook  lietzelve  te  vernietigen  zo  liet  doenlijk  is : 
uyt  deze  groote  haat  komt  ook  voort  de  Nijt.  Maar  van  de 
afkeerigheid  komt  eenige  droefheid,  omdat  wy  ons  trachten 
te  beroven  van  iets  't  welk,  wezentlijk  zijnde,  zo  ook  aUijd 
zijne  wezentheid  en  volmaaktheid  hebben  moet. 

Uyt  dit  gezeide  kan  dan  ligtelijk  worden  verstaan,  dat  wy, 
onze  Reden  [A  B :  reedenen]  wel  gebruykende,  geen  haat  of 
afkeer  tot  eenige  zaake  en  konnen  hebben,  dewyl  wy  ons  zo 
doende  van  de  volmaaktlieid,  die  in  ieder  zaak  is,  beroven. 
Ende  zo  zien  wy  ook  door  de  Reeden,  dat  wy  heel  geen  haat 
ooyt  tegen  iemand  en  konnen  hebben;  omdat  alles  wat  in  de 
Natuur  is,  indien  wy  iet  daarvan  willen,  wy  het  altijd  tot 
beter  verandere  moeten,  of  voor  ons  of  voor  de  zaake  zelve. 
En  omdat  een  vohnaakt  mensch  liet  alderbeste  is,  dat  wy 
tegenwoordig  of  voor  oiize  oogen  hebbende  kennon,  zo  is  dan 
en  voor  ons  en  voor  ieder  mensch  in  't  bezonder  verre  het 
beste,  dat  wy  hun  t'  allen  tijde  tot  die  volmaakten  stand 
trachten  op  te  kweeken.  Want  alsdan  eerst  konnen  wy  van 
haar,  en  zy  van  ons,  de  meeste  vrucht  hebben.  Het  middel 
hiertoe  is,  haar  geduurig  waar  te  neemen  zodanig  als  wy  van 
onze  goede  Conscientie  zelve  gestadig  geleerd  en  vermaand 
werden ;  want  deze  ons  nooyt  tot  ons  verderf,  maar  altijd  tot 
ons  heil   aanport. 

Tot  een  besluyt  zeggen  wy,  dat  de  Haat  en  Af  keer  in  liaar 
hebben  zo  veel  onvohnaaktheeden,  als  in  het  tegendeel  de 
Liefde  vohnaaktlieeden  heeft.  Want  deze  werkt  altijd  verbete- 
ring,  versterking  en  vermeerdering,  hetwelk  de  vohnaaktheid 
is;  daar  de  Haat  integendeel  altijd  uyt  is  op  verwoesting, 
verzwakking  en  vernietiging,  lietwelke  de  onvohnaakthoid 
zelve  is. 


CAP.  VIT. 

VAN    BLIJDSCIIAr    EN    DKoErilElD  *. 

Gezien    liebbende    hoe    dat    de    Haat    en    de    Verwoiulerinij; 


*  B:    Vgn  de  liegeertv  en  lilijdschup. 


54  KORTE    VERHANDELING. 

[B:  de  Haat  en  Afkeerigheid]  zodanig  is,  dat  wy  vrijelijk 
mogen  zeggen,  dat  dezelve  nooyt  plaats  konnen  hebben  in  die 
geene  die  haar  verstand  gebruyken  zoo  't  behoort;  zo  zullen 
wy  dan  op  dezelfde  wijze  voortgaan,  en  spreeken  van  de 
andere  passien.  Om  den  aanvang  te  maaken,  zo  zullen  de 
eerste  zijn  de  Begeerte  en  de  Blijdschap.  Deze  aangezien  zy 
ontstaan  uyt  dezelve  oorzaaken,  uyt  welke  de  liefde  voortkomt, 
zoo  en  hebben  wy  van  deze  niet  anders  te  zeggen,  als  dat 
wy  ons  moeten  erinneren  en  in  geheugenisse  brengen  't  geen 
wy  als  doenmaal  zeyden;  waarby  wy  het  hier  dan  laten. 

By  deze  zullen  wy  voegen  de  Droefheid,  van  dewelke  wy 
derven  zeggen  dat  ze  ontstaat  alleen  uyt  de  opinien  en  waan 
uyt  dezelve :  want  zy  komt  voort  van  't  verHes  van  eenig  goed. 

Nu  te  vooren  hebben  wy  gezeid,  dat  alles  wat  wy  doen 
strekken  moet  tot  bevordering  ende  verbetering.  Doch  't  is 
zeker  dat  zo  lang  als  wy  bedroeft  zijn,  wy  ons  zelven  onbe- 
kwaam  maaken  tot  zulks  te  doen;  derhalven  is  nodig  dat  wy 
ons  van  dezelve  ontslaan.  't  Welk  wy  doen  konnen  met  te 
denken  op  middelen  van  het  verloorne  weder  te  bekomen,  zo 
het  in  onze  macht  is.  Zo  niet,  dat  het  evenwel  nodig  is  ons 
die  kwijt  te  maaken,  om  niet  te  vervallen  in  alle  die  ellenden 
die  de  droefheid  noodzakelijk  met  zig  sleept.  En  dit  beyde 
met  blijdschap ;  want  't  is  zottelijk,  een  verlooren  goet  door 
een  zelfsbegeerende  en  opkweekend  kwaad  te  willen  herstellen 
en  verbeteren. 

Eyndelijk,  die  zijn  verstand  wel  gebruykt,  moet  noodzakelijk 
God  't  eerste  kennen.  Nu  God,  als  wy  bewezen  hebben,  is  het 
opperste  goet  en  alle  goet.  Ergo  zo  volgt  onwederspreekelijk, 
dat  iemand  die  zijn  verstand  wel  gebruykt,  in  geen  droefheid 
kan  vervallen.  Want  hoe?  hy  rust  in  dat  goet,  dat  alle  goet 
is,  en  in  het  welke  alle  blijdschap  en  vernoeginge  der  vol- 
heid  is. 

[A  add.  Uyt  waan  dan  of  onverstand  komt  de  droefheid, 
als  gezeid  is,  voort.J 


CAP.  YIII. 

VAN  DE  ACHTING  EN  VERSMADING,  ENZ. 

Nu    vervolgens    dan  zullen  wy  spreeken  van  de  Achting  en 
Versmading,    van   de  Edebnoedigheid  en  Nedrigheid,  van  Yer- 


DEEL   II.    CAI'.    vni.  55 

waantheid  en  van  de  Strafbare  Needrigheid.  Om  het  goet  en 
kwaad  in  deze  wel  te  onderscheiden,  zulk'n  wy  die  voor 
voets  opneemen. 

De  Achting  en  Vcrsmading  dan  zijn  maar  in  opzigt  van 
iets  groots  off  kleins,  als  dat  wy  eenige  zaake  kennen,  het  zy 
dit  groots  of  kleins  in  ons  of  buyten  ons  is. 

De  Edelmoedigheid  strekt  zig  niet  uyt  buyten  ons,  en  werd 
alleen  toegepast  zoo  eenen,  die  na  de  regte  waarde,  zonder 
passien  noch  gemerk  op  de  achting  zijn  zelfs  te  hebben,  zijne 
volmaaktheid  kend. 

De  Nedrigheid  is,  als  iemand  zijne  onvolmaaktheid;  zonder 
gemerk  te  hebben  op  dc  verachting  zijns  zelfs,  kend  ;  strek- 
kende  de  Nedrigheid  niet  uyt  buyten  den  nedrigen  menscli. 

De  Verwaantheid  is,  als  iemand  zig  zelfs  komt  toe  te  eigenen 
eenige  vohnaaktheid  die  niet  in  hem  te  vinden  is. 

De  Strafbare  Nedrigheid  is,  als  iemand  aan  zig  toepast  eenige 
onvolmaaktheid  die  aan  hem  niet  behoort.  Ik  en  spreeke  niet 
van  de  gcveysde,  die  om  andere  te  bedriegen,  zonder  te  meenen 
haar  verneederen;  maar  van  zulke  die  de  onvohnaaktlieden, 
die  zy  hun  toepassen,  ook  zodanig  meenen  te  zijn. 

Dit  dan  aklus  aangemerkt  zijnde,  zo  blijkt  dan  daaruyt  ge- 
noegzaam,  wat  voor  goet  en  kwaad  ieder  van  deze  /xissien 
in  zich  heeft.  Want  wat  belangt  de  Edehnoedigheid  en  Nedrig- 
heid,  deze  geven  door  hun  zelfs  haar  voortrettehjklieid  te  kennen. 
Want  wy  zeggen  dat  deii  })czitter  deszelfs  zijne  volmaaktheid 
en  onvolmaaktheid  na  waarde  kend.  Hetwelk  het  voornaamste 
is,  zo  ons  de  Keeden  leerd,  waardoor  wy  tot  onzc  vohnaakt- 
heid  geraaken.  Want  wy  te  recht  onze  macht  en  vohnaaktheid 
kennende,  zo  zien  wy  daardoor  klaarlijk,  wat  het  is  dat  ons 
te  doen  staat  om  tot  ons  goct  einde  tc  geraaken.  En  wederom, 
als  wy  ons  gebrek  en  onmacht  kennen,  zo  zien  wy  wat  ons 
te  vermijden  staat. 

Wat  de  Verwaantheid  en  Strafbaare  Nedrigheid  angaat,  do  be- 
schrijving  deszelfs  geeft  ook  te  kennen  dat  zij  ontstaan  uyt 
zekerc  waan ;  want  wy  zeiden,  dat  zy  toegepast  word  aan  zulk 
een,  dcwc^lke  ecnige  volmnaktheid,  dic  aan  licm  niet  belioord, 
nochtans  zig  zclfs  toeschrijft,  cn  dc  strafbarc  ncdrighcid  bet 
rechte  tegendecl. 

llyt  dit  gczeidc  dan  blijkt,  (hit,  zo  goct  cn  hcylzaam  als 
daar  is  de  Edchnocdigbcid  en  Ware  Ncdrigheid,  dat  daar  en 
tegen  de  Verwaanthcid  en  Strafbare  Nedrigheid  ook  zo  kwaad 
en  vordervende  is.    Want  geene  en  steUl  niet  alloen  den  bezit- 


56  KORTE    VKRIIANDELING 

ter  in  een  zeer  goede  stant,  maar  ook  daarby  is  zy  de  rechte 
trap,  door  dewelke  wy  opklimmen  tot  ons  opperste  heyl.  Maar 
deze  en  belet  ons  niet  alleen  om  tot  onze  vohnaaktheid  te 
geraaken,  maar  brengt  ons  ook  geheel  tot  ons  verderf.  De 
Strafbare  Nedrigheid  is  't  die  ons  belet  te  doen,  't  geene 
wy  anders  mosten  doen  om  vohnaakt  te  werden;  gelyk  wy 
dat  zien  in  de  Twijffelaars  {Scepticis),  die,  doordien  zy  loochenen 
dat  de  mensch  eenige  waarheid  kan  hebben,  haar  zelfs  daar 
van  door  deze  ontkenning  beroven.  De  Verwaantheid  is  't  die 
ons  doet  dingen  ter  hand  neemen,  die  regeh*egt  tegen  ons 
verderf  strekken ;  gelijk  men  ziet  in  alle  die,  die  gewaant  heb- 
ben  en  wanen,  met  God  wonder  wel  te  staan,  en  door  dezelve 
vuur  en  water  braveren  en  zo  vast  ellendig  ter  dood  geraaken, 
geen  gevaar  ontziende,  alles  getroost  zijnde. 

De  Achting  belangende  en  Verachting,  van  deze  is  niet  meer 
te  zeggen,  als  ons  wel  indachtig  te  maaken  hetgeene  wy  hier 
te  vooren  van  de  Liefde  gezeid  hebben. 


CAP.  IX. 

VAN    DE    HOPE    EN    VREEZE,    ENZ. 

Van  de  Hope  en  Vreze,  van  de  Verzekerdheid,  Wanhoop  en 
Wankehnoedigheid,  van  de  Moed,  Stoutheid,  en  Volghyver, 
van  de  Flaauwmoedigheid  en  Vervaartheid  zuUen  wy  nu  aan- 
vangen  te  spreeken,  en  een  voor  een  na  onze  gewoonte  voor- 
neemen,  en  dan,  welke  van  deze  ons  hinderhjk,  welke  ons  vor- 
derlijk  konnen  zijn,  aanwijzen.  Al  hetwelke  wy  zeer  hcht  zul- 
len  konnen  doen,  indien  wy  maar  wel  opmerken  op  de  begrip- 
pen,  die  wy  konnen  hebben  van  een  zaake  die  toekomende  is, 
het  zij  die  goet  het  zij  die  kwaad  is. 

De  begrippen  die  wy  ten  opzigt  van  de  zaake  zelve  hebben, 
zijn,  of  dat  die  zake  van  ons  als  gebeurlijk  word  aangemerkt, 
dat  is  of  kan  komen  of  niet  kan  komen ;  of,  dat  ze  nood- 
zakeUjk  moet  komen.  Dit  ten  opzigt  van  de  zaak  zelve. 

Ten  opzigt  dan  van  die  de  zaak  begrijpt  is  dit:  of  dat  hy 
iets  moet  doen  om  te  bevorderen  dat  de  zake  komt,  of  om 
dezelve  te  beletten. 

Uyt  deze  begrippen  dan  komen  hervoort  alle  deze  tochten, 
aldus:    zo    wy   een    zaake    die    toekomende    is   begrijpen  goet 


DKEL    II,    CAP.    IX.  0( 

te  zijn  en  dat  ze  zoude  konnen  geschieden,  daaruyt  krijgt  de 
zielo  zo  eon  gestalto  die  wy  hope  noemen,  dewelke  niet  anders 
is  con  zekere  slag  van  blijdschap,  gomengt  nochtans  met  eenige 
droefheid. 

En  wodorom  als  wy  do  mogehjk  komende  zaako  oordelen 
kwaad  te  zijn,  daar  uyt  komt  de  gestalte  in  onze  zielo,  dio 
wy  vreze  noomen. 

Dog  als  de  zaake  van  ons  begreopon  word  goot,  en  daarby 
noodzakohjk  to  zuHen  komen,  daarvan  dan  komt  in  de  ziole 
die  gerustheid,  die  wy  noemen  verzekerdheid ;  hetwelk  eon 
zeekere  blydschap  is,  niet  vermengt  met  droefheid,  gelijk  in 
de  hope. 

Dog  indien  wy  de  zaake  begrijpen  kwaad  te  zijn,  en  nood- 
zakelijk  te  zullon  komon,  liior  van  daan  komt  in  de  ziole 
wan/ioop;  dowelke  niet  andors  is  als  eon  zeekere  slag  van 
droofhoid. 

Tot  hiertoo  dan  van  de  passien  in  dit  kapittel  vervat  ge- 
sprooken  hobbonde,  en  de  boschrijvinge  derzolver  gomaakt  op 
een  bevestigendo  wijze,  en  alzo  gozoid  wat  eon  icdor  deszolfs 
is;  zo  konnen  wy  ook  dezclve,  omkorondo,  boschrijvon  op  een 
ontkonncnde  wijze,  namentlyk  ahlus  :  Wy  hoopen  dat  liot  kwaad 
niet  en  zal  komen,  wy  vreezen  dat  het  goet  niet  en  zal  komen, 
wy  zijn  verzeekerd  dat  het  kwaad  niet  zal  komcn,  wy  ivan- 
hoopen  dat  het  goed  niet  en  zal  komen. 

Dit  dan  nu  gezeid  hebbende  van  de  passien,  voor  zoveel  dio 
komen  uyt  de  bogrippen  tcn  opzigt  van  do  zaakc  zelvo,  nu 
hcbben  wy  te  spreken  van  die  dcwolko  ontstaan  uyt  dc  bc- 
grippen  ten  opzigt  van  die  do  zaako  begrijpt ;  tc  weten  : 

Als  men  ict  moet  doen  om  de  zakc  voort  te  brcngcn,  en 
wy  daaraf  gccn  besluyt  en  maakcn,  zo  krijgt  de  ziel  ecn  ge- 
stalte  dic  wy  ivank('lmoedif//i('id  noomon.  Maar  als  zy  tot  hot 
voortl)rcngcn  van  do  zaako  mannchjk  boshiyt,  en  dic  voort- 
brengchjk  is,  alsdan  word  hot  niocd  gcnoemd ;  en,  die  zaakc 
bczwaarHjk  om  voort  te  brengen  zijnde,  zo  word  liet  kloek' 
moedi(j/ieid  genoemd  of  dttpper/teid. 

Dog  als  icmand  oon  zaako  beshiyt  te  doen,  omdat  het  een  ander 
(hem  voorgcdaan  hobbondc)  wel  gehikt  is,  zo  nocmt  mon  h(*t 
vobpjver. 

Als  icmand  wcct  wat  bcshiyt  hy  moct  maakcn,  om  ccn  gocde 
zaakc  tc  bcvordcron,  en  ecn  kwadc  iv  bclcttcn,  ziilks  nogtans 
nict  cn  do(^t,  dan  zo  nocmt  mcn  hQt/hi(n(inovdi(j/i(id;cni]v7AA\'v 
hccl    groot    zijndc,    nocmt  het  vervaarthvid.   KyndcHjk  de  hvlif- 


58  KORTE    VEKHANDELING. 

zuclit  of  jaloiisie  is  een  zorge  die  men  heeft,  om  iets  dat  nu 
verkregen  is  alleen  te  mogen  genieten  en  behouden. 

Dewijl  ons  dan  nu  bekend  zyn  waaruyt  deze  togten  komen 
te  ontstaan,  zo  zal  ons  heel  hgtelijk  zijn  te  betogen,  welke 
van  die  goet,  welke  kwaad  zijn. 

Wat  dan  de  Hoope,  Vreeze,  Verzekerdheid,  Wanhoop  en 
Belgzugt  aangaat,  het  is  zeeker  dat  zy  uyt  een  kwaade  opinie 
ontstaan.  Want,  gelijk  wy  nu  alvooren  bewezen  hebben,  alle 
dingen  hebben  haar  noodzaakelijke  oorzaaken,  en  moeten,  zo- 
danig  als  zy  geschieden,  noodzakeHjk  geschieden.  En  alhoewel 
de  Verzekerdheid  en  Wanhoop  in  die  onverbrekelijke  ordre  en 
gevolg  van  oorzaaken  plaatse  scheynd  te  hebben  \^B  add.  of 
dezelve  vast  te  stellen],  zo  is  't  nogtans  (de  waarheid  daarvan 
wel  ingezien  zijnde)  verre  daar  van  daan.  Want  Verzekerdheid 
en  Wanhoop  en  zijn  nooyt,  ten  zij  zy  als  vooren  Hoop  en 
Vrees  (want  van  deze  hebben  zy  haar  zijn)  geweest  hebben. 
Als  by  exempel,  als  iemand  het  gene  hy  nog  te  verwagten 
heeft,  goet  waant  te  zijn,  zo  krijgt  hy  die  gestalte  in  zijn 
ziele  die  wy  Hoope  noemen ;  en  van  dat  gewaande  goet  ver- 
verzekerd  zijnde,  zo  krijgt  de  ziele  die  gerustheid  die  wy 
Verzekerdheid  noemen.  Hetgene  wy  dan  nu  van  de  verzekerd- 
heid  zeggen,  hetzelve  moet  ook  van  Wanhoop  gezeid  worden. 
Dog  volgens  't  geen  wy  van  de  Liefde  gezegt  hebben,  zo  en 
konnen  ook  deze  in  geen  volmaakt  mensch  plaatze  hebben: 
dewijle  zy  dingen  veronderstellen  die  wy  door  haar  verander- 
lijke  aard  (gelijk  in  de  beschryving  van  de  Liefde  is  aange- 
merkt),  welke  zy  onderworpen  zijn,  niet  moeten  aanhangen; 
nog  ook  van  dewelke  (als  in  de  beschryvinge  van  de  Haat 
getoond  is)  wy  moeten  afkerig  zijn.  Welke  afhanginge  en 
afkerigheid  nogtans  de  mensch  onderworpen  is,  die  in  deze 
passien  staat,  tot  alle  tijd. 

Wat  de  Wankelmoedigheid,  Flaaumoedigheid,  en  Vervaard- 
heid  belangen,  door  haar  eigen  aardt  en  natuur  geven  zy 
hare  onvolmaaktheid  te  kennen:  want  alles  wat  zy  t'  onzen 
voordeel  doen  komt  niet  uyt  de  werkinge  van  haar  natuur 
als  negative.  E.  g.  iemand  die  iets  hoopt  dat  hy  waant  goet 
te  zijn,  't  welk  nogtans  niet  goet  is,  en  nogtans  door  zijn 
wankelmoedigheid  of  flaaumoedigheid  de  moed  die  tot  de  uyt- 
voeringe  vereischt  \adde:  word],  komt  te  gebreeken,  zoo  is  't 
dat  hy  van  dat  kwaad  't  welk  hy  waande  goet  te  zijn  negative 
of  by  geval  bevrijd  word.  Deze  dan  en  konnen  ook  geenzins  in 
de  mensch  die  door  de  ware  Reeden  geleid  word  plaats  hebben. 


DEEL    II.    GAP.    IX.  .59 

Eyndelijk  belangende  de  Moed,  Stoutheid,  en  Volgyver,  van 
dezelve  en  is  niet  anders  te  zeggen  als  't  geene  wy  van  dc 
Liefde  en  Haat  nu  al  gezeit  hobben. 


CAP.  X. 

VAN    KNAGING    EN    BEROUW. 

Van  de  kncujing  en  het  herouw  zullen  wy  voor  tegenwoordig, 
dog  kortelijk  spreeken.  Deze  dan  en  zijn  nooyt  als  door  ver- 
rassing;  want  de  knaginy  komt  alleen  liier  uyt,  dat  wy  iets 
doen  vant  welk  wy  dan  twijffelen  of  het  goet  is,  of  het  kwaad 
is;  ende  het  herouw  hier  uyt,  dat  wy  iets  gedaan  hebben  dat 
kwaad  is. 

En  omdat  veel  menschen  (die  haar  verstand  wel  gebruyken) 
somtijds  (vermids  haar  die  hebbelijkheid,  die  vereischt  werd. 
om  het  verstand  altijd  wel  te  gebruyken,  ontbreekt)  afdwaalen ; 
zo  zoude  men  misschien  mogen  denken,  dat  haar  deze  Knaging 
en  IJerouw  verder  zoude  te  regte  brengen,  en  dan  daaruyt 
})esluyten,  gelijk  zo  de  geheele  wereld  doet,  dat  ze  goet  zijn. 
Dog  zo  wy  dezelve  te  regt  willen  inzien,  wy  zullen  bevindcn 
dat  ze  niet  alleen  niet  goet  en  zijn,  nemaar  in  het  tegendoel 
dat  ze  schadelijk,  en  dienvolgende  dat  ze  kwaad  zijn.  Want 
het  is  openbaar,  dat  wy  altijd  meer  door  de  Eeeden  en  liefde 
tot  do  waarheid,  als  door  knaging  en  berouw  te  rechte  komen. 
Schadolijk  zijn  zy  dan  en  kwaad,  want  zy  zijn  een  zeekor  slag 
van  droof  lieid,  dowelke  van  ons  nu  te  vooren  bewezen  is  scha- 
dolijk  to  zijn,  en  die  wy  derlialvon  daarom  als  kwaad  mooton 
trachten  van  ons  af  te  woren,  golijk  wy  dan  dionvolgonde  ook 
deze  als  zodanig  moeten  schuwen  en  vliedon. 


CAP.  XI. 

VAN    HKsroTTING     EN    nOHltTEU  Vi:. 

De  bespotting  on  boerterye  steuncMi  op  oou  valsilu'  waan, 
011  govoii  iii  do  liespotter  oii  Boortor  iv  koiinoii  ooii  onvol- 
iuaakthoid. 


60  KORTE    VEHHANDELING. 

Op  een  valsche  waan  ist  dat  zy  steunen,  omdat  nien  meind 
dat  dengeenen  die  bespot  word,  de  eerste  oorzaak  is  van  zijne 
werken,  en  dat  ze  niet  noodzaakelijk  (gelijk  de  andere  dingen 
in  de  Natuur)  van  God  afhangen.  In  de  Bespotter  geven  zy 
een  onvohnaaktheid  te  kennen ;  want  of  hetgeene  zy  bespotten 
is  zodanig,  dat  het  bespotteHjk  is,  of  het  is  niet  zodanig. 
Indien  niet  zodanig,  zo  betonen  zy  een  kwaden  aard,  bespot- 
tende  hetgeene  niet  te  bespotten  is;  indien  ja  zodanig^  zo  be- 
tonen  zy  daarmede,  in  die  geene  die  zy  bespotten  eenige  onvol- 
maaktheid  te  kennen,  dewelke  zy  niet  met  bespottinge,  maar 
veel  eer  met  goede  redenen  gehouden  zijn  te  verbeteren. 

Het  lachgen  heeft  geen  opzicht  op  een  ander,  maar  alleen 
op  die  mensch,  die  eenig  goet  in  zig  zelfs  bemerkt;  en  omdat 
het  is  een  zeeker  slag  van  de  Blijdschap,  zo  valt  ook  niet 
anders  van  de  zelve  te  zeggen,  als  van  de  Blijdschap  nu  al 
gezeyd  is.  Ik  spreek  van  zulk  lachgen,  veroorzaakt  door 
zeekere  Idea  die  hem  daartoe  anport,  en  geenzins  van  zulk 
lachgen,  veroorzaakt  door  beweeginge  der  geesten;  van  het 
zelve  (dewijl  het  nog  op  goet,  nog  op  kwaad  eenige  opzicht 
heeft)  hier  te  spreeken  waar  buyten  ons   oogmerk. 

Van  de  Nijd,  Gramschap,  Euvelneeming  en  zal  hier  niet 
anders  te  zeggen  zijn,  als  ons  eens  te  herinneren  't  geene  wy 
alvoorens  van  de  haat  gezeyt  hebben. 


CAP.  XIL 

VAN    DE    EERE,    BESCHAAMTHEID    EN    ONBESCHAAMTHEID. 

Van  de  eere,  beschaamtheid,  en  onbeschaamtheid  zullen  wy 
nu  mede  kortelijk  spreeken.  De  eerste  is  een  zeeker  slag  van 
Blijdschap,  die  een  ieder  in  zig  zelfs  gevoeld  wanneer  hy  ge- 
waar  word,  dat  zijn  doen  bij  andere  geagt  en  geprezen  word, 
zonder  opzigt  van  eenig  ander  voordeel  of  profijt  dat  zy 
beoogen. 

Beschaamtheid  is  zeekere  droefheid  die  in  iemand  ontstaat 
als  hy  komt  te  zien,  dat  zijn  doen  by  andere  veracht  word 
zonder  opzigt  van  eenig  ander  nadeel  of  schaade  dat  zy 
beoogen. 

De  Onbeschaamtheid  is  niet  anders  als  een  ontbeering  of 
uytschudding    van    schaamte,    niet    door    de    Reeden,   maar  of 


DEEL    II.    CAP.    XII.  61 

door  onkundo  van  schaamte,  gelijk  in  de  kinderon,  wilde  nien- 
schen,  etc,  of  doordien  men,  in  groote  versmaadheden  geweest 
zijnde,  nu  overal  zonder  omzien  heen  stapt. 

Kennonde  nu  dan  deze  togten,  zo  kennen  wy  ook  meteen 
de  ydelheid  en  onvolmaaktheid  die  zy  in  haar  hebhen.  Want 
de  Eere  en  Scliaamte  en  zijn  niet  allcon  niet  vorderlijk  volgens 
het  geene  wy  in  hare  beschrijvinge  liebben  aangemerkt,  maar 
ook  (voor  zo  veel  zy  op  eigen  liefde,  en  op  een  waan  van 
dat  de  mensch  een  eerste  oorzaak  is  van  zijn  werk,  en  dien- 
volgende  lof  en  laster  verdiend,  geboud  zijn)  zo  zijn  zy  schade- 
lijk  en  verwerpelijk. 

Dog  ik  wil  niet  zeggen,  dat  men  zo  by  de  menschen  moet 
leven,  als  men  buyten  haar,  daar  Eer  en  Schaamte  geen 
plaats  heeft,  leeven  zoude ;  no  maar  integendeel  staa  ik  toe 
dat  ons  die  niet  alleen  vry-staan  te  gebruyken,  als  wy  die  tot 
nut  van  de  menschen  en  om  haar  te  verbeteren  aanwenden, 
maar  ook  hetzelve  mogen  doen  met  verkoriinge  van  onze 
(anderzins  volkomen  en  geoorlofde)  eigen  vryheid.  Als  by 
exempel :  zo  iemand  zig  kostelijk  kleed,  om  daardoor  geaclit 
te  zijn,  deze  zoekt  een  Eere  die  uyt  de  liefde  zijns  zelfs  her- 
voorkomt,  zonder  enige  opzigt  op  zijn  evenmensch  te  hebben ; 
maar  zo  iemand  zijn  wijsheid  (daar  door  hy  aan  zijn  eeven- 
naasten  konde  vorderlijk  zijn)  ziet  verachten,  en  met  de  voet 
treden,  omdat  hy  een  slecht  kleed  an  heeft,  deze  doet  wel  dat 
hy  (uyt  beweging  om  haar  te  helpen)  zich  met  een  kleed, 
daar  aan  zy  haar  niet  en  stooten,  verziet,  wordende  alzo,  om 
zijn  evenmensch  te  winnen,  zijn  evenmensch  gelijk. 

Wat  voorder  de  Onbeschaamthoid  belangt,  deze  die  toont 
zich  zelfs  aan  ons  zodanig,  dat  wy,  om  haare  mismaaktlieid 
te  zien,  alleen  maar  haare  beschryving  van  noden  hebben,  en 
zal  't  ons  genoeg  zijn. 


c.vp.  XI rr. 

VAN    DK    OIINSTE,    DANKHA  A  lUlKID    K\    ONDANKHA  AIJIIKID. 

Zo  volgt  nu  van  do  (junslc,  ddnklxKirhciil  en  onddnkhmit'' 
hcid.  Wat  de  twee  eersto  aangaat,  zy  zijn  die  noigingt»  die  do 
zielo  heeft,  van  zijn  evennaasten  eonig  goet  te  giiniirn  on  to 
doen.   Te   gunnen,  zeg  ik.  als  aaii  hem  die  oenig  goot  godaan 


62  KOKTE    VERHANDELING. 

heeft,  weder  goet  gedaan  wordt ;  te  doen,  zeg  ik,  als  wy  zelve 
eenig  goet  verkregen  of  ontvangen  hebben. 

Ik  weet  wel  dat  meest  alle  menschen  oordeelen  deze  togten 
goet  te  zijn;  doch  niet  tegenstaande  dat  zo  derf  ik  zeggen, 
dat  ze  in  een  vohnaakt  mensch  geen  plaatse  konnen  hebben. 
Want  een  vohnaakt  mensch  word  maar  alleen  door  de  nood- 
zakehjkheid  zonder  eenige  andere  oorzaak  bewogen,  om  zijn 
evenmensch  te  helpen,  en  daarom  vind  hy  zig  om  te  helpen 
aan  den  aldergodlooste  zo  veel  te  meer  verphgt,  als  hy  ziet, 
zoo  veel  te  grooter  ellende  en  noodt  in  hem  te  wezen. 

De  Ondankbaarheid  is  een  verachtinge  van  de  Dankbaarheid, 
gelijk  de  Onbeschaamtheid  van  de  Schaamte,  en  dat  alleen 
zonder  eenig  opzicht  van  reeden,  maar  alleen  voortkomende 
door  of  gierigheid,  of  een  al  te  groote  hefde  tot  zich  zelfs ; 
en  daarom  dan  en  kan  die  in  geen  volmaakt  mensch  plaats 
hebben. 


CAP.  XIV. 

VAN     HET     BEKLAGH. 

Het  bekiagh  dan  zal  zijn  het  laatste,  waarvan  wy  in  de 
verhandehnge  der  passien  zuUen  spreken,  en  met  hetwelk  wy 
zuUen  eyndigen.  Beklag  dan  is  zeeker  slag  van  droefheid,  uyt 
overweginge  van  eenig  goet  dat  wy  verlooren  hebben  ont- 
staande,  en  dat  zodanig  datter  geen  hoope  is,  het  zelve  zo 
weder  te  hebben.  Zy  geeft  ons  haar  onvolmaaktheid  alzo  te 
kennen,  dat  wy  haar  maar  beschouwende  de  zelve  terstond 
kwaad  keuren.  Want  wy  nu  alvooren  hebben  bewezen,  dat 
het  kwaad  is  zig  zelve  te  verbinden  en  vast  te  maaken  aan 
dingen  die  ons  HchteHjk,  of  ooyt,  konnen  komen  te  gebreken, 
en  die  wy  niet  en  konnen  hebben  als  wy  willen.  En  dewijl 
het  een  zeeker  slach  is  van  droefheid,  zo  hebben  wy  die  te 
schuwen,  gelijk  wy  zulx  voor  dezen,  van  de  droefheid  hande- 
lende,  hebben  aangemerkt. 

Zoo  meen  ik  dan  nu  genoegzaam  aangewezen  en  betoogt  te 
hebben,  dat  alleenlijk  het  Waare  Geloof  of  de  Reeden  dat 
geene  is,  hetwelk  ons  tot  de  kennisse  van  't  goede  en  kwaade 
brengt.  En  zo  wanneer  wy  zuUen  betoonen,  dat  de  eerste  en 
voornaaamste    oorzaak    aller    dezer  tochten  is  de  Kennisse,  zo 


IJLEL    II.    (  AI'.    XIV.  63 

zal  kliiarlijk  hlijkcn,  dat  \vy,  ons  verstand  en  Keeden  \vel 
gehruykende,  nooyt  in  een  van  deze  die  van  ons  te  verwerpen 
zijn,  zullen  konnen  komen  te  vallen.  Ik  zeg  ons  Verstand, 
want  ik  niet  en  meyne,  dat  de  Keeden  alleen  maghtig  is,  ons 
van  alle  deze  to  bevrijden :  gelijk  wy  dan  zulks  hier  na  op 
zijn  phiatse  ook  zuUen  bewijzen. 

Doch  als  een  voortreffelijke  zaake  hebben  wy  nopende  de 
passien  hier  aan  te  merken,  hoe  dat  wy  zien  en  bevinden,  dat 
alle  die  passien,  welke  goet  zijn,  van  zoodanigen  aard  en 
natuur  zijn,  dat  wy  zonder  dezelve  niet  en  konnen  zijn  noch 
bestaan,  en  gelijk  als  wezentlijk  tot  ons  behoren  ;  als  daar  is 
Liefde,  Begeerte,  en  alles  wat  aan  de  liefde  eigen  is. 

Maar  geheel  anders  is  't  geleegen  met  die,  dewelke  kwaad 
en  van  ons  te  verwerpen  zijn;  aangezien  wy  zomler  de  zelve 
niet  alleen  zeer  wel  konnen  zijn,  maar  ook  dan  eerst  reght 
zijn  die  wy  behooren  te  zijn,  als  wy  ons  van  de  zelve  hebben 
vry  gemaakt. 

Om  dan  nog  meer  klaarheid  in  alle  deze  to  geven,  diend 
aangemerkt,  dat  het  fundament  van  alle  goet  en  kwaad  is 
dt  Liefde  vallende  op  zeker  voonverp :  want  zo  wanneer  men 
niet  en  bemind  het  voorwerp,  hetwelk  {nota  hene)  alleen 
waardig  is  bemind  te  worden,  namelijk  (lod,  gelijk  wy  alvoo- 
rens  gezeid  hebben,  maar  die  dingen  die  door  eigen  aart  eii 
natuur  vergankelijk  |  li  add.  en  veele  toevallen  onderworpen] 
zijn,  zo  volgt  daarop  dan  noodzakelijk  \A  add.  (dewijl  het 
voorwerp  zo  veel  toevallen,  ja  de  vernietinge  zelve  onder- 
worpen  is)]  de  haat,  droefheid,  enz.,  na  veranderinge  van  het 
gehefde  voorwerp.  Haat,  als  iemand  hem  het  beminde  ont- 
neemt.  Droefheid,  als  hy  het  komt  te  verliezen.  Eere,  als  hy 
op  Liefde  zijns  z.elfs  steunt.  Gunste  ende  Dankbaarheid,  als 
hy  zijn  evenmensch  niet  en  bemind  om  Godt. 

Docli  in  tegendeel  van  alle  deze,  zo  wanneer  de  mensch 
God  komt  te  beminnen,  die  altijd  onveranderlijk  is  en  blijft, 
zo  is  't  liem  onmogelijk  in  deze  j^oel  van  /Hissicn  te  vervallen. 
En  daar  om  zo  stellen  wy  voor  een  vaste  on  onvrikbare  regul, 
dat  ({od  is  de  eerste  en  eenige  oorzaak  van  al  ons  goedt,  en 
een  vrymaaker  van  al  ons  kwaad. 

Zoo  komt  mede  in  aanmerkingc,  (hit  alleen  (h'  Licfde,  enz. 
oul)(>paahl  zijn :  namentlijk  lioe  die  me(»r  en  ineer  toeneemt. 
hoe  die  ook  alsdan  voortretfelijker  word ;  aangezien  die  is 
vallende  op  een  voorwerp  dat  onc^yndig  is;  waarom  ze  dan 
alle    tijd    kan    toeneemen,    hctwelk    in  geene  andere  zaake  als 


64  KORTE    VERHANDELING. 

alleen  in  deeze  en  kan  plaatze  grijpen.  En  dit  zal  ons  misschien 
hier  na  een  stoffe  zijn  waaruyt  wy  de  onsterffelijkheid  van  de 
ziel  zuUen  bewijzen,  en  hoe  off  op   wat  wijze  die  zijn  kan. 


CAP.  XV. 


VAN    'T    WAARE    EN     T    VALSCHE. 


Nu  dan  laat  ons  eens  zien  van  het  waare  en  valsche,  het- 
welk  ons  de  vierde  en  laatste  uytwerkinge  van  dit  waare  ge- 
loof  aanwijst.  Om  dit  dan  te  doen,  zo  zuUen  wy  eerst  de 
beschry  vinge  van  Waarheid  en  Valsheid  stellen.  Waarheid  dan 
is  een  bevestiginge  (of  ontkenninge)  die  men  doet  van  eenige 
zaak,  overeenkomende  met  de  zelve  zaak;  en  Valsheid  een 
bevestiginge  (of  ontkenninge)  van  de  zaake^  die  niet  met 
de  zaake  zelve  overeenkomt.  Doch  dit  zo  zijnde,  zal  het  schijnen 
datter  geen  onderscheid  is  tusschen  de  valsche  en  ware  Idea, 
ofte,  dewijle  dit  of  dat  te  [adde:  bevestigen  ofj  ontkennen 
ware  wijze  van  denken  zijn,  en  geen  ar.der  onderscheid  heb- 
ben  *,  als  dat  de  eene  met  de  zaak  overeenkomt,  en  de 
ander  niet;  dat  ze  dan  ook  niet  dadelijk,  maar  alleen  door 
reeden  verschillen;  en  als  dit  dan  dus  zoude  zijn,  konde  men 
met  regt  vraagen,  wat  voordeel  doch  d'eene  met  zijn  Waar- 
heid,  en  wat  schade  doch  d'ander  door  zijn  Valsheid  heeft? 
en  hoe  de  eene  weten  zal,  dat  zijn  bevatting  of  Idea  meer 
met  de  zaak  overeenkomt  als  de  ander?  eyndelijk,  van  waar 
het  komt  dat  de  eene  doold  en  de  ander  niet? 

Waarop  vooreerst  tot  antwoord  diend,  dat  de  alderklaarste 
dingen  en  zig  zelfs,  en  ook  de  valschheyd  te  kennen  geven, 
in  zulker  voegen,  dat  het  een  groote  dwaasheid  zoude  zijn,  te 
vraagen  hoe  men  van  haar  bewust  zoude  wezen :  want  dewiile 
zy  gezeid  worden  de  alderklaarste  te  zijn,  zo  en  kanner  immers 
geen  andere  klaarheid  wezen,  door  dewelke  zy  zouden  konnen 
verklaart  worden;  zo  dat  dan  volgt,  dat  de  waarheid  en  zig 
zelfs,  en  ook  de  valsheid  openbaard  [A  add.  want  de  waarheid 
word  door  de  waarheid,  dat  is  door  zig  zelfs  klaar,  gelijk  ook 


*  B :  Doch  dewiji  dit  of  dat  te  hevestigen  of  te  ontkennen  waare  uijzen 
van  denken  zijn,  zo  schvjnt  'er  tusschen  het  waar  en  valsch  denkbeeld  geen 
ander  onderscheid  te  zijn,  enz. 


i)i:i;i.    II.  cAi'.  XV.  G5 

de  valshoid  door  dezelve  klaar  is];  inaar  nooyt  word  de  Vals- 
heid  door  zii;  zelfs  geopeii}>aard  of  aangewezen.  Zoo  dan  iemand 
die  de  waarheid  lieeft  en  kan  niet  twijffelen  dat  hy  ze  heeft, 
dog  ieniand  die  in  valslieid  of  in  doHng  steekt,  die  kan  wel 
waanen  dat  hy  in  waarheid  staat ;  gelijk  als  iemant  die  drooint 
wel  denken  kan  dat  hy  waakt,  maar  nooyt  kan  iemand  die  nu 
waakt  denken  dat  hy  droomt. 

Met  dit  gezeid  dan  word  ook  eenigzins  verklaard  hetgeene 
wy  gezeid  hebben,  van  dat  God  de  VVaarheid,  of  dat  (/c  ]l'aar- 
heid  God  zelve  is. 

Nu  de  oorzaak,  waarom  de  eene  van  zijne  waarheid  meer 
bewust  is  als  de  ander,  is  omdat  de  Idea  van  bevestiging  (of 
ontkenning)  met  de  natuur  van  de  zaak  geheel  overeenkomt, 
en  (lienvolgende  meer  wezentheid  heeft.  Om  dit  beter  te  be- 
grij]M3n,  diend  aangemerkt  dat  het  Verstaan  (schoon  het 
woord  anders  hiyd)  is  een  zuyvere  of  pure  liJditKj;  dat  is,  dat 
onze  ziel  in  dier  voegen  veranderd  word,  dat  ze  andere  wijze 
van  denken  krijgt,  die  zy  te  vooren  niet  en  haddc;.  Als  nu 
iemand,  doordien  het  geheele  voorwerp  in  hem  gevrogt  heeft, 
diergelijke  gestalte  of  wijzen  van  denken  krijgt,  zoo  is  het 
klaar,  dat  die  een  geheel  ander  gevoel  van  de  gestalte  of  hoe- 
danigheid  van  het  voorwerp  bekomt,  als  een  ander  die  zo  veel 
oorzaaken  niet  gehad  heeft,  en  zo,  tot  zulks  of  te  bevestigen, 
of  te  ontkennen,  door  een  ander  lichter  werking  (als  door 
weinige  of  minder  toevoeginge  in  [B:  toevoegingen  van  dien] 
't  zelve  gevvaar  wordende)  bewogen  w^ordt.  Hier  uyt  ziet  men 
dan  de  vohnaaktlieid  van  een  die  in  Waarheid  staat,  gesteld 
tegen  een  die  in  de  zelve  niet  en  staat.  Dewijl  dan  de  eene 
lichteHjk,  de  ander  niet  HchteHjk  verandert,  zo  volgt  daaruyt 
dan,  (lat  de  eene  meer  bestandiglieid  en  wezentheid  heeft  als 
de  ander;  en  zo  ook  om  dat  die  wijzen  van  denken,  welke 
met  de  zaak  overeenkomen,  meer  oorzaaken  gehad  liel)ben,  zo 
hebben  zy  ook  in  haar  meer  bestandigheid  en  wezentheid:  en 
dewijl  zy  geheel  met  de  zaak  overeenkomen,  zo  is  't  onmoge- 
lijk  dat  zy  in  eenige  tijd  van  de  zaak  anders  konnen  aange- 
daan  worden,  of  eenige  veranderinge  lijden,  dewijl  wy  nu  al 
vooHMis  gezien  he))})en,  dat  de  wezentheid  van  cvn  zaak  on- 
veranderlijk  is.  Al  hetwelke  in  de  valsheid  geen  plaats  heeft. 
Kn  met  (Ht  gezeide  zal  al  liet  vorige  gevraagde  genoegzaam 
beantwoord  zijn. 


111 


66  KORTE    VEHHANDKMNG. 

CAP.  XVI. 

V  A  N     D  E     AV  1  L  L  E. 

Wetende  dan  nu  wat  Goet  en  Kwaad,  Waarheid  en  Valsheid 
is,  en  ook  waarin  de  welstand  van  een  vohnaakt  mensch 
bestaat,  zal  't  nu  tijd  zijn  om  tot  onderzoek  onzes  zelfs  te 
komen,  en  eens  te  bezien  of  wy  tot  zo  een  welstand  vrijwilhg 
of  genoodzaakt  komen  ? 

Hier  toe  is  van  nooden,  eens  te  onderzoeken  wat  by  diegene, 
die  de  Wille  stellen,  de  Wille  is,  en  waar  in  die  van  de 
Begeerte  onderscheiden  word.  De  Begeerte  hebben  wy  gezeid 
die  neiginge  te  zijn  die  de  Ziele  heeft  tot  iets  't  geen  zy  als 
goet  keurt;  zo  dat  dan  daaruyt  volgt,  dat  eer  onze  begeerte 
zich  uyterlijk  tot  iets  uytstrekt,  in  ons  alvoorens  een  besluyt 
is  gegaan,  van  dat  zulk  iet  goet  is,  welke  bevestiging  dan,  of 
algemeen  genomen  de  magt  van  bevestigen  en  ontkennen,  de 
Wille  ^  genoemt  word. 

Zoo  komt  het  nu  dan  daarop  aan,  of  deze  Bevestiging  van 
ons  vrijwilhg  of  genoodzaakt  geschied,  dat  is,  of  wy  iets  van 
een  zaak  bevestigen  of  ontkennen,  zonder  dat  eenige  uytwen- 
dige  oorzaak  ons  tot  zulks  dwingt.  Doch  by  ons  is  al  bewezen, 
dat  een  zaak,  niet  door  zig  zelfs  wordende  verklaart,  of  wel- 
kers  ivezentlijkJieid  niet  aan  zijn  wezentheid  is  behorende,  nood- 
wendig  een  uyterlijke  oorzaak  moet  hebben ;  en  dat  een  oorzaak, 
die  iets  zal  voortbrengen,  zulks  noodzaakelijk  moet  voortbren- 
gen;  zo  dan  ook  moet  volgen  dat  dit  of  dat  bezonderlijk  te 
willen  ^,  dit  of  dat  van  een  zaak  bezonderlijk  te  bevestigen  of 


*  De  Wille  dan  genomen  voor  de  Bevestiging  of  het  Besluyt,  die  vei'- 
schilt  hier  in  van  het  Waare  Geloove,  dat  ze  zig  uytstrekt  ook  tot  hetgeen 
niet  waarlijk  goet  is;  en  dat  daarom,  omdat  het  overtuyg  niet  zodanig 
is,  dat  het  klaar  gezien  wort  niet  anders  te  konnen  zijn ;  gelijk  dit  alles 
in  het  ware  geloof  zodanig  is,  en  moet  zijn,  de  wijle  uyt  het  zelve  niet 
als  de  goede  begeerte  voortkomen. 

Maar  van  de  Waan  verschilt  zy  ook  hier  in,  dat  zy  wel  t'  eeniger  tijd 
zoude  konnen  onfeylbaar  en  zeeker  zijn;  dat  in  de  Waan,  die  van  gisse 
en  meyne  bestaat,  geen  plaats  heeft. 

Alzoo  dat  men  die  een  Gelove  zoude  konnen  noemen,  in  aanzien  zy 
zoo  zeker  zoude  gaan  [B:  gaan  kan],  en  Waan  in  aanzien  zy  de  dooling 
onderworpen  is. 

-  't  Is  zeeker  dat  het  Byzonder  willen  moet  hebben  een  uyterlijke  oor- 
zaak  door  dewelke  dat  ze  zij  ;  want  aangezien  tot  het  wezen  des  zelfs  de 
wezentlijkheid  niet  en  behoord,  zo  moet  ze  noodzakelijk  zijn  door  de 
wezentlijkheid  van  iets  anders. 

Te  zeggen,  [A  add.  de  Idea  van]  de  uytwerkende  oorzaak  des  zelfs  en 
is  geen  Idea,  maar  de  Wille  zelve  in  de  mensch,  en  het  Verstand  is  een 


di:i:l  ii.  cap,  xvi.  0< 

te  ontkennen,  dat  zulks,  zeg  ik,  dan  ook  door  eenige  uytwen- 
(lige  oorzaak  nioet  voortkomen  :  gelijk  ook  de  bescliry  ving  die  \vy 
van    de    oorzaak  gegeven  liebben  is,  dat  ze  niet  vry  kan  zijn. 

oorzaak,  zonder  welke  de  wil  iiiet  en  kan  ;  ergo  de  Wille  onbepaalt  ge- 
nomen,  on  ook  het  Ver.<ttand,  f<oen  wezens  van  Reden  maar  dadolijke 
wezens;  do^  iny  aangaande,  wunneer  ik  die  aandagtig  wil  bevatten,  zo 
schijnen  zy  algenieene,  en  ik  kan  haar  niet  dadelijks  tooeigenen.  Dog 
't  zy  zo,  nogtans  moet  nien  toestaan  dat  de  Willing  een  modificatie  in 
van  de  Wil,  en  do  Ideen  een  wijzing  van  'tVerstand;  ergo  zo  zijn  dan 
nootzakelijk  het  Verstand  en  de  Wil  verscheideno  en  dadelijke  onder- 
scheidene  zellstandigheden,  want  do  zelCstandigheid  word  gemodiJiceert, 
en  niet  de  wijze  zelve.  Zoo  de  ziel  gezeid  word  deze  twee  zelfstandig- 
heden  te  bestunren,  zoo  isser  dan  oen  derde  zelfstandigheid.  Altemaal 
dingen  zo  verward,  dat  het  onmogelijk  is,  een  klaar  en  onderschoiden 
begrip  daar  af  te  hebben.  Want  dewijl  de  Idoa  niet  en  is  in  de  Wille, 
maar  in  't  Verstandt,  en  volgens  dezen  zotregul,  dat  de  wijze  van  de 
eene  zelfstandigheid  niet  en  kan  ovorgaan  in  de  andor  zelfstandigheid, 
zoo  en  kan  hioraf  in  dc  wii  ij;eou  liefde  ontstaan  :  want  het  wikkeld  zich 
in  tegenstrijdigheid,  dat  men  iet.s-  zoiuh  ivillen  uelker  zaak:-<  idea  niet  is 
in  de  uillende  mogentheid.  Zegt  gy,  dat  de  Wil,  van  wegen  do  vereeni- 
ginge  die  zy  heeft  met  het  Verstand,  ook  gewaar  word  't  zelve  't  geen 
het  Verstand  verstaat,  en  daarom  dan  ook  bemindt  {li  add.  zoo  dient 
daar'n  tegen  aangemerktj :  maar  dewijl  gewaarworden  ook  is  een  ])egrip 
[A  add.  en  een  verwarde  Idoa].  zoo  is  't  dan  ook  een  wijze  van  verstaan; 
dogh  volgens  het  voorige  en  kan  dit  in  de  Wil  niet  zijn,  schoon  or  al 
zodanige  vereeniging  van  ziel  on  lichaam  was.  Want  neemt  dat  het  lichaam 
met  do  ziel  vereenigt  was,  na  de  gemeene  stelling  der  philosophen,  noch- 
tans  zo  en  gevoelt  het  lichaam  nooyt,  nog  do  ziol  wordt  niet  uytgebroyd. 
[A  add.  Want  dan  zoude  een  Chimera,  waarin  wy  twee  zelfstandigheden 
begrijpen,  een  konnen  worden ;  dat  is  valsch.j  Als  men  zogt,  dat  de  Ziel 
en  't  Verstand  on  de  Wil  bestuurd,  dat  is  niet  to  bogrijpen  [B :  zulks  is 
niet  alleon  onmogelijk  om  te  begrijpen,  maar  zolfs  ook  teegon  haarj,  want 
zo  doende  schijnt  men  te  ontkennen,  dat  de  w^il  vry  is.  dat  tegon  hun 
is.  Om  dan  hier  te  eyndigen,  zo  en  lust  my  niet  alles  ])y  to  brongen, 
dat  ik  heb  tegen  de  stelling  van  een  geschapen  eyndige  zelfstandigheid. 
Maar  alleen  zal  ik  toonon  kortelijk,  dat  de  Vryheid  van  de  Wil  geenzins 
past  op  zo  eon  geduurige  schoppinge,  naincntlijk,  dat  in  God  vereyscht 
word  een  zolve  werk,  om  in  't  wezen  te  behonden  als  om  te  scheppen, 
en  dat  anders  zins  de  zaake  niet  ecn  oogenblik  zoude  konnen  bestaan  : 
als  dit  zo  is,  zo  en  kan  haar  genes  dings  [li :  zoo  en  kan  aan  die  zaak 
ook  niets  oorzakelijksj  toegeoygent  worden.  Maar  men  moet  zeggen,  dat 
God  die  geuchapen  heeft  gelijk  ze  is:  want  aangezien  zo  geon  kragt  heeft 
om  zig  te  behouden,  terwijl  ze  is,  veel  min  dan  zal  zy  door  zig  zelfs 
iets  konnen  voortbrengon.  AIs  mon  dan  zoudo  zoggen,  ilat  do  ziol  do 
willing  van  zig  /elfs  voortbrengt,  zo  vraago  ik,  uyt  wat  kracht  V  niot  uyt 
die  welko  geweest  is,  want  dic  is  niet  moor;  ook  niet  uyt  dio  wclke  zy 
nu  heoft,  want  zy  heeft  er  hool  goen  door  welko  zy  do  minste  ogonblik 
zoudo  konnon  bestaan  of  duuron,  dowijl  zo  goduurig  geschapcn  word. 
Zoo  dan,  dewijl  'er  gcon  zaako  is,  die  conige  hracht  hceft  om  zig  tc 
bohouden,  of  om  iots  voort  te  brongon,  zo  rost  niot  anders  als  to  bcsluy- 
ton,  dat  God  dan  alleon  is  en  moct  /ijn  do  uytwtMkonde  oorzaak  aller 
dingon,  on  dat  allo  WilJingen  van  hcm  bopaald  wordon. 


68  KOKTi^    VKKllANDELIiNG. 

Dit  zal  inogelijk  ceuige  niet  voldoen,  die  gewent  zijn  haar 
verstand  meer  bezig  te  houden  op  de  entia  liaiionis  als  op  de 
Byzondere  dingen  die  waarlijk  in  de  Natuur  zijn;  en  zo 
doende  aanmerken  zy  het  ens  liationis  niet  als  zodanig 
maar  als  een  ens  reale.  [A  add.  Want,  omdat  de  mensch  nu 
deze  dan  die  wil  heeft,  zo  maakt  hy  in  zijn  ziele  een  algemeene 
wijze,  die  hy  Wille  noemt,  gelijk  hy  ook  zo  uyt  deze  man 
en  die  man  een  Idea  maakt  van  mensch;]  en  omdat  hy  de 
dadelijke  wezens  niet  genoeg  van  de  wezens  van  Reden  en 
onderscheid,  zo  gebeurt  het  dat  hy  de  wezens  van  Reden  aan- 
merkt  als  dingen  die  waarlijk  in  de  Natuur  zijn,  en  zo  zig 
zelfs  als  een  oorzaak  stelt  van  eenige  dingen.  Gelijk  in  de 
verhaudehng  van  de  zaak  waaraf  wy  spreeken  niet  weinig  en 

gebeurt.    [Hic    B:    Want    omdat    de    mensch denkbeeld 

maakt  van  mensch.]  Want  als  men  iemand  vraagt,  waarom 
de  mensch  dit  of  dat  wil;  men  antwoord,  omdat  zy  een  wil 
hebben.  Doch,  aangezien  de  Wil,  gelijk  wy  gezeid  hebben, 
maar  een  Idea  is  van  dit  of  dat  te  willen,  en  daarom  maar 
een  wijze  van  denken,  een  ens  Rationis  en  geen  ens  reale,  zo 
en  kan  dan  van  haar  niets  veroorzaakt  worden ;  nam  ex  nihilo 
nihil  fit.  En  zo  meen  ik  ook  als  wy  getoond  hebben,  dat  de 
wille  geen  zaak  is  in  de  Natuur,  maar  alleen  een  verzieringe^ 
men    niet  en  behoeft  te  vraagen  of  de  wil  vry  of  niet  vry  is. 

Ik  en  spreeke  dit  niet  van  de  algemeene  wille,  die  wy 
getoond  hebben  een  wijze  van  denken  te  zijn,  maar  van  bezonder 
dit  of  dat  te  willen,  welk  willen  eenige  in  het  bevestigen  of 
ontkennen  gesteld  hebben.  Aan  een  yder  dan,  die  maar  let 
op  't  geene  van  ons  al  gezeid  is,  zal  dit  klaar  blijkelijk  zijn. 
Want  wy  hebben  gezeid  *,  dat  het  Verstaan  een  pure  lijdinge 
is;  dat  is  een  gewaarwordinge  in  de  ziel  van  de  wezentheid 
en  wezentlijkheid  der  zaaken;  alzo  dat  wy  het  nooyt  en  zijn, 
die  van  de  zaak  iet  bevestigen  of  ontkennen,  maar  de  zaak 
zelfs  is  het,  die  iets  van  zigh  in  ons  bevestigt  of  ontkent. 

Dit  en  zuUen  eenige  mogelijk  niet  toestaan,  om  dat  haar 
toescheynt,  wel  iets  anders  van  de  zaak  te  konnen  bevestigen 
of  ontkennen,  als  haar  van  de  zaake  bewust  is.  Doch  dit  komt 
maar,    omdat    zy  geen  begrip  hebben  van  het  concept  't  welk 


*  In  cod.  B  hujus  paragraphi  exordium  ita  legitur:  Om  nu  te  bevatten 
of  wy  in  dit  of  dat  hizonderlijk  te  ivillen,  dat  is  te  hevestigen  of  te  ont- 
hennen,  waarlijk  vry  of  niet  vry  zijn,  zoo  hehhen  wy  ons  te  herinneren,/t 
geen  tvy  alreede  hehhen  gezegd,  enz. 


DEEL    II.    CAP.    XVI. 


69 


ile  ziele  heoft  van  de  zaak,  zonder  of  buyten  do  woorden  *. 
Wel  is  waar  (als  'r  reeden  zijn,  die  ons  daartoe  bewegen),  dat 
wy  aan  andere  door  woordon  of  andere  werktuigen  van  de 
zaak  anders  te  kennon  geven,  als  er  ons  van  bewust  is ;  maar 
echter  en  zullen  \vy  nooyt,  noch  door  woorden,  noch  door 
eenige  andere  werktuygen,  zo  veel  te  weeg  brengen,  dat  wy 
van  de  zaaken  andors  zouden  gevoelen  als  wy  er  af  gevoelen ; 
dats  onmogelijk,  en  klaar  aan  alle  die  welke  ten  eenen  maale 
buyten  gebruyk  van  woorden  of  andore  beduydtekenen,  alleen 
op  haar  verstand  acht  neemen. 

Doch  hier  tegen  zouden  misschien  eenige  konnen  zeggen  : 
Indien  niet  wy  maar  alloen  de  zaake  het  is,  die  van  zig  in 
ons  bevestigt  en  ontkent,  zo  en  kan  'er  dan  noch  bevestigt 
noch  ontkend  worden  als  't  geene  met  de  zaak  overeenkomt ; 
en  dienvolgonde  isser  geen  valschheid.  Want  de  valsheid  heb- 
ben  wy  gezeid  te  zijn  iets  van  een  zaake  te  bevestigen  fof  te 
ontkennen),  dat  met  de  zaak  niet  overeenkomt:  dat  is  dat  de 
zaake  niet  van  zig  zelfs  dat  bevestigt  of  ontkend.  Doch  ik 
meene,  als  wy  maar  wel  acht  hebben  op  't  geene  wy  nu  al 
van  de  Waarheid  en  Valsheid  gezeit  hebben,  wy  dan  met  een 
deze  tegenwerpinge  genoegzaam  beantwoord  zullen  zien.  Want 
wy  liebben  gezeid,  dat  het  voorwerp  de  oorzaak  is  van  't 
geene  waar  af  iets  bevestigt  of  ontkent  word,  hetzij  dan  waar 
of  vals :  te  weten,  omdat,  wy  iets  van  't  voorwerp  komende 
gewaar  te  worden,  wy  ons  inbeohlen  dat  het  voorwerp  (schoon 
wy  zeer  weinig  van  het  zelve  gewaar  worden)  zulks  nochtans 
van  zig  zelfs  in  't  geheel  bevestigt  of  ontkent;  hebbendo  dit 
nieest  plaats  in  zwakke  ziele,  die  door  een  Hchte  werkinge 
van  liet  voorwerp  in  haar  een  wijze  of  Tdea  ontfangon  zeer 
hclitolijk,  en  buyten  dit  en  is  in  haar  geen  bevestigen  of  ont- 
kennen  meer. 

Eyndelijk  zoude  men  ons  ook  nog  konnen  tegenwerpen, 
datter  veol  dingon  zijn,  dio  wy  willen  on  niet  willen,  als  daar 
is  iots  van  eon  zaak  te  bevestigen  of  niet  te  bovestigen,  de 
waarlioid  to  sprookon  on  niot  \o  sprookon,  en  zo  voort.  Doch 
(ht  komt  voort,  omdat  do  IJogoorte  niot  gonoog  van  do  Willo 
on  word  ondorsclioidon.  Waiit  do  Wil  by  dio,  dio  do  Willo 
stellen,  is  aUoon  dat  woik  van  hot  vorstand,  daardoor  wy  van 
oen  zaak  iets  bevostigon  of  t^ntkonncn  zomiUm-  opziclit  van  'j^in^i 


■*   V.  :  (l(i(  zij  t/rcn  (ni(lrrsr/it  id  ni(tk(  n   tiissr/nn  fn  f  hegrip  hcttcelk  de  ziel 
luift     nin     rrn    Z(i(tk\  rn   dr   inunuim    irnnrnirdr  hri   zrlre   iconit  iiiitijedrukt. 


70  KORTE    VEKIIANDELING. 

of  kwaad.  Doch  de  Begeerte  is  een  gestalte  in  de  ziele,  om 
iets  te  verkrijgen  of  te  doen  ten  opzigt  van  goet  of  kwaad, 
dat  daarin  beschout  word ;  alzo  dat  de  Begeerte,  ook  na  de 
bevesting  of  ontkenning  die  wy  van  de  zaake  gedaan  hebbe, 
nog  blijft,  te  weeten  na  dat  wy  ondervonden  of  bevestigt 
hebben,  een  dink  goet  te  wezen ;  't  welk  volgens  haar  zeggen 
de  Wil  is,  en  de  Begeerte  die  neyginge  die  men  eerst  daarna 
om  dat  te  bevorderen  bekomt,  alzo  dat  ook,  na  haar  eigen 
zeggen  *,  de  Wille  wel  zonder  de  Begeerte,  maar  de  Begeerte 
niet  zonder  de  Wille,  lA  add.  die  voorgegaan  moet  zijn,] 
wezen  kan. 

Alle  de  werkinge  dan,  waaraf  wy  hier  boven  gezeit  hebben 
(aangezien  zy  gedaan  worden  door  Reden  onder  schijn  van 
goet,  of  belet  worden  door  Reeden  onder  schijn  van  kwaad) 
konnen  tilleenlijk  onder  die  neiginge  die  meii  Begeerte  noemt,. 
en  geen  zins  als  heel  oneygentHjk  onder  de  benaming  van 
Wille  begreepen  worden. 


CAP.  XVII. 

van't  onderscheid  tussghen  de  wil  en  begeerte. 

Dewijl  het  dan  nu  kennelijk  is,  dat  wy  tot  bevestigen  of 
ontkennen  geene  [B  inter  uncinos  add.  vrye]  wille  en  hebben ; 
laat  ons  dan  nu  eens  zien  het  rechte  en  ware  onderscheid 
tusschen  de  wille  en  hegeerte,  of  wat  eigentlijk  die  Wille  mag 
zijn,  die  by  de  Latinen  genoemt  wordt  voliintas. 

Na  AristoteHs  beschrijving,  scheynt  Begeerte  een  geslacht 
te  zijn,  onder  zig  twee  gedaanten  bevattende.  Want  hy  zeit 
de  Wille  te  zijn  die  lust  of  trek,  die  men  heeft  onder  schijn 
van  goet.  Waar  uyt  het  my  toe  schijnt,  dat  hy  de  Begeerte 
(of  cupiditas)  alle  de  neiginge,  hetzij  tot  goet,  hetzij  tot  kwaad, 
meent  te  zijn  ;  dog  als  de  neiginge  alleen  tot  \^B  add.  of  onder 


*  In  cod.  B  ita  se  habet  paragraphus  :  Doch  dit  komt  voort,  .  .  .  onder- 
scheiden.  Want,  hoewel  ze  betde  de  hevestiging  of  ontkenning  van  een  zaaj 
zijn,  zoo  verschillen  ze  nochtans  hier  in,  dat  de  laatste  zonder  eenig  ojjzigt, 
en  d(  eerste  met  betrekking  tot  het  goed  of  kicaad  geschied,  dat  in  die  zaak 
heschomvd  wordt:  invoegen  de  Begeerten  zelf  na  de  bevestiging  of  ontken- 
ning  die  wy  van  een  zaak  geiaan  hebhen  blijlt.  naniendlijk  om  dat  te  ver- 
krijgen,  of  te  doen,  hetivelk  ivy  ondervonden  of  bevestigd  hehben  goed  ie  zijn,. 
zodat  de  Wil,  enz. 


DKKL    11.    CAP.    XVII.  71 

'n  scliijii  vaii]  het  goede  is,  of  dat  de  mensch  die  zulke 
neiginge  heeft,  de  zelve  onder  schijn  van  goet  heeft,  zo 
noeint  hy  die  voluntas  of  goede  wille  ;  niaar  zoo  zy  kwaad  is, 
dat  is,  als  wy  in  een  ander  een  neiginge  zien  tot  iets  dat  kwaad 
is  *,  dat  noenit  liy  vohtptas  of  kwade  wille.  Zo  dat  de  neiginge 
van  de  ziel  niet  iets  is,  oin*  to  bevestigen  of  fontkennen,  maar 
alleen  een  neiginge  om  iets  te  hekomen-onder  sclieyn  van  goet, 
en  [7i;  ofj  te  vlieden  onder  scheyn  van    kwaad. 

Zoo  is  dan  nu  overig  te  onderzoeken,  of  deze  iiegeerte  vry 
of  niet  vry  is.  Behalven  dan  dat  wy  alreeds  gezeid  hehben, 
dat  de  Beyeerte  van  het  heyrip  der  zaaken  afhanfjt,  en  dat  het 
verstaan  een  uyterlijke  oorzaak  moet  hehhen,  en  behalven  ook 
't  geene  wy  van  de  wille  gezeid  hebben.  [A  add.  zo  is  dan 
nog  overig  te  betoonen  dat  de  liegeerte  niet  vry  isj.  Veele 
menschen  schoon  zy  wel  zien.  dat  de  kennisse  die  de  mensch 
van  verscheide  zaaken  heeft,  een  middel  is  waar  door  zijn  lust 
of  trek  van  het  eene  tot  liet  ander  overgaat,  zoo  en  aanmer- 
ken  zy  nochtans  niet,  wat  het  mag  zijn,  dat  de  lust  zoo  van 
het  eene  tot  het  ander  komt  te  trekken. 

Maar  wy  dan,  om  te  betonen  dat  deze  neiginge  by  ons 
niet  vrywillig  is,  zo  zullen  wy  (om  ons  eens  leevendig  voor 
oogen  te  stellen,  wat  het  zij,  van  liet  eene  tot  het  ander  over 
te  gaan,  en  getrokke  te  worden)  ons  verbeelden  een  kind  dat 
voor  de  eerste  maal  tot  het  gewaar  worden  van  zeeker  ding 
komt.  Ex.  g.  ik  houde  het  een  Belletje  voor,  hetwelke  in  zijn 
ooren  een  aangenaam  geluyd  maakende,  daardoor  lust  tot  het- 
zelve  krijgt;  ziet  nu  eens  of  het  wel  zoude  konnen  laaten, 
deze  lust  off  begeerte  te  krijgen?  Zo  gy  jaa  zegt ;  hoe,  vraag 
ik,  door  wat  oorzaak  V  Immers  niet  door  iets  dat  hot  beter 
kend,  want  dit  is  het  al  dat  het  kend ,-  niet  ook  onulat  het 
kwaad  by  hem  is,  want  hy  kend  niets  anders,  en  die  aange- 
naamheid  is  het  alderbeste,  dat  hem  ooyt  is  voorgekomen. 
Doch  het  zal  misschien  een  vryheid  hebben,  om  die  lust  dio 
het  heeft  van  hem  te  doen ;  waar  uyt  dan  volgen  zoude  dat 
deze  lust  in  ons,  zonder  onze  vryheid,  wel  zoude  konnen  be- 
ginnen,  maar  dat  wy  eevenwel  in  ons  een  vryheid  zoiiden 
he})b(ui  om  die  van  ons  te  doen.  Doch  deze  vryheid  kan  geen 
proef  houden  ;  want  wat  /oude  het  doch  zijn,  dat  de  lust  zoude 
komen  te  vernietigeny   I )(»  Inst  zelve?  Neen  zeeker,   waiit  iiiets 


•  B:  zoo  ze  (hiar  'n  ti;t/,ti  Lir,t,,<l  nf  (,,i  l,,i  kiKtil,' 


72  KORTE    VEKHANDELING. 

en  isser  dat  door  zijn  eigen  natuur  zijn  zelfs  verderf  zoekt. 
Wat  mag  het  dan  eyndelijk  zijn,  dat  hem  van  de  lust  zoude 
konnen  afbrengen?  niet  anders  voor  waar  alsdat  hy  door  de 
schik  en  loop  van  de  Natuur  aangedaan  word  van  iets  dat 
hem  aangenaamer  is,  als  het  eerste.  En  daarom,  gelyk  wy  in  de 
verhandehng  van  de  Wille  gezeid  liebben,  dat  de  Wille  in  de 
menschen  niet  anders  is,  als  deze  en  die  Wil,  alzoo  is  ook  in 
hem  niet  anders,  als  deze  en  die  Begeerte,  die  van  dit  en  dat 
begrip  veroorzaakt  word ;  zijnde  deze  Begeerte  niet  iets  dat 
dadelijk  in  de  Natuur  is,  maar  zy  is  alleen,  van  dit  of  dat 
bezonder  te  begeren,  afgenomen.  De  Begeerte  dan  niet  waarlijk 
iets  zijnde  kan  ook  niet  dadelijk  veroorzaaken  *.  Zo  dat  als 
wy  zeggen  dat  de  Begeerte  vry  is,  zo  is  't  eeven  zo  veel  als 
of  wy  zeyden,  dat  deze  of  geene  Begeerte  een  oorzaak  is  van 
zig  zelfs,  dat  is,  dat  eer  dat  zy  was,  heeft  zy  gemaakt,  dat 
ze  zoude  zijn ;  't  welk  de  ongerymtheid  zelve  is  en  niet 
zijn  kan. 


CAP.    XVIII. 

VAN    DE    NUTTIGHEEDEN    VAN    't    VOORGAANDE. 

Zoo  zien  wy  dan  nu,  dat  de  mensch,  als  zijnde  een  deel  van 
geheel  de  Natuur,  van  welke  hy  afhangt,  van  welke  hy  ook 
geregeert  word,  uyt  zijn  zelve  niet  iets  kan  doen  tot  zijn  heil 
en  welstand ;  zo  laat  ons  dan  eens  zien,  wat  Nuttigheeden  uyt 
deze  onze  stelUnge  voor  ons  ten  besten  zijn.  En  dat  te  meer 
daarom,  omdat  wy  niet  en  twijffelen,  of  zy  zullen  eenige  niet 
weinig  aanstotelijk  schijnen. 

Vooreerst  volgt  daaruyt,  dat  wy  waarlijk  dienaars,  ja  slaven 
Gods  zijn,  en  dat  het  onze  grootste  volmaaktheid  is,  zulks 
noodzakelijk  te  zijn.  Want  dog,  op  ons  zelven  aangemerkt 
zijnde  en  zoo  niet  van  God  afhangig,  zeer  weinig  is  't,  of 
niet,  dat  wy  zouden  konnen  verrigten,  en  met  recht  daar   uyt 


*  Cod.  B.  hseo  in  capitis  fine  habet:  En  de  Begeerte  algemeen  aange- 
merkt,  niet  anders  als  van  dit  of  dat  in't  hizonder  te  begeeren  afgenomen, 
en  hiiyten  dit  niet  dadelijk  in  de  Natmir  zijnde,  kan  als  zoodanig  ooh  niets 
veroorzaahen. 


1)i:kl  II.  (;ai'.  xviii. 


73 


oorzaak  neemen,  oni  ons  zelfs  te  bedroeven;  voor  al  in  tegen- 
stellinge  van  't  geone  wy  nu  zien :  dat  wy  namelijk  van  dat 
geene,  't  welk  li(;t  aldervolmaaktste  is,  zoodanig  nfliangen,  dat 
wy  mede  als  een  deei  van  't  geheel,  dat  is  van  Hem,  zijn; 
en,  om  zo  to  zeggen,  meede  het  onze  toebrengen,  tot  uytwer- 
kingen  van  zoo  veel  geschikt<'lijk  geordineerde  en  volmaakte 
werken,  als  daarvan  afhangig  zijn.  * 

Ten  anderen  zoo  maakt  ook  deze  kennisse,  dat  wy  na  het 
verrigten  van  een  voortreftelijke  zaake  ons  daar  over  niet  en 
verhovaardigen  (welke  verhovaardiginge  een  oorzaak  is,  dat 
wy,  meenende  nii  al  wat  groots  te  zijn,  en  als  of  wy  niets 
verder  behoefden,  staan  blijven ;  strijdende  regelregt  aan  tegen 
onze  volmaaktheid,  die  daarin  bestaat,  dat  wy  altijd  verder 
en  verder  moeten  trachten  te  geraaken) ;  maar  dat  wy  daar- 
entegen  alles  wat  wy  doen  Gode  toeeigenen,  die  daar  is  de 
eerste  en  alleene  oorzaak  van  alles  wat  wy  verrigten  en 
komen  uyt  te  werken. 

Ten  derden,  behalven  de  ware  liefde  des  naasten  die  deze 
kennisse  in  ons  te  weeg  brengt,  maakt  zy  ons  zo  gesteld,  dat 
wy  hun  nooyt  nog  haaten,  noch  daarop  vertorent  zijn,  maar 
geneegen  worden  liaar  te  helpen,  en  tot  beter  standt  te  bren- 
gen.  Al  hetwelke  werkingen  zijn  van  zoodanigo  menschen,  die 
een  groote  volmaaktheid  of  wezentheid  hebben. 

Ten  vierden  diend  ook  deze  kennisse  tot  bevordering  van  't 
Gemeen  Best,  want  door  haar  zal  een  rechter  nooyt  meer 
partye  van  de  eene  als  van  de  ander  konnen  werden,  en  ge- 
noodzaakt  zijnde  om  te  straffen  den  eenen,  om  te  belonen  den 
anderen,  zal  hy  dat  doen  met  inzigt,  om  zo  wel  den  eenen  te 
helpeii   en  te  verbeteren  als  den  anderen. 

Ten  vijfden  zo  bevrijd  ons  dozo  kennisse  van  de  Droefheid. 
van  de  Wanhoop,  van  de  Nijdighoid,  van  de  Schrik,  en  andere 
kwado  jjdssien,  dowelko,  gelijk  wy  hier  na  zeggon  zullen,  do 
wezentlijko  Iiello  zelve  zijn. 

Ten  zesden  eyndelijk  zo  brengt  ons  deze  kennisse  daartoe. 
dat  wy  voor  God  niet  en  zullen  vrezen,  gelijk  andere  voor  de 
Duyvel  die  zy  verzierd  hebben,  ten  eynde  hy  haar  geen  kwaad 


•  15:  \'<)or  eofit  tltKir  iti/t,  ddl  irij  run  lnt  i/tinr  7  //•»7A-  het  uldfrrul- 
nKittklstr  is  ztiodttnit/  ti/linn;/en,  dttt  iri/  inrttlr  ti/s  ceti  (hel  rtin  't  pelitfl, 
dat  is  ran  lirin,  zijnde,  oiih  liel  tmze  toehrent/en  tot  iii/tirerhini/e  ran  zo  reel 
yeschik-telijk  i/eordoneerde  en  rolindtihte  werken,  als  daar  mn  ajhankelijk 
zijn,  zoo  roltjd  dat  ui/  dientiiirs  Cods  bennen,  en  dat  het  onse  (jrootnte  vol- 
matiktheijd  is  van  zulks  noodzakelijk  te  zij». 


74  KOKTE     VEHIIANDELING. 

zoude  doen.  Want  lioe  dog  zouden  wy  God  konnen  vrezen, 
die  het  opperste  goet  zelve  is,  van  dewelke  alle  dingen,  die 
eenige  wezentlieid  liebben,  zijn  het  geene  zy  zijn?  en  ook  wy 
die  in  hem  leven. 

Ook  brengt  ons  deze  kennisse  daartoe,  dat  wy  alles  aan 
God  toe  eigenen,  hem  alleen  beminnen,  omdat  hy  de  heerHjkste 
en  aldervohnaaktste  is,  en  ons  zelven  alzoo  hem  geheel  op- 
oiferen:  want  hierin  bestaat  eigentlijk  en  de  waare  godsdienst 
en  ons  eeuwig  heil  en  gelukzahgheid.  Want  de  eenigste  vol- 
maaktheid  en  het  Laatste  einde  van  een  slaaf  en  van  een 
werktuig  is  dit,  dat  ze  haar  opgeleiden  dienst  behoorlijk  vol- 
voeren.  E.  g.  als  een  Timmerman  in  het  maaken  van  eenig 
stuk  werks  zigh  van  zijnen  Bijl  op  het  beste  gediend  vind, 
zoo  is  dien  Bijl  daar  door  gekoomen  tot  zijn  eind  en  vohnaakt- 
heid ;  dogh  indien  hy  zoude  willen  denken,  dezen  Bijl  heeft 
my  nu  zoo  wel  gediend,  daarom  wil  ik  hem  rusten  laaten,  en 
geen  dienst  meer  van  hem  neemen,  even  alsdan  zoude  dien 
Bijl  afgeraaken  van  haar  eynde,  en  geen  Bijl  meer  zijn.  Alzoo 
ook  de  mensch,  zoo  lange  hy  een  deel  van  de  Natuur  is,  zoo 
moet  hy  de  wetten  van  de  Natuur  volgen,  hetwelk  de  gods- 
dienst  is;  en  zo  lange  hy  zulks  doet,  is  hy  in  zijn  welstand. 
Doch  indien  God  (om  zo  te  spreeken)  zoude  willen,  dat  den 
mensch  hem  niet  meer  en  zoude  dienen,  't  waar  even  zo  veel, 
als  hem  van  zijn  welstand  beroven  en  te  vernietigen;  dewijle 
alles  't  geene  hy  is,   daarin  bestaat,  dat  hy  God  diene. 


CAP.  XIX. 


VAN    ONZE    GELUKZALIGHEID. 


De  nuttigheeden  van  dit  Ware  Gelove  gezien  hebbende,  zoo 
zuUen  wy  nu  vervolgens  onze  gedane  beloften  trachten  te  vol- 
doen:  namentlijk  te  onderzoeken,  of  wy  door  de  kennisse,  die 
wy  nu  al  reeds  hebben  (als,  van  wat  goet  is,  wat  kwaad  is, 
wat  waarheid  is  en  wat  valsheid  is,  en  wat  in  't  gemeen  de 
nuttigheeden  van  alle  deze  zijn),  of  wy,  zeg  ik,  daar  door 
tot  onze  welstand,  namentlijk  de  Liefde  Gods  (die  wy  hebben 
aangemerkt  onze  hoogste  Gelukzahgheid  te  zijn)  konnen  ge- 
raaken  ?  en  ook,  op  wat  wijze  wy  van  dic  passlen,  die  wy 
kwaad  hebben  geoordeeld,  vry  konnen  worden? 


DEEL    II.    CAI'.    XIX.  75 

Oiii  (liui  vaii  liet  laatste,  iKinieiitlijk  van  het  vry  wordeii 
cler  jxtsHien  ',  eerst  te  spreekcn,  zo  zeg  ik,  indien  wy  onder- 
stellen,  dat  ze  geen  andere  oorzaaken  en  hebben,  als  wy  daar 
van  liebben  gesteld,  dat,  als  wy  ons  verstand  niaar  wel  ge- 
bruyken,  gelijk  wy  (hebbende  nu  een  niaate  van  waarheid  en 
valsheid)  zeer  Hgtelijk  konnen  doen  ^,  wy  nooyt  in  dezelve 
ziillen  komen  te  vervallen. 

iJoch  dat  ze  geen  andere  oorzaakcn  hebben  is  't  geene  ons 
nu  te  betoonen  staat;  tot  hetwelke  niy  dunkt  vereischt  te  wor- 
den,  dat  wy  ons  geheel,  zo  ten  aanzien  van  't  hchaam  als  ten 
aanzien  van  den  geest,  onderzoeken. 

En  voor  1.  te  wijzen,  dat  in  de  Natuur  een  Hcluiam  is,  door 
welkers  gestalte  en  uytwerkinge  wy  aangedaan,  en  alzoo  't 
zelve  gewaar  worden.  En  dit  doen  wy  daarom,  omdat,  als  wy 
de  uytwerkingen  van  het  lichaam,  en  wat  die  komen  te  ver- 
oorzaaken,  komen  te  zien,  wy  dan  ook  de  eerste  en  voornaamste 
oorzaak  van  alle  deze  tochten  zullen  vinden :  en  met  een  ook 
dat  geene,  door  't  welke  alle  deze  tochten  zullen  konnen  ver- 
nietigt  worden.  Waar  uyt  wy  dan  mede  konnen  zien,  of  zulks 
door  de  Reeden  mogelijk  is  te  konnen  doen.  En  dan  zuUen 
wy   mede  vervolgen  te  spreeken  van  onze  Liefde  tot  God. 

Om  dan  nu  te  toonen  datter  een  lichaam  is  in  de  Natuur, 
dat  kan  ons  niet  zwaar  om  te  doen  zijn,  nu  wy  al  weeten 
dat  God,  en  wat  God  is :  dewelke  wy  hebben  beschreven  te 
zijn  een  wezen  van  oneindelijke  eigenschap])en,  waar  van  ieder 
des  zelfs  oneindelijk  en  volmaakt  is.  En  aangezien  de  uitge- 
breidheid  een  eigenschap  is  die  wy  oneyndelijk  in  haar  geslagt 
betoond  hebben  te  zijn,  zoo  moet  dan   noodzaakelijk  dit  meede 


'  .\lle  passien  die  tej^en  de  goedc  Roden  strijdig  zijn  (;ils  vooren  is 
aangewezen)  ontstaan  uyt  do  Waan.  Alles  wat  in  dezelvo  goet  of  kwaad 
is,  dat  is  ons  a;in<,'ewo/,on  door  hot  Ware  (iolool';  niaar  dozo  beydo,  nog 
geen  van  beydc  is  inagtig,  ons  daar  af  te  bcvryilon.  Allccn  dan  de  derde 
manier  is  't,  nainelijk  de  Waare  kennis  die  ons  hier  van  vry  maakt.  En 
zonder  dcwelko  hct  oninogelijk  is,  dat  wy  ooyt  hieraf  vry  gemaakt  konneu 
wordon  :  gelijk  nu  govolglijk  i)ag.  8.')  zal  aangewozen  wordon.  Zoudedithet 
niet  wol  zijn  daar  andoro  ondor  andore  bonaainingc,  zo  veol  van  zcggon  on 
schryven  V  "  Waiit  wie  en  ziot  niot,  lioe  gevoeglijk  wy  onder  de  waan  de 
zondc;  ondor  het  gclovo  d(>  wct,  dic  ilo  zondf  aanwijst;  en  ondor  de 
waare  kennisse  do  gcnaadc,  dic  ons  van  ile  zoinlc  vry  maakt,  konnen 
vcrstaan  ? 

'■"  Verstaat,  als  wy  giondigc  konnisso  hobbcn  van  goot  cii  kwaad.  waar- 
hcid  on  valshoiil:  waiit  dan  is  't  oninogclijk  dat  ondcrworpon  tozijn,uyt 
hctwclk  dc  passicn  ontstaan:  want  hct  bcste  kenncndc  on  gcnietonde, 
heett  hot  slogtstc  op  ons  gccn  magt. 


76  KORTE    VERHANDELrNO. 

een  eigenschap  zijn  van  dat  oneyndig  wezen.  En  dewijl  wy 
nu  mede  al  bewezen  hebben,  dat  dit  oneyndig  wezen  is 
wezentlijk,  zo  volgt  dan  met  eenen,  dat  deze  eigenschap  ook 
wezentlijk  is. 

Daar  en  boven,  aangezien  wy  ook  getoond  hebben,  datter 
buyten  de  Natuur,  die  oneyndig  is,  geen  wezen  meer  is  oif 
zijn  kan,  zoo  is  dan  klaar  blijkelijk  dat  deze  uytwerking  van 
het  Uchaam,  door  het  welke  wy  gewaar  worden,  van  niets 
anders  kan  komen,  als  van  de  uytgebreidheid  zelve  en  geen- 
zins  van  iets  anders  dat  eminenter  (als  eenige  willen)  die 
uytgebreidheid  heeft :  want  dit  (gelijk  wy  nu  al  vooren  in  het 
eerste  Cap.  bewezen  hebben)  en  is  niet. 

Zoo  staat  dan  nu  aan  te  merken,  dat  al  de  uytwerkingen, 
die  wy  zien  van  de  uytgebreydheid  noodzaakelyk  af  te  hangen, 
aan  deze  eigenschap  moeten  toegeygent  worden  ;  gelijk  de 
Beweginge  en  Ruste.  Want  by  aldien  deze  kragt  van  uytwer- 
kinge  niet  in  de  Natuur  en  was,  het  zoude  onmogelijk  zijn 
(schoon  ook  in  dezelve  veel  andere  eigenschappen  mogten  zijn), 
dat  de  zelve  zouden  konnen  wezen.  Want  als  iet  weder  iets 
zal  voortbrengen,  zoo  moet  dan  in  die  fiet  wat  wezen  door 
hetwelke  Hy  meer  als  een  ander  dat  iets  kan  voortbrengen. 

Hetzelve  dan  dat  wy  hier  nu  zeggen  van  de  uytgebreidheid, 
dat  willen  wy  ook  gezeid  hebben  van  de  denking,  en  van 
alles  watter  is. 

Staat  verder  aan  te  merken,  datter  in  ons  niets  niet  en  is, 
of  de  mogelijkheid  is  by  ons  om  hetzelve  bewust  te  zijn :  alzoo 
<iat,  als  wy  ondervinden  niets  anders  te  zijn  in  ons,  als  de 
uytwerkingen  van  de  denkende  zaak  en  die  van  de  uytge- 
breidheid,  wy  dan  ook  met  verzekeringe  mogen  zeggen,  niet 
meer  in  ons  te  zijn. 

Om  dan  eens  klaar  de  werkingen  van  deze  beyde  te  ver- 
staan,  zoo  zullen  wy  een  yder  deszelfs,  eerst  op  zig  zelfs  alleen, 
en  daar  naa  beyde  te  zaamen,  voorneemen;  als  mede  de  uyt- 
werkinge,  zoo  van  de  eene  als  van  de  ander. 

Zoo  wanneer  wy  dan  aanschouwen  de  uytgebreydheid  alleen, 
zoo  is  't  dat  wy  in  dezelve  niet  anders  gewaar  worden,  als 
Beweeging  en  Ruste,  uyt  de  welke  wy  dan  alle  de  uytwerkingen, 
die  daar  af  herkomen,  vinden.  En  zoodanig  zijn  deze  twe  ^ 
wijzen  in  het  lichaam,  dat  geen  ander  zaak  en  kan  zijn  die 
haar  veranderen  kan,  als  alleen  zy  zelve.    Gelijk  e.  g.  zoo  wan- 


Twee  wijzen:  omdat  de  Ruste  geen  JSliet  is. 


DfcEL    II.    ('AI'.    XIX.  /  / 

neer  een  steen  stille  leyd,  zoo  is  't  onmofi;elijk  dat  die  door 
de  kracht  van  denken  of  iets  andcrs  zal  konnen  bewoogen 
worden,  maar  wel  door  de  beweginge,  als  wanneer  een  ander 
steen,  grooter  beweeginge  hebbende  als  zijne  ruste,  hem  doet 
beweegen.  Gelijk  ook  alzo  de  bewegende  steen  niet  en  zal 
komen  te  rusten,  als  door  lets  anders  dat  minder  beweegt. 
Alzoo  dat  dan  volgt,  dat  geen  wijze  van  denken  in  het  Hchaam, 
of  beweginge  of  ruste  zal  konnen  brengen.  Doch  eeven  wel, 
volgens  't  geene  wy  in  ons  gewaar  worden,  zoo  kan  het  wel 
geschieden,  dat  een  hchaam  het  welk,  nu  zijn  beweginge  heb- 
bende  na  de  eene  zijde,  nogtans  na  de  andere  zijde  komt  te 
wijken;  gelijk  als  ik  mijn  arm  uytstrekke,  daar  door  te  wege 
breng,  dat  de  geesten,  die  al  reeds  liaare  beweeginge  niet  en 
liadden  zoodanig  *,  nu  nochtans  dezelve  derwaarts  hebben, 
niet  altijd  nochtans,  maar  na  de  gestalte  der  geesten,  zo  hier 
na  gezeid  word. 

De  oorzaak  hiervan  is,  en  kan  geen  andere  zijn,  als  om  dat 
de  ziel,  zijnde  een  Idea  van  dit  Hchaam,  met  het  zelve  zoodaa- 
nig  vereenigt  is,  dat  en  zy  en  dit  Kchaam  zoo  gestelt  te  zaamen 
een  geheel  maaken. 

De  voornaamste  uytwerkinge  van  de  andere  [B  add.  of 
denkende]  eigenschap,  is  een  Begrip  van  zaaken,  zoodanig  dat, 
nadat  zy  die  komt  te  bevatten,  daar  uyt  hervoortkomt  of  Liefde 
of  Haat,  etc.  Deze  uitwerkinge  dan,  aangezien  zy  geene  uyt- 
gebreidheid  met  zig  brengt,  zo  en  kan  ze  ook  aan  dezelve 
niet  toegepast  worden,  zonder  alleen  aan  de  denkinge ;  zo  dat 
alle  de  veranderinge,  die  in  deze  wijze  komen  te  ontstaan,  de 
oorzaak  van  dezelve  en  moet  geen  zins  in  de  uytgebreidheid, 
maar  alleen  in  de  denkende  zaake  gezogt  worden.  Gelijk  wy 
dit  in  de  Jiiefde  zo  konnen  zien,  de  welke  of  zullende  vernie- 
tigt,  of  zullende  opgewekt  worden,  zo  moet  zulks  veroorzaakt 
worden  door  het  begrip  zelve,  het  welk,  gelijk  wy  nu  al 
hebben  gezeid,  geschied,  of  om  dat  het  begrijpt  in  het 
voorwerp  iets  kwaads  te  zijn,  of  omdat  liet  iets  beters  komt 
te  kennen  **.  Zo  wanneer  nu  dan  deze  eigenscha})pen  do 
oene  in  de  andere  komt  te  werken,  zoo  ontstaat  daar  uyt 
Hjdinge,  de  eene  van  de  ander;  namelijk  door  (K»  bi'pahnge 
van    beweeginge,    die  wy  alzoo  werwaart   wy  wiUen  vermogen 


*  H:  (lie  (i/  reeds  hanr  beicecffiMf/c  hadden,  srhoon   niet  zoodanig 
**  li:  of  oni  ddt  hvt  in  '/  hcniinde  voorwerp  iets  (/oeds,  of  oni  dal  hrt  in 
't  (/chaate   ronrircrp  itt   fi'U(i<ids  l-cnd. 


/O  KOUTE    VERirANDELING. 

hebben  te  doeii  gaan.  De  werkingen  dan,  waardoor  de  eene 
van  de  ander  komt  te  lijden,  die  is  aldus:  te  weete  de  ziele 
in  het  hchaam,  gehjk  nu  al  gezeid  is,  kan  *  wel  maaken  dat 
de  geesten,  die  ander  zins  na  de  eene,  nu  nochtans  na  de  ander 
zijde  haar  bewegen ;  en  omdat  ook  deze  geesten  door  oorzaak 
van  het  hchaam  beweegt,  en  alzoo  bepaald  konnen  worden, 
zoo  kan  het  dikwijls  gebeuren,  dat  zy,  door  oorzaak  van  het 
lichaam  haare  beweeginge  na  de  eene  plaats  hebbende,  en 
weederom  door  de  oorzaak  van  de  ziele  na  een  ander  plaats, 
alzo  in  ons  te  weeg  brengen  en  veroorzaken  die  zoodanige 
benaauwtheden,  als  wy  te  mets  in  ons  gewaar  worden,  wan- 
neer  wy  de  reeden  daar  af,  als  wy  die  hebben,  niet  en  weten. 
Want  anderzins  gewoonhjk  zijn  ons  de  redenen  wel  bekend. 

Voorder  zoo  kan  ook  de  ziele  wel  belet  worden  in  de  macht 
die  zy  heeft,  om  de  geesten  te  beweegen,  of  om  dat  de  bewe- 
ginge  van  de  geesten  veel  zijn  verminderd,  of  omdat  ze  veel  zijn 
vermeerderd.  Verminderd,  zoo  wanneer  wy,  veel  hebbende 
geloopen,  veroorzaken  dat  de  geesten  door  't  zelve  loopen  aan 
het  hchaam  zoo  veel  meer  als  gewoone  beweginge  gevende^, 
en  de  zelve  missende  **,  noodzaakelyk  zo  veel  verzwakt  zijn ; 
zoo  kan  dit  ook  geschieden  door  het  nuttigen  van  al  te  weinig 
voedzeL  Vermeerderd,  zoo  wanneer  wy  te  veel  wijn  ofandere 
sterken  drank  drinkende,  daar  door  of  vroolijk  of  dronken 
wordende,  maaken  dat  de  ziel  geen  magt  heeft  het  hchaam  te 
bestieren. 

Zoo  veel  dan  nu  gezeid  van  de  werkinge  die  de  ziele  heeft 
in  het  hchaam;  laat  ons  nu  eens  zien  van  de  werkinge  die 
het  hchaam  heeft  in  de  ziele.  De  voornaamste  van  deze  stehen 
wy  te  zijn  dat  het  zich  [AB :  ze  haar]  zelfs  aan  de  ziel  doet 
gewaar  worden,  en  daar  door  ook  [AB  add.  aan]  andere 
hchaamen.  Hetwelk  door  niets  anders  word  veroorzaakt  als 
door  Beweginge  en  Ruste  te  zaame :  want  in  het  hchaam  en 
zijn  geen  andere  dingen,  als  deze,  door  dewelke  het  zoude 
konnen  werken ;  zo  dat  ahes  dan,  wat  buyten  deze  gewaar- 
wordinge  meer  aan  de  ziele  geschied,  en  kan  niet  door  het 
hchaam  veroorzaakt  worden.  En  omdat  het  eerste  hetwelke 
de    ziele    komt    te  kennen  het  hchaam  is,  daar  uyt  komt  her- 


*  AB  :  de  ziele  en  het  lichaam  .  .  .  Jconnen. 

**    Pro    en    dezelve   niissende,   etc.    B   haec  habet :  tcaarln  zy  een  starke 
in-  en  doorvloed  hadden,  die  him  doed  versivahken. 


DEEL    II.    (AP.    XI  X^ 


70 


voort  (lat  do  ziele  het  zoo  bemiiul,  en  daar  nieede  vereenigt 
word.  Doch  aangezien  wy  nu  al  te  vooren  gezeid  hebben,  dat 
de  ooi"zaak  van  de  Liefde,  Haat,  en  I)roet'h^'id  niet  en  moet 
gezogt  worden  in  het  Hchaam  maar  alleen  in  de  ziele  (want 
alle  werkingen  van  het  licliaam  moeten  hervoortkomen  uyt 
bewceginge  en  ruste),  en  dewyle  wy  klaar  en  onderscheiden 
zien,  dat  de  eene  liefde  te  niet  gaat  door  't  begrip  dat  wy 
bekoomen  van  iets  anders  dat  beter  is;  zo  volgt  daaruyt 
klaarlijk,  hidien  ivy  eens  God  komm  te  kmnen,  ten  minsten 
met  een  zoo  klaar  een  kennisse  als  daar  wij  ons  lichaam  fnede 
kennen,  dat  iry  als  dan  ook  nauwer  met  hem  als  met  ons 
lichaam  moeten  vereenigt  ivorden,  en  als  van  het  lichaam  oyit- 
slafjen  zijn.  Ik  zeg  naauwer,  want  wy  liebben  nu  al  te  vooren 
bewezen,  dat  wij  zonder  hem  noch  bestaan,  noch  verstaan 
konnen  worden ;  en  dit  is  daarom,  onidat  wy  hem  niet  door 
iets  anders,  gelijk  het  zoo  met  alle  andere  diiigen  is,  maar 
alleen  door  hem  zelfs  kennen  eii  moeten  kennen,  gelijk  wy 
dat  mede  nu  alvoorens  gezeyd  hebben.  Jaa  ook  beter  als  ons 
zelfs  kennen  wy  hem,  dewyl  wy  zonder  hem,  ons  zelfs  geen- 
zins  en  konnen  kennen. 

Uyt  hetgeene  wy  dan  tot  hier  toe  gezeid  hebben  islichtelijk 
af  te  neemen,  welke  daar  zijn  de  voornaame  oorzaaken  der 
passien.  Want,  wat  aangaat  het  Lichaam  met  zijn  uytwerkin- 
gen,  de  Beweginge  en  Rustc  [/i  ar^(/.  of  derzelver  uytwerkinge]. 
dezelve  en  konnen  de  ziel  niet  anders  doen,  als  hun  zelfs,  als 
voorwerpen  zijnde,  daaraan  bekend  maakeu;  en  na  de  vertoo- 
ningen  zijn  die  zy  aan  dezelve  voorhouden,  het  zij  of  goet  of 
kwaad  \    daarna    word    ook    de  ziele  van  haar  aangedaan,  en 


'  Maar  waar  uyt  konit  oiis  dat,  dat  wy  het  eene  goot,  het  aiulcr  kwaail 
te  zijii  keniieV  Antw.:  Aanj,'Czion  het  do  voorwerpon  zijn,  die  ons  haar 
zelven  tloen  gewaar  worden,  zo  worden  wy  van  de  cene  anders  aanj^edaan 
\in  A  deleta:  als  van  d'andero  na  do  proportio.l  Die  dan  van  dcwelke  wy 
aUlennaatigst  (na  de  proportie  der  bcwcoginKo  cn  ruste  waar  af  zy  be- 
staan)  bcwogen  wordcn,  /.ijn  ons  ahlcraanf,'cnaanist,  |  .1  <tdd.  on  hoe  zy 
daar  vcrdcr  en  vcrdcr  atwijkcn  ahlcronaan^uMiaanist.)  En  liici  uyt  is 
aldericy  shi;^  van  gevocl,  ilat  wy  in  ons  gcwaar  wordcn,  on  dat  vccl  tijds 
door  dc  Hchaaniclijke  voorworpon  werkcnde  is  in  ons  hchaani,  die  wy 
impulsus  noenicn;  als  dat  mcn  in  droefhcid  icmand  kan  docn  laohcn, 
doen  vcrhcugon  door  kittclen.  wijn  (h-inkon,  on/.  't  wolk  dc  ziol  wol  gc- 
waar  word,  (h)ch  nict  cn  wcrkt.  \Vant  dio  wcrk(Mid(>,  zijn  dc  vorlicugingon 
waarHjk  on  van  ccn  andcr  slag;  waiit  dan  wcrkt  goon  Hchaani,  nmar  de 
vcrstanilcHjkc  zicl  Kcbiuykt  bct  Hchaani  als  ccn  W(M-ktuyg,  cn  govolgHjk, 
hoo  dc  zioi  hicr  niccr  in  wcrkt,  l.oc  hct  gevoel  vohnaaktor  is. 


80  KOKTE     VKIUIANDELING. 

(lat  niet  voor  zoo  veel  het  een  lichaam  is  (want  dan  waar  het 
hchaam  de  voornaamste  oorzaak  van  de  pas.slen),  ne  maar 
voor  zoo  veel  het  een  voorwerp  is  gelijk  alle  andere  dingen, 
dewelke  ook  de  zelve  uytwerkingen  zouden  doen  zoo  ze  zich 
zoodanig  aan  de  ziel  kwaamen  te  vertoonen.  (Doch  hier  meede 
en  wil  ik  niet  zeggen,  dat  de  Liefde,  Haat,  en  Droefheid,  die 
uyt  beschouwinge  van  onhghaamehjke  dingen  voortkomen, 
dezelve  uytwerkingen  zouden  doen,  als  die  welke  uyt  be- 
schouwinge  van  Hchaamelijke  dingen  ontstaan ;  want  deze,  zoo 
wy  hier  na  noch  zullen  zeggen,  zullen  noch  andere  uytwer- 
kingen  hebben,  gelijk  de  natuur  van  die  zaak,  uyt  des  welks 
bevattinge  de  Liefde,  Haat,  en  Droefheid,  enz.  in  de  ziele,  de 
onUghaamelijke  dingen  beschouwende,  verwekt  worden.)  Zoo 
dat  dan,  om  weder  tot  ons  voorige  te  keren,  by  aldien  iets 
anders  zig  heerlijker  aan  de  ziel  kwam  te  vertoonen,  als  wel 
het  hchaam,  het  zeeker  is,  het  lichaam  alsdan  geen  vermogen 
zoude  konnen  hebben,  zoodaanige  uytwerkingen  te  veroorzaaken 
als  het  nu  wel  doet.  Waar  uyt  dan  volgt,  niet  alleen,  dat  het 
Hchaam  de  voornaamste  oorzaak  niet  en  is  van  de  passien  *, 
maar  ook,  alschoon  in  ons  iets  anders  waar,  behalven  hetgeene 
wy  nu  aangemerkt  hebben  dat  de  passien,  zoo  wy  meenen, 
zouden  konnen  veroorzaaken,  zoo  en  zoude  zulks,  als  't  al  zoo 
waar,  eevenwel  niet  meer,  noch  anders  in  de  ziel  konnen 
werken,  als  nu  het  Hchaam  wel  doet.  Want  immers  en  zoude 
het  niet  anders  konnen  zijn  als  zulk  een  voorwerp,  dat  ten 
eenemaal  verscheide  zoude  zijn  van  de  ziel,  en  dienvolgende 
zich  ook  zoodaanig  vertoonen,  en  niet  anders,  gelijk  wy  op 
zoodanig  een  wijze  ook  van  het  Hchaam  gesprooken  hebben. 
Alzoo  dat  wy  met  waarheid  besluyten  mogen,  dat  Liefde, 
Haat,  Droefheid  en  andere  p)(^ssien,  in  de  ziele  worden  veroor- 
zaakt  anders  en  anders,  na  de  gedaante  van  kennisse  die  zy 
telkens  van  de  zaake  komt  te  hebben ;  en  by  gevolg,  zoo  zy 
ook  het  alder  heerHjkste  eens  kan  komen  te  kennen,  het  als  dan 
onmogeHjk  zoude  zijn,  dat  eenige  van  deze  passien  in  haar 
de  minste  ontroeringe  zouden  konnen  veroorzaaken. 


*  A:  niet  clat  het  Ughaam  alleen  de  voornaamste  oorzaak  is  van  de  2>cs- 
sien.  —  B:  dat  het  Uchaani  aUeen  de  voornaamste  oorzaak  der  Ivjdingen 
ntet  en  is. 


i)i;i;r,   ff.  (  ai'.   xx.  81 

CAP.  XX. 

HKVKSTI(iIN(;    VAN    't    VOOROAANDE. 

Aangiiando  dan  't  geene  wy  in  het  voorige  Cap.  gezeit 
hebben,  zouden  deze  volgende  zwarigheden  konnen  tegen  ge- 
worpen  worden. 

EerRtelijk,  byaldien  de  beweginge  niet  en  is  de  oorzaak  van 
de  jmssien,  hoe  het  dan  kan  zijn,  dat  men  de  droefheid  nocli- 
thans  door  eenige  *  niiddeleii  uyt  drijft,  gelijk  door  de  wijn 
zulks  meenigniaal  word  verrigt?  Waar  op  diend,  dat  ondcr- 
scheid  gemaakt  moet  worden,  tusschen  de  gewaarwordinge  van 
de  ziele,  als  zy  eerst  het  licliaam  gewaar  word,  en  tusscheii 
het  oordeel,  hetwelk  zy  aanstonts  daarop  komt  tc  maaken  van 
dat  het  haar  goet  of  kwaad  is  ^ 

De  ziel  dan,  zodanig  als  innnediate  **  gezeid  is,  gestold  zijnde, 
hebben  wy  al  te  vooren  aangewezen  dat  magt  heeft,  de  geesten 
te  bewegen  werwaart  zy  wil ;  maar  dat  eevenwel  nochtans 
deze  macht  haar  kan  benomen  worden,  zo  wanneer,  door  andere 
oorzaaken  van  't  algemeen  lichaam,  deze  haar  zo  gematigdo 
gestalte  benomen  of  verandcrd  word ;  en  zulks  in  liaar  gewaar 
wordende  ontstaat  'er  droefheid,  en  dat  na  de  verandering  is, 
die  de  geesten  als  dan  ontfangen.  Wolke  droef  heid  veroorzaakt 
word  uyt  de  hofde  en  vereeniginge  die  ze  heeft  met  het 
lichaam  -. 

En  dat  dit  zodanig  is  kan  lichtelijk  daar  uyt  af  genomon 
worden,    om  dat  deze  droefhoid  op  een  van   deze  twee  wijzen 


•  Sic  Monnikhort'  in  A  pro  dcloto  (jeene. 

'  Dat  is  tusschen  verstaan  alf^eineen  genomen,  en  tussclien.^verstaan 
als  opzigt  hol)ben(lo  op  het  goot  of  kwaad  van  de  zaak. 

••  A:   nu  inedidle.   15:   nit  oniniddelijf,-. 

'•^  Do  (Iroofhoid  in  dcn  nionsch  word  veroor/aakt  nyt  eon  waanbo-^rip. 
van  dat  honj  iots  kwaads  ovorkonit,  namoUjk  van  "t  vorlies  van  eenig 
goet;  als  dit  dus  bevat  is,  brengt  dit  begrip  te  wego,  dat  de  geosten  zig 
omtront  hot  hart  voegen,  cn  het/.elvo  mot  behulp  van  andero  deehMi 
prang(M),  cn  shiyton  \H:  on  inslnyton|,  recht  togondoelig  als  in  do  blijd- 
Hchap  goschiod.  De/o  ])ranging  word  do  /iel  woder  gewaar,  on  is  pijnlijk. 
Nu  wat  is  't  dat  d(>  niodiciinon  ol"  wijn  te  wcogo  brongt  V  dit  namclijk. 
dat  /y  door  haar  working  do/(>  gooston  van  "t  hart  afdrijvon.  on  wodor 
ruymte  maakon,  holwolk  do  /iolo  gowaar  wordonde  vorkwikking  krijgt. 
bcstaando  daar  in,  dat  het  waanbogrip  van  kwaad,  door  do  andor^»  pro- 
portie  van  bew«ging  on  stiltc,  dio  do  wijn  voroor/aakt,  gedivortoort.  cn 
op  wat  andors  valt,  daar  't  vorstand  moor  genoegen  in  vind.  Maar  dii  cn 
kan  g(M'n  immcdiatc  workinge  /ijn  van  t\v  wijn  op  do  /iol,  maar  allcou 
v«n   dc  wijn   cp  dc  gcoston. 

III.  r, 


82  KORTE    VEHHANDEI.ING. 

kaii  worde  geholpen;  of  door  herstellinge  van  de  geeste  in 
haar  eerste  gestalte,  dat  is  hem  van  die  pijnhjkheid  te  ])evrijden, 
of  door  goede  redenen  overtuygt  te  worden,  om  van  dit  Hchaam 
geen  werk  te  maaken.  Het  eerste  is  en  tijdelijk,  en  staat  weder 
te  komen  [B :  keeren] ;  doch  het  tweede  is  eeuwig,  bestandig, 
en  onveranderlijk. 

De  twede  tegenwerpinge  kan  deze  zijn:  aangezien  wy  zien 
dat  de  ziele,  alhoewel  geen  gemeenschap  hebbende  met  het 
lichaam,  nochtans  kan  te  weeg  brengen,  dat  de  geesten  die 
haar  na  de  eene  zijde  zouden  bewegen,  haar  nochtans  nu  na 
de  ander  zijde  bewegen ;  waarom  zy^  dan  ook  niet  zouden 
konnen  maaken,  dat  een  lichaam,  het  welk  geheel  stil  is  en 
rust,    zig    zoude    beginnen    te  bewegen?  ^  alsmede  waarom  ze 


»  Hier  is  dan  geen  zwarigheid,  hoe  deze  eene  wijs,  die  oneindig  ver- 
schild  van  de  ander,  in  de  auder  werkt :  want  't  is  als  een  deel  van  't 
geheel,  dewijl  nooyt  de  ziel  zonder  't  lichaam,  noch 't  lichaani  zonder  dc 
ziel  geweest  is.  [A  hcec  addit:  Dit  vervolgen  wy  aldus. 

1.  Daar  is  een  volmaakt  wezen  pag  .  .  .  *'.  2.  Daar  konnen  goen  twee 
zelfstandigheden  zijn  pag.  ...  3.  Geen  zelfstandigheid  kau  begiuneu 
pag.  ...  4.  leder  is  iu  zijn  geslacht  oneyudig  pag.  ...  5.  Daar  moet 
ook  een  eygenschap  ziju  van  denken  pag.  ...  6.  Daar  is  geen  zaak 
in  de  Natuur,  of  daar  is  een  Idea  van  in  de  denkeude  zaak,  voortkomeude 
uyt  haar  wezen  en  wezeutlijkheid  fzaamen  pag.  ...  7.  Nu  vervolgens: 
8.  A.augezieu  dat  het  wezen,  zonder  de  wezentlijkheid,  begreepen  wordt 
ouder  de  beteekeniugeu  der  zaaken,  zo  en  kau  de  Idea  van  't  wezen  dan 
uiet  aangemerkt  wordeu  als  iets  byzonders;  maar  dau  kau  zulks  eerst 
goschieden,  zo  wauneer  de  icezentlijkheid  fzamen  met  het  ivezen  daar  is, 
eu  dat  omdatter  dan  eeu  voorwerp  is,  dat  te  vooren  niet  en  was.  Ex.  gr. 
als  de  heele  muur  wit  is,  zo  isser  geen  dit  of  dat  in,  etc.  9.  Deze  Idea 
dan.  alleen,  buyten  alle  andere  Ideas  aangemerkt,  kau  niet  meer  zijn  als 
maar  eeu  Idea  vau  zo  een  zaak,  eu  uiet  dat  zy  eeu  Idea  heeft  vau  zo  eeu  zaak : 
daarby,  dat  zo  een  Idea,  zo  aaugemerkt  omdat  ze  maar  een  deel  is,  zo 
kau  zy  van  haar  zelfs  eu  haar  voorwerp  geen  alderklaarst  en  onderschei- 
deust  begrijp  hebbeu,  doch  dit  kan  de  denkende  zaak  alleeu,  die  alleen  ge- 
heel  de  Natuur  is ;  want  een  deel  buyten  ziju  geheel  aangemerkt  kau  niet, 
enz.  10.  Tusschen  de  Idea  en  't  voorwerp  moet  noodzaakelijk  een  vereeniug 
ziju,  dewijl  de  een  zouder  de  ander  uiet  eu  kan  bestaan:  waut  daar  is 
geen  zaak,  welkers  Idea  uiet  eu  is  in  de  deukende  zaak,  en  geen  Idea 
kau  ziju  of  de  zaak  moet  ook  wezen.  Voorder  het  voorwerp  kan  niet  ver- 
audert  worden  of  de  Idea  word  ook  verandert,  et  vice  versa,  zo  dat  hier 
geen  derde  vau  noden  is,  die  de  vereenigiug  van  ziel  en  lichaam  zoude 
veroorzaaken.'  Doch  staat  aan  te  merkeu,  dat  wy  hier  spreeken  van  zulke 
Ideas,  die  noodzakelijk  ontstaan  uyt  de  wezentlijkheyd  der  diugen,  met 
het  wezeu  zamen  in  God;  maar  niet  van  die  Ideas,  welke  de  dingen  nu 
wezentlijk    ons    vertoonen^  uyt  werken  in  ons,  tusschen  welke  een  groot 

*  Hasce  sententias,  in  libro  quem  nunc  habemus,  non  sic  enuntiari, 
jam  a  Sigwarto  observatum  est.  In  cod.  MS.  paginarum  numeri  heic  non 
dantur. 


DEKF,    II.    CAI'.    XX.  83 

ilan    ook    iiiet    allo  anderc  licliamen,  die  alreeds  al  beweginge 
hebben,  niet  werwaart  zy  wil  zoude  konnen  bewegen? 

Doch,  ons  eens  erinnerende  het  geene  wy  van  de  denkende 
zake  nu  al  voren  gezeid  hebben,  zo  zal  dat  ons  deze  zwarig- 
heid  heel  hcht  weg  konnen  nemen.  Namelijk  doen  zeiden  wy, 
dat,  schoon  de  Natuur  verscheide  eigenschappen  heeft,  het 
evenwel  maar  een  eenig  Wezen  is,  van  devvelke  alle  deze 
eigenschappen  gezeid  worden.  Daar  benevens  hebben  wy  mede 
gezeid,  dat  de  denkende  zaak  ook  maar  een  eenige  in  de 
Natuur  was,  dewelke  in  oneyndelijke  Ideen  is  uytgedrukt,  na 
de  oneyndelijke  dingen  die  in  de  Natuur  zijn ;  want  indien  't 
lichaam  een  zodanige  wijze  ontfangt,  als  ex.  gr.  het  hchaam 
van  Petrus,  en  weder  een  ander  als  het  hchaam  is  van  Paulus, 
daar  van  daan  komt  het,  datter  in  de  denkende  zaak  zijn 
twee  verscheide  Ideen:  te  weete  Een  Idea  van  't  lichaam  van 
Petrus,  de  welke  de  ziele  maakt  van  Petrus,  en  een  ander 
van  Paulus,  de  welke  de  zielc  niaakt  van  Paulus.  Zo  dan  de 
denkende  zaak  kan  wel  bewegen  het  lichaam  van  Petrus,  door 
<le  Idea  van  't  lichaam  van  Petrus,  maar  niet  door  de  Idea 
van  het  Hchaam  van  Paulus ;  alzoo  dat  de  ziele  van  Paulus 
zijn  eige  lichaam  wel  kan  beweegen,  maar  geen  zins  het 
lichaam  van  een  ander,  als  van  Petrus  *.  En  hicrom  dan  zo 
en  kan  ze  ook  geen  steen,  die  rust  off  stil  leyt,  bewcegen  :  want  de 
steen  [7>:  dat]  maakt  weder  om  een  ander  Idea  in  de  ziel.  En 
hierom  dan  is  't  niet  min  klaar,  dat  het  onmogeHjk  is,  dat  een 
Hchaam,  het  welke  geheel  rust  en  stil  is,  zoude  konnen  bewogen 
worden    door    eenige  manier  van  denken,  om  reden  als  boven. 


onderscheid  is :  want  <le  Ideas  in  God  en  ontstiian  nict  f?elijk  in  ons,  nyt 
ecn  of  meer  van  de  zinnen,  die  <laaroni  ook  niet  als  onvolniaaktelijk  van 
haar  nieest  altijd  uan-^edaan  wor<len;  niaar  nyt  de  we/entlykheici  en  't 
wezen,  na  al  wat  /e  /ijn.  Nochtans  is  inijn  I<iea  de  uwe  niet,  die  een  en 
^ezelfde  /aak  in  ons  uytwerkt.) 

*  't  Is  klaar  dat  in  <le  niensch,  aan},'ezien  hy  ])cj,'onncn  heeft,  geen 
ander  eiK(-nschai)  tc  vinden  is,  als  dic  alvoort>n  in  de  Natuur  was.  En 
qademaal  hy  bestaat  van  zo<laniK  ccn  lichaani,  van  "t  widk  noo<l/akelijk 
een  Idea  nioct  /ijn  in  <le  <icnki'ndc  /aak,  en  <lic  I<lca  noo<l/aakelijk  ver- 
eenigt  nioet  zijn  niet  hct  lichaani,  /o  stcllcn  wy  onbeschroonit,  dat  ziin 
ziel  niet  ainlers  is  als  de/e  Idca  van  dit  zijn  lichaam  in  <le  <lenkendo 
zaak.  En  om<lat  dit  lichaam  oen  bcwef,'in>,'e  heeft  on  stilto  (dio  ffopropor- 
tioneert  is,  cn  ordinaar  },'ealtcrccrt  v.or<l,  <loor  <le  uytterlijk»'  vo<irwcrpen^, 
en  oin  dattt-r  •^'cmmi  alt<'rati<<  in  't  voorwfrji  kan  ^cschii'<l<.n,  zondcr  ilat 
ook  <latclijk  in  <lc  I<lca  h<>tzclve  K^f**"!»''?^^  i  hicr  uyt  koint  lu-rvoort  <lat  de 
nu'uschen  Kovoclen  \AH  pn-pernm  ttdd.  (iden  reflearira).]  Poch  ik  zog  om 
dat  zij  een  propnrtie  ran  hewetjimj  en  stitte  hetft,  om  <lattor  ^cen  workinge 
knu  fjoschie<len  in  htt   li<'h:uun,  zoinicr  tlat  <l»«/.o  twfc  concurrcren. 


84  KORTE    VERHANDELING. 

De  derde  tegenwerpinge  kan  deze  zijn:  Wy  schijnen  kLoar- 
lijk  te  konnen  zien,  dat  wy  nochtans  in  het  Kchaam  eenige 
stilte  konnen  veroorzaaken.  Want  nadat  wy  onze  geesten  een 
langen  tijd  bewoogen  hebben,  zo  ondervinden  wy  moede  te 
zijn;  het  welke  immers  niet  anders  is  als  een  stilte  in  de 
geeste,  door  ons  te  wege  gebracht.  Doch  wy  antwoorden,  dat 
wel  waar  is  dat  de  ziel  een  oorzaake  is  van  deze  stilte,  doch 
niet  als  indirecte;  want  zy  en  brengt  de  stilte  in  de  beweginge 
niet  onmiddelijk,  maar  alleen  door  andere  Hchaamen,  dewelke 
zy  dede  bewegen,  die  dan  noodzakelijk  zo  veel  stilte  hebben 
moeten  ontbeeren,  als  zy  aan  de  geesten  hadden  mede  gedeelt. 
Zo  dat  dan  alomme  blijkt,  dat  in  de  Natuur  een  en  dezelve 
slagh  van  beweging  is. 


CAP.  XXI. 


VAN     DE     REEDE. 


Zo  zal  ons  dan  tegenwoordig  te  onderzoeken  staan,  waar 
door  het  komt  dat  wy  somtijds,  alschoon  wy  zien  een  zaake 
goet  of  kwaad  te  zijn,  nochtans  geen  magt  in  ons  bevinden, 
om  of  de  goede  te  doen,  of  de  kwade  te  laaten,  en  somtijds 
nochtans  wel.  Dit  konnen  wy  lichtelijk  bevroeden,  wanneer 
wy  acht  neemen  op  de  oorzaaken  die  wy  van  de  opinlen  ge- 
geven  hebben,  die  wy  zeiden  te  zijn  de  oorzaken  van  alle 
toghten.  Wy  zeiden  dan,  deze  zijn  of  door  hooren  zeggen,  of 
door  ondervinding.  En  de  wijle  dan  all  hetgeen  dat  wyinons 
bevinden  meer  magt  op  ons  heeft,  als  het  geen  dat  ons  van 
buyten  aankomt,  zo  volgt  wel  dat  de  Reeden  oorzaak  kan 
zijn    van    vernietinge    van    die    opinien   ^    die    wy    alleen  van 


'  En  het  zal  't  zelve  zijn,  of  wy  hier  het  woord  opinie,  of  passie  ge- 
bruyken;  en  zo  is  't  klaar  waarom  wy  die,  die  door  ondervinding  in  ons 
zijn,  niet  en  konnen  door  de  Reeden  overwinnen;  want  deze  en  zijn  in 
ons  niet  anders  als  een  genieting  of  onmiddelijke  vereeniginge  van  iets 
't  geen  wy  voor  goet  oordeelen,  en  de  Reden,  schoon  zy  ons  dat  beter 
is  aanwijst,  zy  doet  ons  niet  genieten.  Nu  dat  geene,  dat  wy  genieten  in 
ons,  en  kan  niet  overwonnen  worden  door  dat  geene  't  welke  wy  niet  en 
genieten,  en  buyten  ons  is,  gelijk  zulks  is  't  geen  ons  de  Reeden  aanwijst. 
Maar  zal  deze  overwonnen  worden,  zo  moet  er  iets  zulks  zijn  dat  mag- 
tiger  is ;  hoedanig  zal  wezen  een  genietinge  of  onmiddelijke  vereeniginge 
van    't  geen    beter    gekend   en  genoten  word  als  dit  eerste;  en  dit  daar 


DEEL    II.    VAV.    XX.  85 

hooren  zeggeii  hebben  (en  dat  omdat  on.s  de  reeden  niet  van 
buyten  aangekomen  i.s),  maar  geenzins  van  die  die  wy  door 
ondervindinge  hebben.  Want  de  mogelijkheid  die  ons  de  zaake 
zelve  geeft  is  altijd  meerder,  als  die  wy  bekomen  uyt  gevolge 
van  een  tweede  zaak ;  gelijk  wy  dit  onderscheid  zo  aange- 
merkt  liebben  spreekende  van  de  redenering  en  van  het  khiar 
verstand,  pag.  41,  en  dat  mot  de  gelijkenisse  van  de  regel 
van  drien.  Want  meer  mogelijklieid  is  in  ons  uyt  het  verstaan 
van  de  proportie  [AB :  de  regulj  zelfs,  als  uyt  het  verstaan 
van  de  regul  van  proportie.  En  hier  om  is  "t  dat  wy  nu  alzo 
dikwijls  hebben  gezeid,  dat  de  eene  Hefde  door  een  ander  die 
meerder  is  te  niet  gedaan  word,  omdat  wy  daar  onder  geen 
zins  wiklen  betrekken  de  begeerten  die  [B  add.  niet  gelijk  de 
hefde  uit  ware  kennis,  maar]  uyt  de  redenering  voort  komt. 


CAP.  XXII. 

VAN    DE    WAARE    KENNIS,    WEEDERGEBOORTE,    ENZ. 

Aangezien  dan  de  Reeden  geen  magt  heeft  om  ons  tot  onze 
welstand  te  ])rengen,  zo  blijft  dan  overig  dat  wy  onderzoeken, 
of  wy  door  de  vierde  en  leste  manier  van  kennisse  daar  toe 
konnen  geraakenV  Wy  hebben  dan  gezeid,  dat  deze  manier 
van  kennisse  niet  en  is  uyt  gevolg  van  iets  anders,  maar 
door  een  onmiddelijke  vertooninge  aan  liet  verstand  van  het 
voorwerp  zelve.  En  zo  dat  voorwerp  dan  heerlijk  is  en  goet, 
zo  werd  de  ziele  noodzaakelijk  daar  mede  vereenigt,  zo  wy 
ook  van  ons  Hcliaam  gezeid  hebben.  Hier  uyt  dan  volgt  on- 
wederspreekelijk,  dat  de  kenni.s.se  die  is,  welke  de  Hefde  ver- 
oorzaakt.  Zo  dat,  als  wy  op  deze  manier  CJod  komen  te  konnen, 
wy  dan  noodzakelijk  (want  hy  zicii  niet  anders  als  de  aUler- 
heeHijkste  en  ahlergoetste  en  kan  vertoneu.  noch  van  ons 
gekent  worden)  met  hem  moeten  vereeuigeu.  lu  het  welke 
alleen,    gehjk    wy  nu  al  gezeit  heb])eu,  ouze  zaliglieid   bestaat. 

Ik    zeg    niet,    dat    wy    hem    zo  liv   is  uioeteu   keuuen,   uiaar 


zijnde  is  de  ovorwiiminj^e  altijd  nooilzakciijk  ;  olV  ook  wol  door  geuiotinj^e 
van  een  kwaad  dat  ^MOoter  Koktmd  word  uls  't  j<enooto  goet,  en  oiiinid- 
dolijk  dnarop  volgt.  Doeh  dat  dit  kwaad /o  niot  altijd  noodzaakolijk  volgt, 
loort  ons  do  ervaringe,  want,  oto.  ziet  pag.   19,  75. 


86  KORTE    VERIIANDELINO. 

het  is  ons  genoeg  dat  wy  liein,  oni  met  heni  vereenigt  te  zijn^ 
eenigzins  kennen.  Want  ook  de  kennisse  die  wy  van  't  lichaam 
hebben,  en  is  niet  dat  wy  het  kennen  zo  als  het  is,  of  vol- 
maaktelijk ;  en  nochtans  wat  een  vereeniginge !  wat  een  Hefde ! 

Dat  deze  vierde  kennisse,  die  daar  is  de  kennisse  Gods, 
niet  en  is  door  gevolg  van  iets  anders,  maar  onmiddelijk, 
blijkt  uyt  dat  geene,  dat  wy  te  vooren  bewezen  hebben,  hem 
te  zijn  de  oorzaak  van  alle  kennisse,  die  alleen  door  zich  zelfs 
en  door  geen  ander  zaak  bekend  word ;  daar  benevens  ook 
hier  uyt,  omdat  wy  door  natuur  zodanig  met  hem  vereenigt 
zijn,  dat  wy  zonder  hem  noch  bestaan  noch  verstaan  konnen 
worden.  En  hier  om  dan,  dewijl  tusschen  God  en  ons  een  zo 
naauwen  vereeniginge  is,  zo  blijkt  dan,  dat  wy  hem  niet  als 
onmiddelijk  en  konnen  verstaan. 

De  vereeniginge  dan,  die  wy  met  hem  door  de  natuur  en 
de  liefde  hebben,  die  zullen  wy  dan  nu  trachten  te  verklaaren. 

Wy  hebben  alvooren  gezeid,  datter  in  de  Natuur  niet  en 
kan  zijn  van  't  welke  niet  een  Idea  zoude  zijn  in  de  ziele 
deszelven  zaaks  ^.  En  nadat  de  zaak  of  meer  of  min  volmaakt 
is,  daar  na  is  ook  min  of  meer  vohnaakt  de  vereeniginge  en 
de  uytwerkinge  van  de  Idea  met  die  zaak  of  met  God  zelve, 
Want  aangezien  geheel  de  Natuur  maar  een  eenige  zelfstan- 
digheid  is,  en  welkers  wezen  oneyndehjk  is,  zo  worden  dan 
alle  dingen  door  de  Natuur  vereenigt,  en  tot  een  vereenigt, 
namelijk  God.  En  dewijl  nu  het  hchaam  het  aldereerste  is  dat 
onze  ziel  gewaar  word  (om  dat,  gelijk  gezeid  is,  niet  in  de 
Natuur  kan  zijn  welkers  Idea  niet  en  is  in  de  denkende  zaak, 
welke  Idea  de  ziele  is  van  dat  dink),  zo  moet  dat  dink  dan 
noodzaakelijk  zijn  de  eerste  oorzaak  van  de  Idea. 

Doch,  omdat  deze  Idea  geen  zins  kan  ruste  vinden  in  de 
kennisse  van  het  hchaam  zonder  dat  ze  overgaat  in  de  ken- 
nisse  van  dat  geene  zonder  het  welke  het  hchaam  en  Idea 
zelve  noch  bestaan  noch  verstaan  konnen  worden,  zoo  word 
zy  dan  ook  met  dat  (na  voorgaande  kennisse)  door  hefde 
terstond  vereenigt.  Deze  vereeniginge  word  beter  begrepen,  en 
afgenoomen    wat    die    moet    zijn,    uyt    de    werkinge    met    het 


'  En  hierdoor  word  met  een  verklaart  het  geene  wy  in  het  eerste  deel 
hebben  gezeid,  van  dat  het  oneyndelijk  verstand  van  alle  eeuwigheid  in 
de  Natuur  zijn  moet,  en  dat  wy  de  zone  Gods  noemden.  Want  aan^ezien 
dat  God  van  eewigheid  geweest  is,  zo  moet  ook  zijn  Idea  in  de  denkende 
zaak,  dat  is  in  zich  zelfs  zijn;  welke  Idea  voorwerpelijk  ovei-eenkomt 
met  hem  zelfs ;  vide  pag.  34. 


DEEL    II.    (JAP.    XXII.  87 

licliiiain,  in  do  welke  wy  zien  hoe  dat,  door  kennisse  en 
tochten  tot  lichamolijke  dingen,  in  ons  komen  te  ontstaan  alle 
die  uytwerkingen,  die  wy  in  ons  lichaam,  door  de  beweeginge 
der  geesten,  gedurig  gewaar  worden,  en  alzo  ook  onverge- 
lijkelijk  meerder  en  heerlijker  (indien  eens  onze  kennisse  en 
lietde  komt  te  vallen  op  dat  geene,  zonder  't  welk  wy  noch 
bestaan,  noch  verstaan  konnen  worden,  en  dat  geen  zins 
Hcliaamelijk  is)  zullen  en  inoeten  zijn  de  zodanige  uytwerking«', 
uyt  deze  vereeniginge  oiitstaande  ;  want  deze  noodzakelijk 
moeten  mede  gestekl  zijn  na  de  zaake  met  dewelke  zy  ver- 
eenigt  word.  En  wanneer  wy  dan  deze  uytwerkingen  gewaar 
worden,  alsdan  konnen  wy  met  waarheid  zeggen  iveder  (jehoren 
te  zijti.  Want  onze  eerste  geboorte  was  doen  als  wy  ver- 
eenigde  met  het  Hchaam,  door  welke  zodanige  uytwerkingen 
en  lopinge  van  geesten  zijn  ontstaan;  maar  deze  onze  andere 
of  tweede  geboorte  zal  dan  zijii,  zo  wanneer  wy  geheel  andere 
uytwerkingen  van  hefde,  gestelt  na  de  kennisse  vau  dit  on- 
hchamehjk  voorwerp,  in  ons  gewaar  worden,  en  zo  veel  van  de 
eerste  verschillende,  als  daar  is  het  verschil  van  lichaamelijk 
en  onhchaamehjk,  geest  en  vleesch.  En  dit  mag  daarom  te  ineer 
met  recht  en  waarheid  de  Wedergeboorte  werde  genoemt,  om 
dat  uyt  deze  Liefde  eu  Vereeniginge  eerst  komt  te  volgen 
een  Eeuwige  en  onveranderlyke  bestandigheid,  zo  wy  zullen 
betonciu. 


CAP.  XXfll. 

VAx\    DES    ZIELS    ONSTEHFELI.IKIIEII). 

/o  waiineer  wy  eens  iuet  aandagt  aaniiierkeii  wat  de  /iele 
is,  en  waar  uyt  liare  verandering  en  geduiiringe  ontstaan,  zo 
zullen  wy  lichtelijk   zien  of  zy  sterfelijk  of  onsterfelijk  zij. 

l)e  Ziele  dan  hebben  wy  gezeid  te  ziju  een  Idea  die  iu  do 
denkende  zaake  is,  van  do  wezentheid  eenes  zaaks,  {Vw  '\\\  de 
Natuur  is,  ontstaande.  Waar  uyt  dan  volgt,  dat,  iia  do 
duuringe  en  veraudering  van  de  zaake  is,  daar  na  dan  ook 
de  duringe  en  veranderiiige  van  de  Ziele  nioet  zijn.  Daar  ])y 
liel)])en  wy  aangemerkt  dat  de  ziele  kan  vereenigt  worden, 
of  met  het  Ur/iaam  van  hetwelko  zy  de  Idea  is,  of  mef  Gnd, 
zonder    dewelke    zy    noch    bestaan  uoch  verstaau   kan   worden. 

NVaar    uyt    inen    dan  lichlclijk   kau  zien,  (1.)  dat,   l)y   aldien 


88  KOKTE    VEKHANDELING. 

zy  inet  liet  lichaam  alleen  vereenigt  word,  en  dat  lichaam 
komt  te  vergaan,  zy  als  dan  ook  moet  vergaan ;  want  het 
lichaam,  zijnde  het  fondament  van  haar  Hefde,  ontberende, 
moet  zy  mede  te  niet  gaan.  Maar  (ten  2e),  by  aldien  zy  met 
een  andere  zaake,  die  onveranderlijk  is  en  blijft,  vereenigt 
word,  zo  zal  zy  in  het  tegendeel  ook  onveranderlijk  [B  add. 
en  bestandig]  moeten  blijven.  Want  waar  door  zoude  het  als 
dan  mogelijk  zijn  dat  ze  zouw  konnen  te  niet  gaan?  *  ISiet 
door  haar  zelve;  want  alzo  weinig  als  zy  door  haar  zelve 
heeft  konnen  beginnen  te  zijn  doen  zy  niet  en  was,  alzo 
weinig  kan  zy  ook,  nu  zy  zo  is,  of  veranderen  of  te  niet  gaan. 
Alzo  dan  dat  dit  geene,  het  welke  alleen  de  oorzaak  is  van 
haare  tvezentheid,  ook  moet  zijn  (als  zy  komt  te  niet  te  gaan) 
de  oorzaak  van  hare  tiiet  wezentheid,  om  dat  het  zelver  komt 
te  veranderen  en  te  vernietigen. 


CAP.  XXIV. 

VAN    GODS    LIEFDE    TOT    DE    MENSCH. 

Tot  hier  toe  achten  wy  genoegzaam  getoond  te  hebben  wat 
onze  liefde  tot  God  is,  ende  de  uytwerkinge  des  zelfs,  namelijk 
onze  eeuwigdurentheid.  Zo  dat  wy  nu  hier  niet  nodig  achten 
iets  te  zeggen  van  andere  dingen,  als  van  de  blyschap  in  God, 
gerustheid  des  gemoeds,  enz.,  aangezien  men  lichtelijk  uyt  het 
gezeide  kan  zien  wat  daar  af  is  en  te  zeggen  zoude  zijn.  Zo 
zal  dan  nog  overig  zijn  eens  te  zien  (want  tot  noch  toe  hebben 
wy  gesprooken  van  de  Hefde  van  ons  tot  God),  olf  er  ook  een 
liefde  van  God  tot  ons  [adde  is],  [A  add.  dat  is,  of  God  ook 
de  mensche  Hef  heeft,  en  dat]  wanneer  zy  [B  wy]  hem  hef 
hebben  V 

Maar  voor  eerst  wy  hebben  gezeid,  dat  aan  God  geene  wijze 
van    denken,    buyten    die    de    welke    in  de  schepzelen  zijn,  en 


*  Quae  sequuntur,  ita  in  cod.  B  scripta  sunt:  dewijl  het  geen  alleen  de 
oorzaak  van  de  iveezendhetd  eener  zaak  is,  ook,  wanneer  die  komt  te  ver- 
gaan,  daarom  de  oorzaak  harer  niet-wezendheid  moet  zijn,  omdat  zy  zelve 
verandert  of  vergaat;  of  hetgeen  icaar  van  zy  oorzaak  is  moest  zig  zelven 
konnen  vernietigen;  maar  zoo  weinig  als  eenig  ding  uyt  zig  zelven,  doe  het 
nog  niet  was,  kan  beginnen  te  zijn,  zoo  min  kan  dat  ook,  nu  het  is,  uyt 
zig  zelven  veranderen  of  vergaan. 


DEKL    II.     CAP.    XXIII.  89 

konnen  toegepast  wonlen ;  jilzo  dat  niet  gezeid  kan  worden, 
dat  God  de  menschen  lieft,  veel  min  dat  hy  haar  zoude  lieven 
omdat  zy  hem  lieven,  haten  omdat  zy  hem  haten.  \N'ant  zo 
zoude  men  moeten  onderstellen,  dat  de  menschen  zoodanig  iets 
vrywillii;  zoud(;n  doen,  dat  zy  niet  zouden  afhangen  van  een 
eerste  oorzaak ;  liet  wolk  wy  al  te  vooren  bewezen  hebben 
valsch  te  zijn.  Daareiiboven  zoude  dit  ook  in  God  niet  als  een 
groote  veranderlijkheid  moeten  veroorzaaken ;  die,  daar  hy  te 
vooren  nog  beinind  noch  g(;liaat  hadde,  nu  zoude  beginnen  te 
beminnen  en  te  haaten,  en  daar  toe  veroorzaakt  zoude  worden 
door  iets  dat  buyten  hem  zoude  zijn;  docli  dit  is  de  onge- 
rijmtlieid  zelve. 

Doch  als  wy  zeggen  dat  God  de  mensch  niet  en  bemind, 
dat  moet  zoo  niet  verstaan  worden,  als  of  hy  de  mensch  (om 
zoo  te  zeggen)  zo  alleen  liet  heen  loopen,  maar  om  dat  de 
mensch  te  zamen  met  alles  watter  is,  zoodanig  in  God  zijn,  en 
God  van  deze  alle  zodanig  bestaat,  [/>  add.  zoo  moet  het  zoo 
begreepen  wordenj  dat  akhuir  geeii  eigenlijke  liefde  van  hem 
tot  iets  anders  kan  plaats  hebben  :  aangezien  dat  alles  in  een 
eenige  zaake,   die  (iod  zelve  is,  bestaat, 

En  liier  uyt  dan  volgt  mede,  dat  God  de  menschen  geen 
wetten  stekl,  om  wanneer  zy  die  volbrengen  te  belonen.  OfT 
om  khiarder  te  zeggen,  dat  (4ods  wetten  niet  en  zijn  van  zo 
een  natuur,  dat  ze  zoude  konnen  worden  overgetreden.  Want 
de  reguls  van  God  in  de  Natuur  gestekl,  volgens  welke  alle 
dingen  hervoort  komen  en  duuren,  indien  wy  die  wetten  willen 
noemen,  die  zijn  zodanig  dat  zy  nooyt  en  konnen  overgetreden 
worden ;  als  daar  is  dat  het  zwakste  voor  het  sterkste  moet 
wijken,  dat  geen  oorzaak  meer  kan  voort  brengen  als  zy  in 
zicli  heeft,  en  diergelijko,  die  vaii  zoodanige  aard  zijn,  dat  ze 
nooyt  en  veranderen,  nooyt  begiimen,  maar  alles  onder  dezelve 
gescliikt  en  geordent  is.  Kn  oin  kortehjk  hier  af  iets  te  zeggen  : 
alle  wett(*n  di(^  niet  en  konneii  overlr^^den  worden,  zijn  godde- 
lijke  wetten ;  reeden,  omdat  aHes  watter  gescliied,  niet  en  is 
tegen,  maar  volgens  zijn  eigen  beshiyt.  Alle  wetten  die  over- 
treden  konnen  worden  zijn  menschelijke  wetten ;  reeden,  om- 
dat  alles  wat  de  menschen  voor  liaare  weLstand  })eshiyten. 
daar  uyt  niet  en  volgt  zulks  ook  tot  welstand  van  gelieel  de 
Natuur  te  zijn,  maar  in  liet  tegendeel  wel  tot  verni(^tiginge 
van  veel  andere  diiigeii   konnen  zijn. 

Als  de  wetten  van  de  Natiiur  maclitig(M-  zijii.  wordeii  de 
wctten  van  de  menschen   vernietigt;   de  goddelijke  wetten  zijn 


90  KORTE    VEIIIIANDELING. 

het  laatste  eynde  om  het  welke  zy  zijn,  en  niet  geonderordend, 
de  menschelijke  niet.  Want  [Ji  Doch]  niettegenstaande  de 
inenschen  tot  haar  zelfs  welstant  wctten  maaken,  en  geen  ander 
eynde  hebben  als  daar  door  liaar  eygen  welstand  te  bevorderen, 
zoo  kan  nogtans  dit  haar  eynde  (als  zijnde  geonderordend  onder 
andere  eynde,  de  welke  een  ander  die  boven  haar  is  beoogt, 
en  haar  als  deelen  van  de  Natuur  zijnde  zoodanig  laat  werken) 
ook  dienen  ten  eynde  het  met  die  eeuwige  wetten  van  God 
van  eeuwigheid  gesteld,  te  zamen  loopt,  en  zoo  met  alle  andere 
alles  helpt  uytwerken.  Ex.  gr.  wanneer  de  Beyen,  alschoonzy, 
geen  ander  eynde  beoogen  met  al  dien  arbeyd  en  geschikte 
ordre  die  zij  onder  een  onderhouden,  als  voor  de  winter  zekere 
voorraad  te  verzorgen,  de  mensch  nogtans,  boven  hen  zijnde, 
heeft  hen  onderhoudende  en  gaade  slaande  een  geheel  ander 
eynde,  namehjk  voor  hem  den  honigh  te  bekomen.  Alzoo  ook 
de  mensch,  in  aanzien  hy  een  bezonder  dink  is,  en  heeft  zijn 
oogmerk  niet  verder  als  zijne  bepaalde  wezentheid  bereyken 
kan;  doch,  in  aanzien  hy  ook  is  een  deel  en  werktuig  van 
geheel  de  Natuur,  zo  en  kan  dan  dit  eynd  des  menschen  het 
laatste  eynde  van  de  Natuur,  dewijle  zy  oneyndeHjk  is,  en  dit 
onder  alle  andere  meede  als  een  werktuyg  van  haar  moet 
gebruyken,  niet  zijn. 

Dus  verre  dan  van  de  wet  van  God  gesteld ;  staat  dan  ook 
aan  te  merken  dat  de  mensch  in  hem  zelve  ook  tweederlei  wet 
gewaar  word  ;  de  mensch,  zeg  ik,  die  zijn  verstand  wel  gebruykt, 
en  tot  kennisse  van  God  komt ;  en  deze  worden  veroorzaakt 
en  door  de  gemeenschap  die  hy  heeft  met  God,  en  door  de 
gemeenschap  die  hy  heeft  met  de  wijzen  van  de  Natuur.  Van 
welke  de  eene  noodzakeUjk  is,  en  de  ander  niet.  Want,  belan- 
gende  de  wet  die  uyt  de  gemeenschap  met  God  ontstaat,  dewijle 
hy  nooyt  en  kan  laten,  maar  altijd  noodzakelijk  met  hem  ver- 
eenigt  moet  zijn,  heeft  hy  dan,  en  moet  hy  altijd  de  wetten,  vol- 
gens  dewelke  hy  voor  en  met  God  moet  leeven,  voor  oogen 
hebben.  Maar  belangende  de  wet  die  uyt  de  gemeenschap  met 
de  wijzen  ontstaat:  aangezien  hy  zig  zelfs  van  de  menschen 
kan  afzonderen,  zoo  en  is  deze  zoo  noodzakelijk  niet. 

Dewijle  wy  dan  een  zoodanig  een  gemeenschap  tusschen 
God  en  de  menschen  sfcellen,  zoo  zoude  men  met  recht  mogen 
vraagen,  hoe  zich  dan  God  aan  de  mensche  kan  bekend  maaken, 
en  of  zulks  geschied  off  geschiede  zoude  konnen  door  gesproo- 
ken  woorden,  off  onmiddelijk,  zonder  eenig  ander  dink  te  gebruy- 
ken,  door  't  welke  hy  het  zoude  doen?. 


DEEL    II.    CAl'.    XXIV.  91 

Wy  antwoorden,  door  woordon  ultijd  niet;  want  als  dan  most 
de  mensch  alvooren  geweten  hebben  de  beteekenis.se  van  die 
woorden  eerze  tot  hem  gesprooken  wierden.  Als  by  exempel, 
zoude  God  aan  de  Israeliten  gezeid  hel)ben,  ik  ben  Jehova  uwe 
God,  zo  mosten  zy  dan  al  te  vooren  geweten  hebben  zonder 
do  woorden  dat  [A  petyeram  add.  hy]  Ood  was,  eer  zy  konden 
verzekerd  zijn  dat  hy  het  was.  Want  die  stemme,  donder  en 
Idixem  wisten  zy  als  doen  wel  dat  God  niet  was,  al  schoon 
de  stemme  zei  dat  liy  God  was.  En  liet  zelve,  dat  wy  liier 
van  de  woorden  zeggen,  willen  wy  mede  gezeid  hel)})en  van 
alle  uyterlijke  tekenen. 

En  zo  achten  wy  het  dan  onmogelijk,  dat  (lod  door  middel 
van  eenig  uyterlijk  teeken  zich  zelve  aan  de  mensclien  zoude 
konnen  bekend  maaken. 

En  dat  het  door  eenig  ander  ding,  als  alleen  door  Gods 
wezentheid  en  het  verstand  des  menschen,  zoude  geschieden, 
achten  wy  te  zijn  onnoodzakelijk ;  want,  aangezien  dat  geene 
in  ons,  't  welke  God  moet  kennen,  het  Verstand  is.  en  dat 
dat  zelve  zoo  onmiddelijk  met  hem  vereenigt  is,  dat  iiet  noch 
bestaan,  noch  verstaan  kan  worden  zonder  hem,  zoo  blijkt 
daar  uyt  onwederspreekelijk,  dat  geen  dink  altoos  zoo  naa 
liet  Verstand  kan  toegevoegt  worden  als  eeven  God  zelve. 
Het  is  ook  onmogelijk  door  iets  anders  God  te  konnen  ver- 
staan ;  1.  omdat  zoodanigen  dink  ons  als  dan  meer  zoude 
moeten  bekend  zijn  als  God  zelfs,  hetwelk  opeiitlijk  strijd 
tegen  alles  't  geen  wy  tot  hier  toe  klaarlijk  getoond  iiebben, 
namelijk  dat  God  een  oorzaak  is  en  van  onze  kennisse,  en 
van  alle  wezentheid,  en  dat  alle  bezondere  dingen  niet  alleen 
zonder  hem  niet  en  konnen  bestaan,  maar  ook  zelfs  niet  ver- 
staan  worden.  2.  dat  wy  nooyt  door  eenig  ander  dink  welkers 
wezen  noodzakelyk  bepaald  is,  schoon  het  ons  al  bekender 
was,  tot  de  kennisse  (Jods  koniien  geraaken  ;  want  hoe  is  't 
m()g(»lijk  dat  wy  uyt  een  bepaalde  een  oneyndclijke  en  onbe- 
paahle  zaak  zouden  konnen  besluyten?  Want  of  wy  alschoon 
eenig(.»  workinge  of  wcrk  in  de  Natiiur  bemerkte,  welkers  oor- 
zaak  ons  onbekend  was,  zoo  is  't  nochtans  onmogclijk,  om 
voor  ons  daar  uyt  dan  te  besluyten  dat  'er,  om  dit  gcvrochte 
voort  te  brengen,  een  oneyndelijkc  cn  onbepaalde  zaak  in  de 
Natiiur  moet  zijn.  Want  of  'er  om  dit  voort  te  brengen  voel 
oorzaaken  hebben  te  zamen  geh^open,  dan  of  'er  maar  oen 
cenige  is  geweest,  hoe  konn^Mi  wy  dat  wetcn  ?  wie  zal  ons  dat 
zoggen  ? 


92  KORTE    VERHANDELING. 

Zo  dat  wy  dan  eyndelijk  besluyten,  dat  God,  om  zich  zelfs 
aan  de  menschen  bekend  te  maaken,  noch  woorden,  noch  mi- 
raculen,  noch  eenig  ander  geschapen  ding  kan  of  behoeft  te 
gebruyken,  maar  alleen  zich  zelve. 


CAP.  XXV. 

VAN    DE    DUYVELEN. 

Van  de  duyvelen,  off  die  zijn  of  niet  zijn,  zullen  wy  nu 
kortelijk  iets  zeggen,    en  dat  aldus: 

Indien  de  Duyvel  een  dink  is,  dat  feenemaal  tegen  God  is, 
en  van  God  niet  niets  heeft,  zo  komt  hy  net  overeen  met  de 
Niet,  daar  wy  nu  al  te  vooren  van  gesprooken  hebben. 

Stellen  wy  hem,  met  eenige,  te  zijn  eenig  denkend  dink  dat 
al  heel  geen  goet  noch  wil  noch  doet,  en  zich  zo  tenemaal 
tegen  God  kant;  zeker  zo  is  hy  wel  ellendig,  en  zoo  de  ge- 
beeden  mochten  helpen,  zo  was  voor  hem  te  bidden  tot  be- 
keringe. 

Doch  laat  ons  eens  zien  off  ook  zo  -een  ellendig  dink  wel 
een  eenig  oogenblik  zoude  konnen  bestaan.  En  zo  doende 
zullen  wy  terstond  ondervinden  van  neen;  want  uyt  de  vol- 
maaktheid  van  de  zaak  ontstaat  alle  de  duuring  van  de  zaak, 
en  hoe  ze  meer  wezentheid  en  goddelijkheid  in  haar  hebben 
hoe  ze  bestandiger  zijn:  de  Duyvel  dan  geen  de  minste  vol- 
maaktheid  in  zig  hebbende,  hoe  zoude  hy  doch,  denk  ik, 
konnen  bestaan?  Doet  hier  by,  dat  de  bestandigheid  off  duu- 
ring  in  de  wijze  van  de  denkende  zaake  maar  en  ontstaat 
alleen  door  vereeniginge,  die  zoodanige  wijze,  uyt  de  liefde 
veroorzaakt,  met  God  heeft.  Het  rechte  teegendeel  van  deze 
vereeniginge  in  de  Duyvelen  gesteld  zijnde,  zo  en  konnen  zy 
onmogelijk   [A  male  add.  niet]  bestaan. 

Doch  dewijl  'er  heel  geen  noodzakelijkheid  en  is,  om  Duy- 
velen  te  moeten  stellen,  waar  toe  dan  die  gesteld?  Want  wy 
hebben  niet,  gelijk  andere,  om  de  oorzaake  van  Haat,  Nijd, 
Toornigheid,  en  dier  gelijke  passien  te  vinden,  van  noden, 
Duyvelen  te  stellen:  dewijle  wy  die,  zonder  zodanige  verzie- 
ringe,  genoegzaam  gevonden  hebben. 


DEEL    II.    CAl'.    XXVI,  93 

CAP.  XXVI. 

VA\    I)E    WAARK    VUIJHKII). 

Met  de  stellinge  van  't  voorgacande  hebben  wy  niet  alleen 
willen  te  kennen  geven,  dat  er  geen  Duyvelen  zijn,  jaa  niaar 
ook  dat  de  oorzaaken  (of  oni  beter  te  zeggen  't  geen  wy  zonden 
noemen),  die  ons  verhinderen  om  tot  onze  volmaaktheid  te 
geiaaken,  in  ons  zelve  zijn.  Ook  hebben  wy  nu  al  in  't  voor- 
gaande  getoond,  zoo  door  de  reden  als  mede  door  de  vierde 
manier  van  kennisse ;  hoe  en  op  wat  wijze  wy  tot  onze  gelukza- 
ligheid  moeten  geraaken,  en  hoe  de  jjassien  vernietigt  moeten 
worden.  Niot  alzoo  als  gemeenlijk  gezegt  word,  dat  namelijk 
dezelve  alvooren  moeten  bedwongen  worden  eer  wy  tot  kennisse, 
en  gevolglijk  de  liefde  van  God  konnen  geraakfen  ;  dats  eeven 
zo  veel  als  of  men  wilde,  dat  iemand  die  onweetende  is,  eerst 
zijn  onweetenheid  zoude  moeten  verlaten,  al  eer  hy  tot  kennisse 
zoude  konnen  komen ;  maar  alzoo,  dat  alleen  de  kennisse  oor- 
zaak  is  van  de  vernietiginge  der  zelver.  Gelijk  dat  over  al 
uyt  het  geene  wy  gezegt  hebben  blijkt.  Desgelijks  is  ook  uyt  het 
voorige  klaar  af  te  neemen,  hoe  dat  zonder  Deuglit.  otf  (om 
beter  te  zeggen)  zonder  het  bestuur  des  Verstands,  alles  ten 
verderve  stort,  zonder  eenige  ruste  te  konnen  genieten  en  wy 
als  buyten  ons  elenient  leven.  Alzoo  dat,  schoon  ook  voor 
het  verstand,  uyt  kragt  van  kennisse  en  goddelijke  Hefde,  niet 
en  kwam  te  volgen  cen  eeuwige  ruste,  gelijk  vvy  getoond  heb- 
ben,  maar  allcen  een  tijdelijke,  zo  is  't  onze  plicht  ook  zelfs  deze  to 
zoeke,  aangezien  die  ook  zodanig  is,  dat  men  die  gcnietende.  voor 
geen    andere    zaaken  van   de  wereld  zoude  willen  verwissclcn. 

Dit  dan  zodanig  zijnde,  zo  konnen  wy  't  met  reden  voor  een 
groote  ongerijmtheid  achtcn,  "t  geene  veele,  en  die  men  anders 
voor  groote  god-geleerdc  acht.  zeggen  ;  namclijk,  byaldien  op 
de  liefdc  (iods  geen  ecuwig  levcn  en  kwam  te  volgen.  zy  als 
dan  haar  zelfs  best  zouden  zoeken:  even  als  of  zy  iets  dat 
beter  was,  als  God.  zouden  uytvinden.  Dit  is  alzo  onnozel 
als  of  een  vis  woudc  zcggcn  (voor  welkc  doch  buytcn  het 
water  geen  leven  is):  by  aldien  my  o])  dit  lcven  in  hct  watcr 
geen  eeuwig  leven  en  zoudc  komcn  U\  volgen.  zo  wil  ik  uyt 
het  watcr  na  liet  land  toc;  ja  maar  wal  koimcn  ons  (h'e  iiod 
nict  en  kcnncn  dog  andcrs  zcgg(Mi  ? 

f.l  udtL  Zoo  zicn  wy  dan,  dat  wy,  om  tcOjcrcykcu  dc  waar- 
heid   van  't  geenc  wy  voor  vast  stellen  aangaande  ons   hoyl  cn 


94  Koini-:  vEimANi)ELiN(i. 

ruste,  geen  eenige  andere  beginzelen  van  noden  hebben  als 
alleen  dit,  namelijk  ons  eygen  voordeel  te  behartigen,  een 
zaake  in  alle  dingen  zeer  natuurlijk.]  En  aangezien  wy  onder- 
vinden,  dat  wy,  zoekende  de  zinnelijkheeden,  wellusten,  en 
wereldsche  dingen,  ons  heyl  in  dezelve  niet  en  bekomen,  maar 
in  tegendeel  ons  verderf,  zo  verkiezen  wy  hierom  het  bestuur 
onzes  verstands.  Doch  de  wijl  dit  geen  voortgang  kan  neemen, 
zonder  alvoren  gekomen  te  zijn  tot  de  kennisse  en  liefde  van 
God,  zo  is  't  dan  hierom  hoog  nodig  geweest  deze  (God)  te 
zoeken ;  en  omdat  wy  hem  (na  voorgaande  bedenkingen  en 
overwegingen)  ondervonden  hebben  te  zijn  het  beste  goed  van 
alle  goed,  zo  worden  wy  genoodzaakt  hier  pal  te  staan  en  te 
rusten.  Want  buyten  hem,  hebben  wy  gezien,  dat  geen  dink 
en  is,  dat  ons  eenig  heyl  kan  geven.  En  dat  het  een  waare 
vryheid  is,  met  de  lieffelijke  ketenen  van  zijne  liefde  geboeydt 
te  zijn  en  te  blijven. 

Eyndelijk  dan  zo  zien  wy  ook,  hoe  dat  de  redenering  in 
ons  niet  en  is  het  voornaamste,  maar  alleen  gelijk  een  trap, 
langs  dewelke  wy  na  de  gewenste  plaats  opklimmen,  of 
gelijk  als  een  goede  geest,  die  ons  buyten  alle  valsheyd  en 
bedrog  van  het  opperste  goedt  boodschapt,  om  ons  daar  door 
aan  te  porren  hetzelve  te  zoeken,  en  daar  mede  te  vereenigen  ; 
welke  vereeniginge  ons  opperste  heyl  is  en  gelukzaUgheid. 

Zo  resteert  nu  nogh,  om  van  dit  werk  een  eynde  te  maaken, 
kortelijk  aan  te  wijzen^  welke  daar  zy  de  menschelijke  vryheid, 
en  waar  in  die  bestaat.  Om  het  welke  te  doen,  ik  van  deze 
navolgende  stellingen^  als  zaaken  die  zeker  en  bewezen  zijn, 
•daar  toe  zal  gebruyken. 

1.  Voor  zo  veel  te  meer  als  een  zaake  wezen  heeft,  voor 
zoo  veel  te  meer  heeft  zy  ook  van  de  doening,  en  te  min  van 
de  lijding.  Want  't  is  zeeker  dat  de  doenende  werkt  door  't  geen 
liy  heeft,  en  dat  de  lijdende  lijdt  door  't  geen  hy  niet  en  heeft. 

2.  Alle  lij.ding  dewelke  is  van  niet  zijn  tot  zijn,  of  van  zijn 
tot  niet  zijn,  die  moet  voortkomen  van  een  uyterlijke  doende, 
-en  niet  van  een  innerlijke :  want  geen  zaak,  op  zich  zelfs  zijnde 
aangemerkt,  heeft  in  zich  oorzaak  om  zich  te  konnen  vernie- 
tigen,  als  zy  is,  of  te  konnen  maken    als  zy  niet  en  is. 

3.  Al  wat  niet  en  is  voortgebracht  van  uyterlijke  oorzaaken, 
dat  en  kan  ook  dan  met  dezelve  geen  gemeenschap  hebben, 
on  dienvolgende  en  zal  het  van  dezelve  noch  veranderd  noch 
verwisselt  konnen  worden. 

En  uyt  deze  tweelaatstebesluytikdeze  volgendevierdestelling  : 


DKKL    11.    <JAI'.    XXVI.  95 

4.  Al  liot  gevrogto  van  (hmi  inblijvendo  off  innorlijke  oor- 
zaak  (*t  welk  hy  my  eon  is)  on  is  niot  mogolijk  to  konnon 
vergaan  noch  to  verandoren  zo  lang  dezo  zijno  oorzaak  blijft. 
Want  oen  zodanig  govrocht,  gelijk  hot  niet  on  is  voortgebragt 
van  nytorlijko  oorzaakon,  zo  vn  kan  liot  zelve  niet  vorandert 
worden;  volgens  do  8o  stelling.  En  dowijl  hool  geen  zaake 
als  door  uytorlijke  oorzaakon  en  kan  komon  te  verniotigon,  zo 
en  is  niet  mogehjk  dat  dit  gevrogto  zoude  konnen  komen  te 
vergaan,.  zo  lange  zijne  oorzaak  duurd ;  volgens  de  2e  stelling. 

5.  De  aklervryste  oorzaak,  en  die  Ood  het  alderbeste  past, 
is  de  .inblijvonde :  want  dezo  oorzaak  daar  vaii  hangt  het  ge- 
vrochto  zodanig  af,  dat  uyt  liaar  voortkomt,  dat  Iiet  zonder 
dezolve  noch  bestaan  noch  vorstaan  kan  worden,  noch  ook 
aan  eenige  andoro  oorzaak  ondorworpen  is ;  daar  by  ook  is 
het  met  dezelve  zodanig  voreeniglit  dat  hot  met  dezelvo  te 
zamen  oon  goheel  maakt. 

Zo  hiat  ons  dan  nu  eens  zien,  wat  wy  al  uyt  dezo  vorige 
stelhngen  hebben  te  beshiyton.  Voor  eerst  dan 

1.  Aangezien  het  wezen  Gods  oneyndig  is,  zo  heeft  het  en 
een  oneyndige  doening,  en  een  oneyndige  ontkonning  van  de 
lijding,  volgens  de  1"  stelHng;  en  volgende  dien  dan  de  dingen, 
voor  zoo  veel  te  moor  als  zy  door  haar  meer  wezentheid  mot 
God  zijn  vereenigt,  voor  zo  veel  te  meer  hebben  zy  ook  van 
de  dooning,  on  te  min  van  de  Hjdingi  en  voor  zo  veel  te  meer 
ook  vry  van  verandering  on  vordorving. 

2.  Het  waare  V^erstand  kan  nooyt  komen  to  vergaan ;  want 
in  zicli  zelve  en  kan  hot  geon  oorzaak  hobben  om  zigh  to  doon 
vergaan,  volgons  de  2'"  stolhngh  ;  on  ouKhit  het  niot  is  voort- 
gokomon  uyt  uyterHjke  oorzaakon,  maar  van  (lod,  zoo  on  kan 
het  van  de  zelve  goon  voranderinge  ontfangen ;  volgens  do  3*-" 
steHing.    En  aangezien  dat  (Jod  hot  onmiddoHjk  heeft  voortge- 

'bracht,  on  hy  [yl  (idd.  niet]  aHcen  is  oen  innerlijke  oorzaak, 
zo  volgt  nootzakoHjk,  dat  het  niet  en  kan  vergaan  zo  hmg 
deze  zijne  oorzaak  blijft;  volgens  de  4"  stoHing.  Nu  deze  zijne 
oorzaak  is  eeuwigh,  orgo  liot  ook. 

3.  AHo  do  gevrocbto  van  hot  vorstand,  dio  mot  hem  vcr- 
eenigt  zijn,  zijn  do  ahhM-voortronolijksto,  on  mooton  gowaanh^ort 
worden  bovon  allo  do  an(h'ro;  want  dowijh^  zy  innorHjko  go- 
vrochto  zijn,  zo  zijn  zy  do  aldorvoortrotVoHjksto;  volgons  do  ')" 
stelHng;  en  daar  on  bovon  zijn  zy  ook  noodzakolijk  oouwig, 
want  zodanig  is  liaar  oorzaak. 

4.  AHo  do  gcvrocliio  dio   wy   buyton  ons  zolvc  wtM-ktMi.  /ijn 


96  KORTE    VERHANDELlNf}. 

voor  zo  veel  meer  volmaakt,  als  zy  meer  mogelijk  zijn  om  met 
ons  te  konnen  vereenigen,  om  een  zelve  natuur  met  cns  uyt 
te  maaken ;  want  op  deze  wijze  zijn  zy  de  innerlijke  gevrochte 
aldernaast.  Als  by  voorbeeld,  zo  ik  mijne  naaste  leer  beminnen 
de  wellusten,  de  eere,  de  gierigheid,  en  ik  zelve,  of  ik  bemin 
die  ook,  of  ik  bemin  die  niet,  hoe  't  zij,  of  niet  zij,  ik  ben 
gehouwen  of  geslaagen,  dit  's  klaar.  ••  Maar  niet  zo  mijn  eenige 
eynde,  dat  ik  trachte  te  bereyke  is,  te  mogen  smaaken  de 
vereeniginge  met  God,  en  in  my  voort  te  brengen  waarachtige 
denkbeeklen,  en  deze  dingen  ook  aan  mijn  naasten  bekend  te 
maaken ;  want  met  dezelve  gelijkheid  konnen  wy  alle  deelachtig 
zijn  aan  dit  heyl,  gehjk  het  zo  is  als  dit  in  hem  voortbrengt 
de  zelve  begeerte  die  in  my  is,  maakende  alzoo  daar  door  dat 
zijn  wil  en  de  mijne  een  en  dezelve  is,  uytmakende  een  en 
dezelve  natuur,  altijd  in  alles  overeenkomende. 

Uyt  al  dit  gezeyde  kan  nu  zeer  licht  begreepen  worden, 
welke  daar  zij  de  menschelijke  vryheid  ^,  die  ik  dan  aldus 
beschrijf  te  zijn:  dat  het  namelijk  is  een  vaste  wezentlijkheid, 
dewelke  ons  verstand  door  de  onmiddelijke  vereeniginge  met 
God  verkrijgt,  om  en  in  zich  zelve  te  konnen  voort  brengen 
denkbeeklen,  en  buyten  zig  zelve  gevroghten,  met  zijn  natuur 
wel  over  een  koraende ;  zonder  nochtans,  dat  noch  zijne  ge- 
vroghten  aan  eenige  uyterlijke  oorzaaken  onderworpen  zijn,  om 
door  dezelve  te  konnen  of  veranderd  of  verwisseld  worden. 
Zoo  blijkt  met  eenen  ook  uyt  het  geene  gezeyd  is,  welke  daar 
zijn  de  dingen  die  in  onze  magt  en  aan  geen  uyterlijke  oor- 
zaaken  onderworpen  zijn ;  gelijk  wy  hier  ook  mede,  en  dat  op 
een  andere  wijze  als  te  vooren,  hebben  bewezen  de  eeuwige  en 
bestandige  duuring  van  ons  verstand;  en  dan  eyndeUjk,  welke 
gevroghten  het  zijn,  die  wy  boven  alle  andere  hebben  te 
waarderen. 

Zoo  is  my  dan  alleen  noch  overig,  om  een  eind  van  alles  te* 
maaken,  de  vrunden  tot  de  welke  ik  dit  schrijve  te  zeggen: 
En  verwonderd  u  niet  over  deze  nieuwigheeden ;  want  zeer  wel 
is    u  bekend  hoe  dat  een  zaake  niet  daarom  en  laat  waarheid 


*  Sententiam  omittit  B :  .  .  .  .  en  een  en  de  zelfde  natuur  niet  ons  iiyt  te 
maaken.  In  deezer  voegen  is't,  wanneer  ik  door  mijne  vereeniylng  rnet  God 
in  tni)n  waarachtige  denkheelden  voort  breng,  etc. 

*  De  slaverny  van  een  zaake  bestaat  in  onderworpen  aan  uytterlijke 
oorzaaken,  de  vryheid  daar  en  tegen,  aan  dezelve  niet  onderworpen,  raaar 
daar  van  bevryd  te  zijn. 


i)Ki:i>  11.  CAP.  XXVI.  97 

te  zijn  oni  dat  zy  niot  van  voolc  (m  is  aangenomen.  En  de  wijle 
u  oolc  niot  onbewust  is  do  lioodanigheid  van  de  eeuwe  in  (lo- 
wolke  wy  looven,  zoo  wil  ik  u  ton  hoogsten  gebeeden  hobbon 
wel  zorgo  to  draagon  onitrent  liet  gemoen  maaken  van  dozo 
dingen  aan  andoron.  Tk  en  wil  niet  zeggen  dat  gij  die  ton 
eonen  maal  zult  by  u  houdon,  maar  alleon,  zo  gy  ooyt  aan- 
vangt  dio  aan  lomand  gomoon  te  maaken,  dat  u  geen  andor 
oogmork  en  drijvo  als  alloen  het  heyl  uwens  naasten,  met 
oenen  door  baarbhjkolijkheid  van  hem  verzekerd  zijnde  dat  bo- 
loninge  uwen  arbeyd  niot  on  zal  bedriegen.  Eyndolijk,  zo  u  in 
het  doorleezen  dezes  eonige  zwaarigheid  tegen  't  geone  ik  voor 
vast  stelle  moght  ontmoeten,  zoo  verzoek  ik,  dat  gy  u  daarom 
aanstonds  niet  en  verliaast,  om  hot  zolve  te  wederleggen,  voor 
on  alleor  gy  het  met  genoegzamo  tijd  en  overwegingo  zult 
hebben  bodaght,  en  dit  doende  houdc  ik  my  vorzokort,  dat  gy 
zult  goraakcn  tot  het  genioton  van  de  vruchten  dezos  booms 
dewelk(i  gy  u  belooft. 

T  E  A  ()  Z. 


In  utro(]ne  codice  post  Tractatuluni  hac  loguiitur. 

A  X  I  0  M  A  'r  A. 

1.  De  Z(dfstandigheid  staat  wegens  zijn  natuur  voor  allo 
zijne  'roevallcn  {modificatioxe.i^). 

2.  Do  dingon  wolko  verscheiden  zijn,  worden  onderscheiden 
of  dadohjk  of  toovalhgh. 

-1  Dc  dingon  wolko  dadclijk  ondorschoidcn  worden,  ho])bon 
of  vorscheido  cigcnscluippon,  gelijk  als  Donking  on  rytgobroyd- 
hcid,  of  wordon  tocgepast  aan  vcrschcidc  oigonschappon.  als 
Vorstaning  en  Beweeging;  wclkors  oone  belioort  tot  do  Donking, 
on  hot  andcr  tot  de  Uytgebrcydhoid. 

4.  Do  dingen  welkc  vorscheidc  eigcnschapi^on  liebbon.  als 
medc  dc  dingon  wclko  bohooron  tot  vorschcido  oigonschapj)on, 
cn  hebbcn  in  zich  goen  dink  d(i  ocno  van  do  an(h'r. 

5.  Dat  gconc  twolk  in  zicli  nict  liocft  iets  van  cen  aiichT 
dink,  on  kan  ook  gocn  oorzaak  zijn  van  do  wozcntlijkheid  van 
zulk  con  andor  dink. 

iir.  7 


98  KORTE    VERIIANDELING. 

6.  Dat  geene  't  welk  een  oorzaak  is  van  zich  zelfs,  is  on- 
mogelijk  dat  het  zich  zelfs  zoude  hebben  bepaakl. 

7.  Dat  geene  door  't  welke  de  dingen  onderhouden  worden, 
is  wegens  zijn  natuur  het  eerste  (eerder)  in  [B:  weegens  zijn 
natuur  eerder  alsj  zodanige  dingen. 

PROPOSITIO    I. 

Geen  zelfstandiglieid  wezentlijk  zijnde  en  kan  toegepast  wor- 
den  een  en  dezelve  eigenschap,  Avelke  toegepast  word  aan  een 
ander  zelfstandigheid ;  of  (hetwelk  hetzelfde  is),  in  de  Natuur 
en  konnen  geen  twee  zelfstandigheeden  zijn  tenzij  zy  dadelijk 
onderscheiden  worden. 

DEMONSTRATIO. 

De  zelfstandigheden  twee  zijnde,  zijn  verscheiden;  en  dien 
volgende  (Axioma  2.)  worden  onderscheiden  of  dadelijk  of 
toevallig;  niet  toevallig,  want  dan  waren  de  toevallen  door 
haar  natuur  eer  als  de  zelfstandigheid,  tegens  de  1.  axionia ; 
ergo  dadelijk ;  en  volgens  dien  en  kan  (Aorioma  4.)  van  d'eene 
niet  gezeid  worden,  dat  van  de  ander  gezeid  word,  zijnde  dat 
geene  wy  trachten  te  bewijzen. 

PROPOSITIO    II. 

De  eene  zelfstandigheid  en  kan  geen  oorzaak  zijn  van  de 
wezentlijkheid  van  een  ander  zelfstandigheid. 

DEMONSTRATIO. 

Zoodanigen  oorzaak  en  kan  (Prop.  1.)  in  zich  niet  hebben 
iets  van  zulk  een  uytwerking ;  want  het  verschil  tusschen  hun 
is  dadelijk,  en  gevolglijk  zo  en  kan  zy  {Axioma  5.)  die  (wezent- 
lijkheid)  niet  voortbrengen. 

PROPOSITIO  III. 

AUe  eygenschappen  of  zelfstandigheid  is  door  haar  natuur 
oneyndig,  en  ten  oppersten  volmaakt  in  zijn  geslacht. 

DEMONSTRATIO. 

Geen  zelfstandigheid  is  veroorzaakt  van  een  ander  (Prop.  2.) ; 
en  by  gevolg,  zo  ze  wezentlijk  is,  zo  isse  of  een  eigenschap 
van    God,    of   ze    heeft  buyten  God  geweest  een  oorzaak  van 


AANHANCiSEL.  99 

zig  zelfs.  Iiulion  het  !<•,  zo  isse  noodzakelijk  oneyndig,  en  ten 
hoogsten  vohnaakt  in  zijn  geslagt,  hoedaanig  zijn  alle  andere 
oigenschappen  (Jods.  Indien  het  2e,  zoo  isse  noodzakelijk  ook 
zodanig;  want  {Axioina  0.)  zich  zelfs  en  zoude  ze  niet  konnen 
bepaald  gehad  hebben. 

p  R  0  p  0  s  rr  1 0  iv. 

Aan  alle  wezen  van  zelfstandigheid  behoord  van  natiiur  de 
wezentlijkheid  ook  zo  zeer,  dat  liet  onmogelijk  is  in  eenig 
oneyndig  verstand  te  konnen  stellen  de  Idea  van  het  wezen 
eenens  zelfstandigheid,  dewelke  niet  en  zij  wezentlijk  in  de 
Natuur. 

DEMONSTRATIO. 

Het  ware  wezen  van  een  voorwerp  is  iets  het  vvelk  dadelijk 
onderscheiden  is  van  de  Idea  des  zelven  voorwerps ;  en  dit  iets 
is  [Axioma  3.)  of  dadelijk  wezentlijk,  of  begrepen  in  een  andere 
zaak  die  dadelijk  wezentlijk  is;  van  welke  andere  zaak  men 
niet  en  zal  konnen  dit  wezen  dadelijk  maar  alleen  wijzelijk 
{modaliter)  onderscheiden ;  hoedanig  zijn  alle  de  wezens  van 
dingen,  die  wy  zien,  dewelke  te  vooren  niet  wezentlijk  zijnde, 
in  de  uytgebreidheid,  beweging,  en  ruste  begrepen  waren.  en 
wanneer  zy  wezentlijk  zijn  niet  en  worden  onderscheiden  van 
de  uytgebreidheid  dadelijk,  maar  alleen  wijzelijk.  En  ook,  het 
wikkeld  zich  in  tegenstrijdigheid,  dat  een  wezen  van  de  zelf- 
standiglieid  op  deze  wijze  in  een  andere  zaake  begrepen  zij  ; 
als  dewelke  alsdan  van  dezelve  niet  dadelijk  en  zoude  onder- 
scheiden  worden,  tegen  de  If  pro})ositie;  en  ook  dat  ze  als 
dan  zoude  konnen  voortgebragt  zijn  van  het  onderwerp  't  welk 
haar  begrijpt,  tegen  de  2e  propositie;  en  eyndelijk  zoude  ze 
door  haar  natuur  niet  konnen  zijn  oneyndig  en  ten  o})persten 
volmaakt  in  haar  geshicht,  tegen  de  oc  pro}).  Ergo  dan,  dewijl 
haar  wozen  niet  en  is  begreepen  in  eenig  ander  dingh,  zoo 
isse  dan  een  zaake,  die  door  zich  zelve  bestaat. 

COHOLLAHIUM. 

De  natuur  word  g(>kent  door  zig  zelfs.  en  niet  door  eenig 
ander  dink.  Zy  bestaat  van  oneyndige  eigensc'lia})})en.  een  ieder 
van  dezelve  oneyndig  en  volmaakt  in  zijn  geshielit ;  aan  welkers 
wezen  de  wezentlijkheid  toebehoort,  alzo  dat  buyten  dezelve 
geen    wezen    of    zijn   meer  en  is,  en  zy  also  naaupuntig  over- 


100  KORTE   VERHANDELING. 

eenkomt    niet    het    wezen    van    de    alleen    heerlijke    en    geze- 
gende  God. 


VAN  DE  MENSCHELIJKE  ZIEL. 

De  mensch  aangezien  hy  een  geschapen  eyndige  zaak,  enz. 
is,  zo  is  't  noodzaakelijk,  dat  hetgeen  hy  heeft  van  Denking, 
en  't  welk  wy  de  Ziel  noemen,  zulks  zij  een  eigenschap  [B: 
wijziging]  van  die  eigenschap  die  wy  Denking  noemen,  zonder 
dat  tot  zijn  wezen  eenig  ander  ding  als  deze  wijzing  behoort: 
en  dat  zo  zeer,  dat  zo  deze  wijzing  te  niet  gaat,  de  ziel  ook 
vernietigt  word,  alschoon  dat  de  voorgaande  eigenschap  onver- 
anderlijk  blijft.  Op  dezelfde  manier  van  't  geen  hy  heeft  van 
Uytgebreidheid,  't  welk  wy  Lichaam  noemen,  en  is  niet  anders 
als  een  wijzing  van  de  andere  eigenschap  die  wij  Uytgebreyd- 
heid  noemen;  die  ook  vernietigt  wordende,  is  het  menschelijk 
hchaam  niet  meer,  alschoon  ook  de  eigenschap  van  Uytgebreid- 
heid  onveranderlijk  blijft, 

Om  nu  te  verstaan  hoedanig  deze  wijzing  zij,  die  wy  ziel 
noemen,  en  hoe  hy  zijn  oorsprong  van  het  lichaam  heeft,  en 
ook,  hoe  zijne  verandering  (alleen)  afhangt  van  het  hchaam 
('t  welk  by  my  is  de  vereeniginge  van  ziel  en  hchaam),  zo 
moet  aangemerkt  worden, 

1.  dat  de  wijzing  de  alderonmiddehjkste  van  de  eigenschap, 
die  wy  denking  noemen,  voorwerpelijk  in  zig  heeft  het  for- 
melijke  wezen  van  alle  dingen;  en  dat  zodanig,  dat  by  aldien 
men  stelde  eenig  formelijk  ding,  welkers  wezen  niet  en  was 
voorwerpelijk,  in  de  voorgenoemde  eigenschap,  zo  en  waar  ze 
alheel  niet  oneyndig,  noch  ten  hoogsten  volmaakt  in  haar 
geslacht ;  tegen  't  geen  nu  al  bewezen  is  door  de  3e  propositie. 
En  zijnde  het  zodanig,  dat  de  Natuur  of  God  een  wezen  is, 
van  welke  oneyndige  eygenschappen  gezeid  worden,  en  de 
welke  in  zich  bevat  alle  wezens  van  de  geschaape  dingen;  zo 
ist  noodzaakelijk,  dat  van  al  dat  [A  add.  geene  't  welk]  in  de 
Denking  voortgebracht  word  eene  oneindige  Idea,  dewelke  in 
zich  voorwerpelijk  bevat  de  geheele  Natuur,  zulks  als  die  in 
zig  dadelijk  is. 

2.  staat  aan  te  merke^Ai  ihili  illu  i1u,^erige  wijzijigen,  gelijk 
als  Liefde,  Begeert^^Bi^jlJlBi^^illfgl^Ss^rspronk  van  deze 
eerste    onmiddeHjk/ ^jm^*frg^  hebbeTrp-o^fe^Godamg,  dat  in  ge- 


AANHANGSEL.  101 

valle  (lie  niet  alvoor  en  ging,  daar  geen  liefde,  begeerte  enz. 
en  zoude  konnen  zijn.  Waar  uyt  klaarlijk  besloten  word,  dat 
de  natuurlijke  liefde,  die  in  ieder  zaak  is  tot  behoudinge  zijns 
lichaams  \A  add.  (ik  zeg  de  wijzing)]  niet  en  kan  eenige 
andere  oorspronk  hebben,  als  van  de  Idea  of  het  voorwerpelijk 
wezen,  hetwelk  van  zodaanig  hchaani  is  in  de  denkende  eigen- 
schap.  Verder,  aangezien  tot  het  wezentlijk  zijn  van  een  Idea 
(of  voorwerpelijk  wezen)  geen  ander  dink  vereyscht  word,  als 
de  denkende  eigenschap  en  het  voorwerp  (of  vormelijk  wezen), 
zoo  is  'r  dan  zeeker,  't  geene  wy  gezeid  hebben,  dat  de  Idea, 
of  't  voorwerpelijk  wezen,  de  alderonmiddelijkste  ^  wijzing  is 
van  de  eigenschap.  En  dienvolgende  zoo  en  kan  er  in  de  den- 
kende  eigenschap  geen  andere  wijzing  gegeven  worden,  dewelke 
zoude  behooren  tot  het  wezen  van  de  ziel  eenes  gelijken  [J5: 
iegelijk*n]  dings,  als  alleen  de  Idea,  welke  noodzakehjk  van 
zulk  een  dink,  wezentlijk  zijnde,  moet  zijn  in  de  denkende 
eigenscliap  :  want  zoodanig  een  Idea  sleept  met  zich  de  overige 
wijzingen  van  Liefde,  Begeerte,  enz,  Nu  dan,  aangezien  de 
Idea  voortkomt  van  de  wezentlijkheid  des  voorwerps,  zoo  moet 
dan  ook  het  voorwerp,  veranderende  of  vernietigende,  dezelfde 
Idea  na  graden  veranderen  of  vernietigen,  en  dit  zo  zijnde,  zo 
is  zy  datgeen,  't  welk  vereenigt  is  met  het  voorwerp. 

Eyndelijk,  indien  wy  zouden  willen  voortgaan,  en  aan  het 
wezen  van  de  ziel  toeschrijven  dat  goene,  door  hetwelke  zy 
wezentlijk  zoude  konnen  zijn,  men  zoude  niet  anders  konnen 
vinden  als  die  eigenschap  en  liet  voorwerp  van  dewelke  wy 
nu  gesprooken  hebben ;  en  geen  van  deze  en  kan  behoren  an 
't  wezen  van  de  ziel,  aangezien  het  voorwerp  van  de  Denking 
niets  en  heeft,  en  van  de  ziel  dadelijk  onderscheiden  word.  En 
de  eigenschap  aangaande  :  wy  hebben  nu  ook  al  bewezen  dat 
ze  tot  het  voorgenoemdo  wezen  niet  en  kan  behoren  ;  't  welk, 
door  't  geene  wy  daar  na  gezeid  hebben,  noch  klaarder  gezien 
word ;  want  de  eigenschap  als  eigenschap  on  is  niet  voreenigt 
niet  het  voorwerp,  dewijl  zo  noch  verandord  nocli  verniotigt, 
alschoon  liot  voorwerp  verandord  of  vorniotigt. 

Er<io  dan  zo  bestaat  hot  wezon  van  ziol  alloon  hiorin,  na- 
melijk  in  het  zijn  van  oen  Idoa  of  voorworpolijk  wozon  in  de 
denkende  oigonsolia|),  ontstaando  van  hot  wozon  eenes  voor- 
worps,    't  wolk  indoi-  daad   in  de  iVatuur  wozontlijk  is.   Ik  zeg 

'  Ik  noem  de  altU^roiiniiddcliiksto  wijzin;;  van  ilo  ci^^onschnp  die  wij/ing 
tie  welke,  oni  wo/entlijk  te  /ijn,  niot  van  nnden  liooft  o<M»ige  andoro  wij/infjf 
in  de/olfde  ei<!;onsoliai). 


102  KORTE    VERHANDELING. 

van  een  vooriverp  dat  dadelijk  ivezentlijk  is,  enz.  zonder  meer 
bezonderheid,  om  dan  hieronder  te  begrijpen  niet  alleen  de 
wijzingen  van  de  uytgebreidheid,  maar  ook  de  wijzingen  van 
alle  de  oneyndige  eygenschappen,  de  welke  mede,  zo  wel  als 
de  uitgebreidheid,  een  ziele  hebben.  En  om  deze  beschrijvinge 
wat  bezonderlijker  te  verstaan,  dient  acht  geslaagen  op  't  geene  ik 
nu  al  gezeit  hebbe  spreekende  van  de  eigenschappen,  dewelke  ik 
gezeid  hebbe  niet  na  haar  wezentlijkheyt  onderscheiden  te  wor- 
den,  \^A  add.  want  zy  zelve  zijn  de  onderwerpen  van  haare 
wezens  ;]  alsmede  dat  het  wezen  van  een  yder  van  de  wijzingen 
in  de  nu  genoemde  eigenschappen  van  Een  oneyndig  Wezen  is  be- 
grepen.  Waarom  ik  ook  deze  Idea  in  het  9.  Cap.  van  het  I  deel 
genoemt  heb  een  schejjzel  onmiddelijk  van  Godgeschapen,  aangezien 
ze  in  zich  voorwerpelijk  heeft  het  vormelijk  wezen  van  alle  dingen, 
zonder  te  nemen  of  te  geven.  \A  add.  En  deze  is  noodzakelijk 
maar  een,  in  acht  genomen,  dat  alle  de  wezens  van  de  eygen- 
schappen,  en  de  wezens  van  de  wijzingen  begreepen  in  deze 
eygenschappen,  het  wezen  zijn  van  een  alleen  oneyndig  wezen.] 
Maar  staat  nogh  aan  te  merken,  dat  deze  wijzingen,  in  aan- 
merkinge,  dat  geen  derzelver  dadelijk  is,  zy  nochtans  geUjk- 
matig  begrepen  zijn  in  haare  eigenschappen  ;  en  dewijl  in  de 
eigenschappen  geen  ongelijkheid  ter  werekl  is,  noch  ook  in  de 
wezens  van  de  wijzingen,  zo  en  kan  'er  in  de  Idea  geen 
bezonderheid  zijn,  aangezien  die  in  de  Natuur  niet  zijn.  Maar 
zo  wanneer  eenig  van  deze  wijze  haare  bezondere  wezentlijk- 
heid  aandoen,  en  haar  door  dezelve  op  eenige  wijs  onderscheiden. 
van  haare  eigenschappen  (dewijl  alsdan  hare  bezondere  wezent- 
lijkheid,  welke  zy  in  de  eygenschap  hebben,  het  onderwerp  is 
van  haar  wezen),  alsdan  vertoont  er  zig  een  bezonderheid 
in  de  wezens  van  de  wijzingen,  en  gevolglijk  in  de  voorwer- 
pelijke  wezens,  die  van  de  zodanige  noodzaakelijk  begrepen 
worden  in  de  Idea.  En  dit  is  de  oorzaak  waarom  wy  in  de 
beschrijving  gebruykt  hebben  deze  woorden,  dat  de  Idea  [B-. 
de  ziel,  het  denkbeeld,  of  voorwerpeHjk  weezen  in  de  denkende 
eygenschap]  is  ontstaande  uyt  een  voorwerp,  't  welk  wezentlijk 
in  de  Natuur  is.  En  hiermede  achten  wy  dan  genoegzaam 
verklaart,  wat  voor  een  ding  de  ziel  in  't  algemeen  is,  verstaande 
onder  het  gezeide  niet  alleen  de  Ideen,  welke  ontstaan  uyt 
de  Hchaamelyke  wijzingen,  maar  ook  die  welke  ontstaan  uyt 
de  wezentlijkheid  van  een  ygelijke  wijzing  van  de  overige 
eygenschappen. 

Maar    aangezien    wy   van  de  overige  eigenschappen  niet  en 


AANHANGSEL.  ](>-\ 

hebben  zoodanige  kennisse  als  wy  hebben  van  de  uytgebreid- 
heid,  zoo  hiat  ons  eens  zien  of  wy,  oogmerk  neemende  op  de 
wijzingen  van  de  uytgebreidheid,  konnen  uytvinden  een  bezon- 
derlijker  beschrijving,  en  die  meer  eigen  is  om  't  wezen  van 
onze  zielen  uyt  te  drukken,  want  dit  is  ons  eigentlijke  voor- 
nemen.  Wy  zullen  dan  hier  vooronderstellen  als  een  zake, 
die  bewezen  is,  dat  in  de  uytgebreydheid  geen  andere  wijzinge 
is  als  beweging  en  stilte,  en  dat  ieder  bezonder  lichaamelijk 
ding  niets  anders  is  als  een  zeekere  proportie  van  beweginge 
en  stilte,  ook  zoozeer,  dat  by  ahlien  in  de  uytgebreydheid  niet 
anders  was,  dan  alleen  beweging  of  alleen  stilte,  zoo  en  zoude 
in  de  geheele  uytgebreidheid  niet  konnen  aangewezen  worden 
of  zijn  eenig  bezonder  ding;  alzoo  dat  dan  het  menschelijk 
lichaam  niet  anders  is,  als  een  zeekere  proportie  van  bewe- 
ginge  en  stilte.  Het  voorwerpelijke  wezen  dan,  't  welk 
van  deze  wezenthjke  proportie  is  in  de  donkende  eigenschap, 
dat  (zeggen  wy)  is  de  ziele  van  't  hchaam ;  zo  wanneer 
nu  een  van  deze  twee  wijzingen  of  in  meer  of  in  min  (bewe- 
ginge  of  stilte)  veranderen,  zo  veranderd  zig  ook  na  graden 
de  Idea.  Als  e.  g.  zo  de  stilte  zig  komt  te  vermeerderen, 
en  de  beweging  te  verminderen,  zoo  word  daar  door  ver- 
oorzaakt  de  pijne  of  droefheid  die  wy  koude  noemen;  zo  dit 
integendeel  geschied  in  de  beweging,  zo  word  daar  door  ver- 
oorzaakt  de  pijne  die  wy  hitfe  noemen.  En  zo  wanneer  het 
zij  (en  hier  uyt  ontstaat  de  verscheide  wijs  van  pijn,  die  wy 
gevoelen^  als  ons  met  oen  stokje  in  de  oogen  of  op  do  handen 
geshxgen  word),  dat  de  graad(m  van  beweging  en  stilte  niet  en 
zijn  evengelijk  in  alle  de  deelen  van  ons  hchaam,  maar  dat 
eenige  meer  van  beweging  en  stilte  liebben  als  andere,  hier  van 
daan  is  de  verscheidenlieid  van  gevoelen.  En  wanneer  het  zij 
(en  hier  uyt  ontstaat  het  onderscheid  van  gevoel  uyt  het  slaan 
met  een  hout  of  ijzer  op  een  zelve  liand)  dat  de  uyterlijke 
oorzaaken,  die  ook  deze  veranderingen  te  weeg  brengen,  in 
zich  verschillen,  en  niet  alle  dezelve  uytwerkinge  lie])ben,  zo 
ontstaat  hier  uyt  de  versclieidenheid  van  't  gevoel  in  een  en 
't  zelve  deel.  En  wederom,  indien  de  verand(»rinu,  welke  ge- 
Hcliied  in  een  deel,  een  oorzaak  zij  dat  ze  wederkcer  tot  haar 
eerst(^  [^roportie,  hier  uyt  ontstaat  de  blijdscliap.  die  wy  ruste, 
vermakelijke  oelfening,  en  vrolijkheid  noenuMi.  Eyndelijk  dan, 
dewijle  wy  nu  verklaart  hebben,  wat  het  gevoel  is,  zo  konnen 
wy  licht(»lijk  zien,  hoe  hier  uyt  komt  te  ontstaan  een  \veerk(»e- 
rige   Idea,  olf  d(^  kennisse  zijn  zelfs,  de  Ervarini::  en  luMlcneiing. 


104 


KORTE    VERHANDELING. 


En  ook  uyt  alle  deze  (gelijk  ook  omdat  onze  ziel  vereenigt 
is  met  God,  en  een  deel  is  van  de  oneyndige  Idea,  van  God 
onmiddelijk  ontstaande)  kan  klaarlijk  gezien  worden  den  oor- 
spronk  van  de  klaare  kennisse,  en  de  onsterfelijkheid  der  ziele. 
Doch   voor  tegenwoordig  zal  het  gezeide  ons  genoegh  zijn. 


RENATI  DES  CARTES 

P  R  I  N  C  I  P  I  0  R  U  M 

PHILOSOPHTiE 

PARS   T.    ET    II. 

More  Geowptriro  demonsfnit(p 

PER 

BENEDICTUM    de    SPINOZA 

Amstelodamensem . 
Arrcssennif    Kjiisfhni 

COGITATA  MKTAPIIYSICA, 

in  (jiiihns  (iifpril/ores,  (por  tam  in  pdrte  MctapJiijsices  (jenerali 
(juani  speridli  occnrrinif,  (piiisfioncs  lircrlter  explicantur. 


C  A  N  D  l  D  0 

L    B    C    T    O    R    I 

S.  P.  D. 
LUDOTICUS    MEYER. 


Mathetnaticorum  in  Scientiis  itivcsfifiandis  ac  tfadctiflis  MefJio- 
dmn,  qua  nettipe  ex  Depnitiotiihus,  Postulatis,  atque  Axiottiatis 
Conclusioties  detnotistt-atdur,  optittiani  esse  tutissitnatiKjue  reritatis 
itula(jatula'  atque  docendai  riani,  oniniuin,  qui  supra  culyns 
sapere  Dolunt,  unaniniis  est  sententia.  Kt  quidein  Jure  tnerito. 
Etenim,  cutn  otnnis  rei  iynota'  certa  ac  firina  cof/nitio  tinn,  nisi 
ex  certo  pr(txoynitis,  hauriri  ac  dericari  queat,  Jkcc  necessario 
ah  itno  ptwstruenda  erunt,  tanquam  st(d)Ue  futu/anienfutn,  cui 
posttnodum,  ne  sponfe  sufjsidat,  aut  minimo  impetu  jJC^sutn  eitt, 
totuni  coynitionis  humatuf  (t^dificium  superimponatnr.  Isfius 
auteiii  noUti  esse,  qwe  passim  Matheseos  cultorihus  noinine 
Definitionuiti,  Postulatorutii,  atque  AxiotiKduin  vcnire  safent, 
twniini  duhiuin  esse  jiofcrif,  qui  iwhilein  istain  discip/inain  a 
liinine  tatUuin  salutaverif.  Definitioncs  enitn  tiihil  aliud  sunf, 
quain  termitutrutti  afque  notiiinuiti,  qiiihus  res  tracfatu/if  desiy- 
natUur,  aperfissiitut'  explicafiones.  1'ostulafa  aufein  ct  AxionuUa, 
seu  cotnmunes  atiiini  Xofioncs,  adeo  clarir  lUquc  pcrspiciuf  sunt 
l'jiunciationes,  uf  iis  oiiines,  qui  ijisa  vociUtuIa  soluininodo  rectc 
intellexeritU,  assensKin  neijarc  ncquaquain  possitit. 

Veruinenimvero,  quainvis  Jutc  ita  se  h(d)eatU.  nullas  tatnen,  si 
M(Uhetnaticas  cxcipias,  fcrc  disci/ilinas  ca  MctJiodo  conscriptas 
reperies}    sed    atia    fofo    panc    colo  <d»  liac  divcrsa,  qiia  ncinjic 


108  PRINCIPIA    PIIILOSOPIII.T;    CARTESIANiE. 

2)er  Definitiones  et  Dlvisiones,  inter  se  continuo  concatenataSy 
atqne  hinc  inde  qucestionihus  atqiie  explicatlonihus  intermixtas, 
totiim  ahsolvitur  negotium.  Judicarunt  enirn  ferme  omnes,  ac 
etiamnum  judicant  multi,  qui  scientiis  constituendis  consctHheti- 
disque  animum  adjecerunt,  Methodum  istam  Mathematicis  dis- 
ciplinis  esse  peculiarem,  reliquasque  omnes  illam  respuere  atque 
aspernari.  Vnde  factum,  ut,  qucecunque  in  medium  adducunt, 
nullis  apodicticis  rationihus  demonstrent,  sed  tantum  verisimili- 
tudinihus  prohabiUhusque  argumentis  adstruere  conentur,  magnam 
ea  ratione  magnorum  lihrormn  farraginem  in  lucem  protruden- 
tes,  in  quihus  nihil  stahilis  invenias  atque  certi,  sed  omnia  con- 
tentionis  atque  dissidii  plena,  et,  quod  ah  uno  ratiunculis  qui- 
husdam  levihus  utcunque  confirmatum  est,  mox  ah  alio  confuta- 
tum  ac  iisdem  armis  dirutum  atque  disjectum ;  adeo  ut  immotce 
veritatis  avida  mens,  uhi  tranquillum  studii  sui  stagnum,  quod 
tuto  et  prospero  cursu  trajicere,  ac  quo  trajecto  tandem  optato 
cognitionis  portu  potiri  posset,  invenire  putarat,  in  opiniomim 
impetuoso  se  fiuctuantem  videat  mari,  ac  tempestatibus  conten- 
tionum  tmdique  circumcinctam,  incertitudinumque  fluctihus  inde- 
sinenter,  sine  ulla  ex  iis  unquam  emergendi  spe,  jactatam  atque 
ahreptam. 

Non  defuere  tamen  aliqui,  qui  ah  his  seorsim  senserunt, 
atque  hanc  miserrimam  Philosophice  sortem  miserati,  ah  ista 
communi  et  ah  omnihus  trita  scientias  tradendi  via  recesserunt, 
ac  novam  eamque  sane  arduam  multisque  difficultatihus  scaten- 
tem  ingressi  sunt,  ut  reliquas,  ultra  Mathesin,  Philosophice  ^^cirtes 
Methodo  atque  certitudine  mathematica  demonstratas  p)osteritati 
relinquerent.  Quorum  alii  jam  receptam  et  in  scholis  doceri  soli- 
tam,  alii  novam,  proptrio  marte  adinventam,  istum  in  ordinem 
redegerunt  Philosophiam,  atque  orhi  Utterario  propinarunt.  Et, 
quamvis  diu  multisque  lahor  iste  irrito  successu  susceptus  fuerit, 
exortum  tatnen  fuit  tandem  splendidissimum  illud  sceculi  nostri 
juhar  Renatus  Des  Cartes;  qui  postquam  in  Mathesi,  quicquid 
veterihus  inaccessum  fuerat,  quicquid  insuper  a  Cocetaneis  suis 
desiderari  posset,  nova  Methodo  e  tenehris  in  lucem  protraxerat, 
Philosophice  fundaitienta  inconcussa  eruit,  quihus  plurimas  veri- 
tates  ordine  ac  certitudine  Mathematica  superstrui  posse,  et  ipse 
revera  demonstravit,  et  omnihus,  qui  ilUus  scriptis  nunquam 
satis  laudandis  animum  sedulo  applicuerunt,  luce  Meridiana 
clarius  apparet. 

Et  quamvis  NohiUssimi  atque  Incomparahilis  hujus  Viri  scripta 
Philosophica    Mathematicam  demonstrandi  rationem  ac  ordinem 


PRiEFATIO.  109 

contineant,  non  tamen  ista  commtmi,  ac  in  FAementis  Kuclideis 
ccetens(jue  Geometris  lisitata,  qua  nempe,  prcsmissis  Definitionihus, 
Postulatis,  ac  Axiomatihus,  l*ropositiones  earumquc  Demonstrafi- 
ones  subjtinguntur,  exarata  sunt ;  sed  alia  nndtum  ah  hac  dirersa, 
quam  ipse  et  veram  optimamque  ad  docendum  riam,  et  Analyticani 
vocat.  Duplicem  enim  in  fine  Respons.  ad  secund.  Objection. 
apodictice  demonstrandi  rationem  af/no.^^clt :  u}tam  jier  jhiali/siu, 
qwdi  veram  viam  ostendit,  por  quam  res  methodice  et  tanquam 
a  priori  inventa  est,  etc,  alteram  per  Si/ntJifsin,  qua^  utitur 
longa  definitionum,  petitionum,  axiomatum,  theorematum,  et 
problematum  serie,  ut,  si  (juid  ipsi  ex  consequentibus  negetur, 
id  in  antecedentibus  contineri  statim  ostendat,  sicque  a  lectore, 
quantumvis  repugnante  ac  pertinaci,  assensionem  extorqueat,  etc. 

Verumtamen,  licet  in  utraque  demonsfrandi  ratione  certitudo, 
qucc  extra  omnem  duhitationis  aleam  posita  est,  ?'eperiatur,  non 
omnihus  utraque  (vque  utilis  atque  commoda  existit.  Plurimi 
enim  Mathematicarum  scientiarum  plane  rudes,  adeoque  Methodi, 
qua  ilUe  conscriptoi  sunt  {Sijnthetic^f^)  et  qiia  iuvenf(h  suuf 
{Analyticce)  ])rorsus  icjnari,  res,  quce  his  in  lihris  jjertracfanfur, 
apodictice  demonstratas,  nec  sihimet  ij)sis  assequi,  nec  cdiis  exhihcre 
queunt.  Unde  factum,  ut  midfi,  qui  auf  cceco  impetu  ahrejjfi, 
aut  aliorum  auctoritate  ducti,  Cartesio  nomen  dederunf,  ejus 
sententiam  atque  dogmata  tcmtummodo  mouorice  imjjresserunt, 
ac,  uhi  de  iis  sermo  incidit,  solum  effutire,  undfaque  de  istis 
garrire,  nihil  autem  demonstrare  sciant,  quemcu/modum  olim  fuit 
et  adhuc  hodie  PerijHiteticcc  PhiIosoj)hicc  addictis  solenne  esf. 
Quocirca,  ut  his  cdicjuid  subsidii  adferretur,  scfpenumero  opfavi, 
aliquem  tam  Analytici  cjucmi  Synt/iefiri  ordiuis  /)erifum,  (w  iu 
scrij)tis  Cartesii  aj)j)rime  verscdum,  iUiusque  Philoso/^liicc  jif^nitus 
c/narum,  mcmum  oj)eri  cidmorere,  cf,  qucr  ille  ordine  Atmlyfiro 
conscripserat,  i)i  SyuthcHlcum  redigcre,  ac  more  Geomcfris 
familiarl  de)nonsf)-are  relle.  Imo  ij)se,  qucnuris  mew  fenuifafis 
ahiiude  conscius,  ac  tcnito  oj)eri  longe  im/tar  sim,  id  i/isum  tauuu 
prcrstcnr  sccjje  i)i  a)iiuium  meuui  ituluxi,  quiu  efiam  aggressus 
fui;  sed  cduc,  quihus  sct/nssiuie  disfrahor,  uiihi  illud  /^eragouli 
riam  c)bsej)serunt  occuj)afio}ies. 

Gratissiinum  itac/ue  }nihi  accidif  ex  Autho}-e  nost}'o  i}dclllge}'c. 
se  discipulo  cmdcmi  suo,  dum  eum  Ca}'tesii  Philosojdiia^n  docrnf. 
Secu)idam  Pri}U'ipiorum  />a}-fc}}i  i}itegr(n}i,  ac  /un-fem  Tc}-tia , 
more  illo  (reouiefrico  douo^istratas,  }U'c  }u>n  /)raci/)uas  difJicUi- 
o}'esque,  qiuf  i}i  Mcfo/diysicis  vc}ifila}itur,  qiui  sfiimes,  ac  n 
Ca}'tesio  no}idiim  oujdafas,  didassc;  af(/uc,  hifc  u}ui,  a  se  correrfir 


110  PRINCIPIA    PIIILOSOPHL^E    CARTESIAN7E. 

atque  aiicta,  nt  lucem  aspicerent,  amicis  id  sunimopere  exptetentihus 
atque  extorquentibus  concessisse.  Unde  etiam  ego  idem  id  jjrobavi, 
simulque  operam  meam,  si  ea  in  edendo  egeret,  ex  animo  ohtuU ; 
ac  suasi  prceterea,  imo  rogavi,  ut  j^rimam  quoqiie  Principiorum 
partem  similem  redigeret  in  ordinem,  ac  his  prcemitteret,  quo  ah 
ovo  res  hoc  modo  disposita  et  melius  intelligi,  et  magis  placere 
posset.  Quod  cum  sumtna  ratione  niti  videret,  et  amici  precihus, 
et  lectoris  utilitati  denegare  noluitj  meisque  insuper  curis  totum 
tam  impressionis,  cum  j^t^ocul  ah  urbe  ruri  degat,  adeoque  illi 
adesse  non  possit,  quam  editionis  negotium  commisit. 

H(ec  igitur  sunt,  quce  tihi,  candide  Lector,  damus  hoc  in 
libello:  nempe  Renati  Des  Cartes  'j^rimam  et  secundam  Principiorum 
Philosophice  partes,  una  cum  fragmento  tertice,  quibus  nostri 
Authoris  Cogitata  Metap)hysica,  nomine  Appendicis,  subjunximus. 
At  vero  primam  Principiorum  partem  cum  hic  et  nos  dicimus, 
et  lihelli  Titulus  promittat,  id  non  ita  intellectum  volumus,  ac  si 
omnia,  quoi  in  ea  a  Cartesio  dicta  sunt,  hic  Geometrico  ordine 
demonstrata  exhiherentur,  sed  tantum,  denominationem  ap)otiori 
fulsse  desumptam,  adeoque  prcecipua,  quce  ad  Metaphysicam 
sp>ectant,  et  in  Meditationibus  suis  tractavit  Cartesius  (cceteris 
omnihus,  quce  sunt  Logicce  considerationis,  et  tantum  historice 
narrantur  ac  recensentur,  prcetermissis)  inde  esse  decerpta.  Quce 
etiam  quo  faciUus  ahsolveret  Author,  huc  verbotenus  fere  omnia 
illa,  quce  suh  finem  Resp.  ad  secund  Object.  Geometrico  ordine 
disposita  hahet  Cartesius,  transtuUt;  omnes  quidem  ilUus  Defi- 
nitiones  prcemittendo,  ac  Propositiones  suis  inserendo;  at  Axiomata 
non  continuo  Definitionihus  suhtectendo,  sed  post  quartam  demum 
Propositione?n  interponendo,  eortimque  ordinem,  quo  faciUus 
dmionstrari  possent,  immutando,  ac  qucedam,  quihus  non  egehat, 
omittendo.  Et,  quamvis  hcec  Axiomata  (ut  etiam  hahet  ip)se 
Cartesius  Postidat.  7.)  instar  Theorematum  demonstrari,  ac  etiam 
concinnius  nomine  Propositionum  venire  posse,  Authoremnostrum 
non  fugiat,  nosque  etiam,  ut  id  effectum  daret,  petierimus ;  majora 
tamen,  quibus  est  impUcitus,  negotia  ei  tantum  duarum,  quihus 
hoc  opus  ahsolvere  coactus  fuit,  septimanarum  ocium  concesserunt, 
adeoque'  in  causa  fuere,  quo  minus  et  suo  et  nostro  desiderio 
satisfacere  potuerit,  sed  brevem  duntaxat  subnectens  explicationem, 
quce  demonstrationis  vicem  suhire  potest,  majorem  ac  omnihus 
numeris  ahsolutam  in  aliud  tempus  rejecerit,  si  forte  post  hanc 
distractam  impressionem  nova  adornaretur.  Ad  quam  augendam 
conahimur  etiam  ab  ipso  impetrare,  ut  totam  tertiam.  Partem 
de    Mundo    aspectahili    icujus  tantum  adjunximus  fragmentum, 


PRilSFATIO.  111 

cw)i  Aufhor  hic  inslitidiom  fuiem  iniposuerif,  et  nos  eo,  (juantn- 
lumciotqife  sit,  lectore^n  privare  noluerinms)  ahsolvat.  Atque  hor 
ut  dehito  modo  perficiatur,  hinc  inde  in  secunda  Parte  (jumlam 
de  Fluidorum  natura  et  jmjjjrietaiihus  Propositiones  interspar- 
yemhv  erunt;  (juod  ut  Author  tum  exsequatur,  pro  virili  adnitar. 

Nec  tantum  in  Aciotnatihus  j)roj)onendis  exjdicandisque,  sed 
etiam  i)i  ij)sis  Projwsitionihus  caieriscjue  Condusionihus  demon- 
strandis,  a  Ca)-tesio  s(('j)issime  recedit,  ar  Ajmdeixi  lonfje  ah 
illius  diversa  utitur  noster  Atttho)-.  Quod sanenetno itainterjn-etetur, 
ac  si  clarissimwn  illum  Virum  in  iis  corrifjere  vellet,  sed  eu)n 
in  finem  ta))fum  factiwi  jmtet,  ut  suum  jam  receptum  fjrdinon 
mellus  )-etine)'e  j)osset,  nec  Axiomfitu)n  ))U)nerum9)imium  auge)'et. 
Qua  efulem  etiam  fle  rausa  qua)njjluri)na,  quce  Cartesius  sine 
ulla  de)?ifjnsf)'atio)ie  proj)OS)iit,  demonstrare,  et  quce  jylane p7'feter- 
misit,  fidde)'e  coftctus  fuit. 

Aniniafiverti  tfimen  vel  imprimis  velim  in  his  omnihus,  ne)njje, 
tam  in  1.  et  2.  Princip.  jia)'fibns,  ac  fragynento^  tertife,  (jua)n 
in  Cofjitfttis  suis  Metaj)liijsicis,  Autlio)-em  nf)sfru)n  nieras  Ca)'fesii 
sentfmtias  iUarum(jue  demonstrfifiones,  jj)'out  in  illius  sc)-ij)fis 
reperiiDifur,  fiiit  (juales  ex  fiDidfuiiodis  ah  illojactis  jjer  le(jifimai)i 
co))sequenfiain  dedurl  deheha))t,  projjosuisse.  Cuni  enim  discij)ulu)n 
suuin  Cftrtesii  Plnlosoj)liiam  docei-e  jj)'0)nisisset,  relijio  ipsi  fuit, 
fih  ejus  sententia  /(ttu)n  un(jue)n  discedere,  aut  fjuid,  qufjd  ejus 
fif)(j)nafihus  aut  )ion  )'esj)0>ideret,  a)d  cont)'ariu))i  esset,  dictare. 
Qu(nn(jh)-em  judicet  nemo,  Ulum  hir  aut  sua,  aut  fa))tu)n  ea, 
quir  proljat,  dore)'e.  Quamvis  enin)  qiKPdam  ve)'a  judicet,  quteda))) 
de  suis  adflita  fateatur;  multa  tftmen  occurrunf.  quw  tanquftm 
ffdsa  rejicit,  et  a  fjuihus  lonije  dive)'sam  fovet  sentenfiatn.  Citjus 
nfjffc.  inter  alia,  itt  ex  multis  unum  tantuni  in  medium  afferam, 
sunf,  (jitit'  de  Voluntfde  Itahcntiir  Schol.  Prop.  15.  part.  1. 
Principior.  et  Cap.  12.  part.  2.  Api^endic,  quainvis  safis  inaijno 
muliinine  atqite  apparatu  )n'oh(tfa  rideanfur.  Xeqitr  eni))i  eaui 
disfi)icf(tm  ah  Intcllrrfit,  niiilfo  ini))its  tidi  jwitdita)))  rssc  lihrrfafr 
rxisfi)nat.  Eteni))i  i))  his  assr)f')idis,  itt  rx  Dissertat.  de  Metliod. 
part.  4.  et  Meditat.  2.  (tliisqite  loris  liqiirf,  tanfuin  siipjionif. 
non  prohaf  CAi)'tesius,  nir^ifrin  iiuiiKtnani  rssr  suhstantiam  ahsitlitfr 
co(jifa)ifr)n.  Citni  ro)dra  Aitfhor  nosfrr  (tdiniftaf  quidrni,  in  lirrum 
Nafit)'(i  esse  suhstantifi)))  roqitantrni,  attamrn  t)eget,  illam  rotistifurrr 
essentiam  Metdis  huniatifc ;  sed  sfatitat,  eodrni  modo,  qito  Kxfrtisio 
nullis  limifihus  df'frrmi))(tf(t  rst,  Co(jitationr)n  rfiam  tiitllis  litnifihus 
determituiri;  adeoqite,  qurmadnuiditm  Corpus  hiittianutn  tioti  rsf 
ahsftlufr,  scd  tiDititm   rr)'fo  modo  srru)iduin   lr(jrs  Satitriv  r.vfr)mv 


1 


112  PRINCIPIA     PIIILOSOPHI.i:    CAHTESIANiE. 

per  niotum  et  quietem  delerndnata  extensio;  sic  etiam  Mentem 
sive  Animam  humanam  non  esse  absolute,  sed  tantum  secundmn 
leges  Naturce  cogitantis  per  ideas  certo  modo  determinatam 
cogitationem ;  qum  necessario  dari  concluditiir,uhicorpushnmanum 
existere  incipit.  Ex  qua  definitione  non  difficile  demonsfratu  esse 
putat,  Voluntatem  ab  Intellectu  non  disti^igui,  multo  minus  ea, 
quam  illi  Cartesius  adscribit,  pollere  libertate;  quin  imo  ipsam 
afifirmandi  et  negandi  facultatem  prorsus  fictitiam;  tb  antem 
afifirmare  et  negare  nihil  prceter  ideas  esse;  cc&teras  vero  facidtates, 
ut  Intellectum,  Cupiditatem,  etc.  in  numerum  figmentorum,  aut 
saltem  illarum  notionum  reponi  debere,  quas  homines  ex  eo,  quod 
res  ahstracte  concipiunt,  formaverunt,  quales  sunt  humanitas, 
lapideitas,  et  id  genus  alice. 

Prcetereundum  etiam  hic  nequaquam  est,  in  eundem  censum 
venire  debere,  hoc  est,  ex  Cartesii  mente  tantum  dici,  quod 
aliquibus  in  locis  reperitur,  nempe  hoc  aut  illud  captum  humanum 
superare.  Neqiie  enim  hoc  ita  accipiendum,  ac  si  ex  propria 
sententia  talia  proferret  noster  Author.  Judicat  enim  ista  omnia, 
ac  etiam  plura  alia  magis  sublimia  atque  subtilia,  non  tantum 
clare  ac  distincte  a  nobis  concipi,  sed  etiam  commodissime  explicari 
posse,  si  modo  humanus  Intellectus  alia  via,  quam  quce  a  Cartesio 
aperta  atque  strata  est,  in  veritatis  investigationem  rerumque 
cognitionem  deducatur;  atque  adeo  scientiarum  fundamenta  a 
Cartesio  eruta,  et  quce  iis  ab  ipso  supercedificata  sunt,  non 
sufficere  ad  omnes  ac  difficillimas,  quce  in  Metaphijsicis  occurrunt, 
qucestiones  enodandas  atque  solvendas,  sed  alia  requiri,  si  ad 
illud   cognitionis  fastigium  intellectum  nostrum  cupimus  evehere. 

Denique  {ut  prcefandi  finem  faciam)  Lectores  non  ignorare 
volumus,  omnes  hos  tractatus  nullum  alium  in  finem,  quam 
veritatis  indagandce  atque  propagandce,  hominesque  ad  verce  ac 
sincerce  Philosophice  studium  incitandi  gratia,  evidgari;  adeoque 
omnes,  antequam  se  lectioni  accingant,  ut  ex  ea  uberem,  quem 
cuique  ex  animo  optamus,  fructum  capere  queant,  sedido  monitos, 
ut  omissa  qucedam  suis  locis  inserant,  et  menda  Typographica, 
quce  irrepserunt,  accurate  corrigere  velint :  talia  enim  qucedam 
interea  sunt,  quce  obicem  ponere  possent,  quo  minus  Demonstrationis 
■vis  et  Authoris  mens  recte  perciperetur,  ut  quilibet  ex  eorum 
inspectione  facile  deprehendet. 


A  d    L  i  h  r  )(  m. 

Ingenio  seu  te  natum  meliore  vocemus, 

Seu  de  Cartesii  fonto  renatus  eas, 
Parve  Liber,  quidiuid  pandas,  id  solus  habere 

Dignus,  ab  exemplo  laus  tibi  nuUa  venit. 
Sive  tuum  spectem  genium,  seu  dogmata,  cogor 

Laudibus  Auctorom  tollere  ad  astra  tuum. 
Hactenus  exemplo  caruit,  quod  pnestitit  ;  at  tu 

Exemplo  haud  careas,  obsecro,  parve  Liber: 
Spinozio  at  quantum  debet  Cartesius  uni, 

Spinoza  ut  tantum  debeat  ipse  sibi. 

/.    li.  M.   I).* 


J.   Bro88er  Mrd.  Doct.,  ut  vidctur.  CiV.  toni.  II.  i.}).  :]oi,  :{-JU. -los,  110. 

III.  8 


PRINCIPIA 

PtllLOSOPHI^ 

MORE  GEOMETRICO 
DEMONSTRATA. 

PARS  I. 
PROLEGOMENON. 

Antequam  ad  ipsas  Propositiones  earumque  Demonstrationes 
accedamus,  visum  fuit  in  antecessum  succincte  ob  oculos 
ponere,  cur  Cartesius  de  omnibus  dubitaverit,  qua  via  solida 
scientiarum  fundamenta  eruerit,  ac  tandem,  quibus  mediis  se 
ab  omnibus  dubiis  liberaverit;  quae  omnia  quidem  in  ordinem 
Mathematicum  redegissemus,  nisi  prolixitatem,  quae  ad  id 
prsestandum  requireretur,  impedire  judicavissemus,  quo  minus 
h?ec  omnia,  quse  uno  obtutu,  tanquam  in  pictura,  videri  debent, 
debite  intelHgerentur, 

Cartesius  itaque,  ut  quam  cautissime  procederet  in  rerum 
investigatione,  conatus  fuit, 

1*'.     Omnia  prsejudicia  deponere. 

2".     Fundamenta  invenire,  quibus  omnia  superstruenda  essent. 

3°.     Causam  erroris  detegere. 

4°.     Omnia  clare  et  distincte  itelligere. 

Ut  vero  primum,  secundum,  ac  tertium  assequi  posset, 
omnia  in  dubium  revocare  aggreditur ;  non  quidem  ut  Scepticus, 
qui    sibi    nullum    alium    prsefigit    finem  quam  dubitare,  sed  ut 


PARS    I.  115 

animum  ab  omnibus  praejudiciis  liberaret,  quo  tandem  firma 
atque  inconcussa  scientiarum  fundamenta,  quie  hoc  modo  ipsum, 
si  qua)  essent,  cffugere  non  possent,  inveniret.  Vera  enim 
scientiarum  principia  adeo  clara  ac  certa  esse  debent,  ut  nulla 
indigeant  probatione,  extra  omnem  dubitationis  aleam  sint 
posita,  et  sine  ipsis  nihil  demonstrari  possit.  Atque  hiuc,  post 
longam  dubitationem,  reperit.  Postquam  autem  hiec  principia 
invenisset,  non  ipsi  diflicile  fuit,  verum  a  falso  dignoscere. 
ac  causam  erroris  detegere  ;  atque  adeo  sibi  cavere,  ne  aliquid 
falsum  et  dubium  pro  vero  ac  "certo  assumeret. 

Ut    autem    quartum    et    ultimum    sibi    compararet,    hoc   est. 
omnia   clare  et  distincte  intelligeret,  praecipua  ejus  regula  fuit, 
omnes    simplices  ideas,  ex  riuibus  rehquiD  omnes  componuntur. 
enumeraro,  ac  quamhbet  sigilhitim  examinaro.  Ubi  enim  simpHces  \ 
ideas  clare  et  distincte  percipere  posset,  sine  dubio  etiam  omnes  1 
reliquas,      ex     simplicibus    ilhs    conflatas,    eadem    claritate    et  | 
distinctione  intelhgeret.  Hisita  pra^hbatis,  breviter  exphcabimus. 
quomodo     omnia     in     dubium     revocaverit,    vera    Scientiarum 
principia     invenerit,     ac     se     ex     dubitationum     ditficultatibus  / 
extricaverit. 

Primo  itaqu  sibi  ob  oculos  ponit  omnia  iha,  qu*  Dubitatio 
a  sensibus  acceperat,  nempe  coelum,  terram,  et  ^^  ommbu.^. 
simiha,  atque  etiam  suum  corpus ;  qua^  omnia  eousque  in  Rerum 
Natura  esse  putaverat.  Ac  de  horum  certitudine  dubitat,  quia 
sensus  ipsum  interdum  fefelhsse  deprehenderat,  et  in  somnis 
sibi  SiXq)e  persuaserat,  multa  extrase  yere  existere,  in  quibus 
postoa,  se  dehisum  esse,  compererat ;  ac  denique  quia  alios 
etiam  vigilantes  asserere  audierat,  se  in  membris,  quibus  dudum 
caruerant,  dolorem  sentire.  (}uaro  non  sine  ratione  etiam  de 
sui  corporis  existontia  dubitare  potuit.  Atque  ex  his  omnibus 
vere  concludere  potuit,  sensus  non  esso  firmissinuun  fundamen- 
tum,  cui  omnis  scientia  superstruonda  sit  (possunt  enim  in 
dubium  revocari),  sed  certitudinem  ab  ahis  {^rincipiis  nobis 
certioribus  dependere.  Ut  autem  porro  taha  investiget,  secundo 
sibi  ob  oculos  ponit  omnia  universuha,  (juaha  sunt  natura 
corporea  in  communi,  ejus^pio  extensio,  item  figura,  quantitas.  / 
etc,  ut  etiam  omnes  mathematica»  veritates.  Et,  (juamvis  Iuih-  l 
ipsi  cortiora  viderontur,  ([uam  omnia  i\\uv  a  sensibus  haus(»rat. 
rationem  tamen  de  iis  dubitandi  inv(Miil  ;  ((uonian  ahi  etiam 
circa  ea  errarant,  et  pra»cipue.  (luoniam  infixa  (juaMhim  erat 
©jus  nuMiti  vetus  opinio,  Deum  esse.  ijui  p()t(»st  omnia.  (^t  :i 
quo   tahs,  (juahs  existit,  creatus  (\st.  (jui(|ue  adeo  forsan  fecerat. 


116  PRINCIPIA    PHILOSOPHI^    CARTESIAN.E. 

ut  etiam  circa  illa,  quse  ipsi  clarissima  videbantur,  deciperetur. 
Atque  hic  est  modus,  quo  omnia  in  dubium  revocavit. 

Inventio  Ut    autem    vera   scientiarum  principio  inveniret, 

fundamenti  inquisivit  postea,  num  omnia,  quic  sub  ejus  cogi- 
omnis  tationem  cadere  possent,  in  dubium  revocarat,  ut  sic 
exploraret,  an  non  fiirte  quid  reliquum  esset,  de  quo 
nondum  dubitaverat.  Quod  si  vero  quid,  sic  dubitando,  inveniret, 
quod  nulla  ex  praecedentibus,  nec  etiam  ulla  alia  ratione,  in  dubium 
revocari  posset ;  id  sibi  tanquam  fundamentum,  cui  omnem  suam 
cognitionem  superstruat,  statiiendum  esse,  merito  judicavit.  Et 
quamquam  jam,  ut  videbatur,  de  omnibus  dubitarat;  nam 
aeque  de  iis,  quae  per  sensus  hauserat,  quam  de  iis,  quae  solo 
intellectu  perceperat,  dubitaverat,  ahquid  tamen,  quod  exploran- 
dum  esset,  rehquum  fuit,  ille  nimirum  ipse,  qui  sic  dubitabat. 
Non  quatenus  capite,  manibus,  reUquisque  corporis  membris 
constabat,  quoniam  de  his  dubitaverat;  sed  tantum  quatenus 
dubitabat,  cogitabat,  etc.  Atque,  hoc  accurate  examinans,  com- 
perit,  se  nullis  praedictis  rationibus  de  eo  dubitare  posse.  Nam, 
quamvis  somnians  aut  vigilans  cogitet,  cogitat  tamen  atque  est ; 
et  quamvis  ahi,  aut  etiam  ille  ipse  circa  aha  erravissent,  nihi- 
lominus,  quoniam  errabant,  erant.  Nec  ullum  suae  naturae 
autorem  adeo  calHdum  fingere  potest,  qui  eum  circa  hoc  deci- 
piat ;  concedendum  enim  erit,  ipsum  existere,  quamdiu  suppo- 
nitur  decipi.  Nec  denique,  qu£ecumque  aUa  excogitetur  dubitandi 
causa,  ulla  talis  adferri  poterit,  quse  ipsum  simul  de  ejus 
existentia  non  certissimum  reddat.  Imo,  quo  plures  adferuntur 
dubitandi  rationes,  eo  plura  simul  adferuntur  argumenta,  quae 
illum  de  sua  existentia  convincunt.  Adeo  ut,  quocumque  se  ad 
dubitandum  vertat,  cogatur  nihilominus  in  has  voces  erumpere, 
duhito,  cogito,  ergo  sum. 

Hac  igitur  detecta  veritate,  simul  etiam  invenit  omnium 
scientiarum  fundamentum;  ac  etiam  omnium  aharum  veritatum 
mensuram  ac  regulam;  scihcet,  Quicquid  tam  clare  ac  distincte 
percipitur,  quam  istud,  verum   est. 

Nullum  vero  ahud,  quam  hoc,  scientiarum  fundamentum  esse 
posse,  satis  superque  hquet  ex  praecedentibus :  quoniam  rehqua 
omnia  facilhmo  negotio  a  nobis  in  dubium  revocari  possunt,  hoc 
\  autem  nequaquam.  Verumenimvero  circa  hoc  fundamentum  hic 
'  apprime  notandum,  hanc  orationem,  dubito,  cogito,  ergo  sum, 
non  esse  syllogismum,  in  quo  major  propositio  est  omissa.  Nam, 
si  syllogismus  esset,  prsemissae  clariores  et  notiores  deberent 
esse,    quam    ipsa    conclusio,    ergo    sum:  adeoque  ego  sum  non 


PAKS    I.  117 

esset  primum  omnis  cognitionis  fundamcntum  ;  j^ncterquam  quod 
non  esset  ccrta  conclusio :  nam  ejus  veritas  dependeret  ab 
universalibus^  .pnemissis,  quas  dudum  in  dubium  Autor  revoca- 
vferat;  icfeoque  cogiio,  errjo  sum,  unica  est  propositio,  quie  huic, 
ego  sum  coyitans,  aequivalet. 

Sciendum  porro,  ut  confusionem  in  sequentibus  vitemus  (clare 
enim  ac  distincte  res  percipienda  estj,  quid  simus?  Nam,  hoc 
clare  et  distincte  intellecto,  nostram  essentiam  cum  aHis  non 
confundemus.  Ut  igitur  id  ex  prajcedentibus  deducat,  sic  pergit 
noster  Autor. 

Omnes,  quas  oHm  de  se  habuit,  cogitationes  in  memoriam 
revocat,  ut,  animam  suam  esse  exiguum  quid  instar  venti, 
vel  ignis,  vel  tetheris,  crassioribus  sui  corporis  partibus 
infusum,  et,  corpus  sibi  notius  esse  quam  animam,  iHudque  a 
se  clarius  ac  distinctius  percipi.  Atque  haec  omnia  clare  pugnare 
cum  iis  deprehendit,  quie  hucusque  inteHexerat.  Nam  de  suo 
corpore  dubitare  poterat,  non  autem  de  sua  essentia  quatenus 
cogitabat.  Adde,  quod  ha)C  neque  clare  neque  distincte  perci- 
piebat,  ac  consequenter,  ex  sujc  methodi  praescripto,  tanciuam 
falsa  rejicere  debebat.  Unde,  cum  talia  ad  se,  (juatenus  hucus- 
que  sibi  cognitus  erat,  pertinere  inteUigere  non  posset,  pergit 
ulterius  inciuirere,  quid  ad  suam  essentiam  proprie  pertineat, 
quod  in  dubium  revocare  non  potuerat,  et  ob  quod  suam  existen- 
tiam  concludere  cogebatur.  Talia  autem  sunt,  quod  sihi  cavere 
mluerit,  ne  deciperelur ;  multa  ctipiverit  intelliyere;  de  omnihus, 
qufP  inielligere  non  jmierai,  duhil.arit;  unnm  tantum  hucusque 
affirmavit ;  omnia  reiiqua  negdrit,  et  tanquam  falsa  rejecerit; 
midtaque  etiam  invitus  imaginatus  fuerit;  ac  denique  multa, 
ianquam  a  sensihus  venientia,  animadverterit.  Cumque  ex  singu- 
lis  his  ocque  evidenter  suam  existentiam  colHgere,  nec  uHum 
horum  inter  ea,  qu;e  in  dubium  revocaverat,  recenserepotuerit. 
ac  denique  omnia  hiec  sub  eodem  attributo  concipi  possint, 
sequitur,  omnia  hiec  vera  esse,  et  ad  ejus  naturam  pertinere. 
Atque  adeo,  ubi  dixerat,  cogiio,  omnes  hi  cogitandi  modi  intel- 
ligebantur.  nenipe  duhiiarr,  inicl/igcre,  affirman ,  ncg^rrr,  rrllc, 
nolle,  imaginari ,  et  scniirc. 

Aj^prime  autem  hic  notandum  venit,  quod  niagnuni  usuin  in 
secjuentibus,  ubi  de  distinctione  mentis  a  cor])ore  agetur,  habebit : 
nempe  P.  hos  cogitandi  modos  chire  ac  distincte  sine  reH(|uis,  de 
quibus  adhuc  du})itatur,  inteHigi ;  2*.  eorum  clarum  et  «listinctum 
queni  habemus,  c()nc(q)tu!n,  o!)scurum  atque  confusum  re^hli. 
si  iis  aliqua,  (h»  (|uil)us  adluic  diibitainus,  adscril)ere  velhMuus. 


118  PRINCIPIA    PHILOSOPHI.E    CARTESIAN.E. 


Liberatio         Ut   denique   de  iis,  quae  in  dubium  revocaverat, 


ab  omnihns 
duhiis. 


certus  redderetur,  omneque  dubium  tolleret,  pergit 
inquirere  in  naturam  Entis  perfectissimi,  et  an 
tale  existat.  Nam,  ubi  Ens  perfectissimum  existere  deprehendet, 
cujus  vi  omnia  producuntur  et  conservantur,  cujusque  naturse 
repugnat,  ut  sit  deceptor;  tum  illa  ratio  dubitandi  tolletur, 
quam  ex  eo,  quod  suam  causam  ignorabat,  habuit.  Sciet  enim, 
facultatem  veri  a  falso  dignoscendi  a  Deo  summe  bono  et 
veraci  ipsi  non  fuisse  datam,  ut  deciperetur.  Adeoque  Mathe- 
maticie  veritates,  seu  omnia,  qua)  ipsi  evidentissima  esse  videntur, 
minime  suspecta  esso  poterunt.  Progreditur  deinde,  ut  cseteras 
causas  dubitandi  tollat,  inquiritque,  undenam  fiat,  quod  ali- 
quando  erremus?  Quod  ubi  invenit  ex  eo  oriri,  quod  libera 
nostra  voluntate  utamur  ad  assentiendum  etiam  iis,  quae  tantum 
confuse  percepimus;  statim  concludere  potuit,  se  in  posterum 
ab  errore  cavere  posse,  modo  non  nisi  clare  et  distincte  perceptis 
assensum  praebeat.  Quod  unusquisque  a  se  facile  impetrare 
potest,  quoniam  potestatem  habet  cohibendae  voluntatis,  ac 
proinde  efficiendi,  ut  intra  hmites  intellectus  contineatur.  Verum, 
quia  in  prima  setate  multa  hausimus  pr^ejudicia,  a  quibus  non 
facile  liberamur,  pergit  porro,  ut  ab  iis  liberemur,  et  nihil, 
nisi  quod  clare  et  distincte  percipimus,  amplectamur,  simpUces 
omnes  notiones  et  ideas,  ex  quibus  omnes  nostrie  cogitationes 
componuntur,  enumerare,  easque  singulatim  examinare ;  ut 
quicquid  in  unaquaque  clarum,  quid  obscurum  est,  animadvertere 
possit;  sic  enim  facile  clarum  ab  obscuro  distinguere  poterit, 
clarasque  ac  distinctas  cogitationes  efformare;  adeoque  facile 
realem  distinctionem  inter  animam  et  corpus  invenire ;  et  quid 
in  iis,  quae  a  sensibus  hausimus,  clarum,  quid  obscurum  sit ; 
et  denique,  in  quo  somnium  a  vigihis  differat.  Quo  facto 
neque  de  suis  vigiliis  dubitare,  neque  a  sensibus  falH  ampHus 
potuit;  ac  sic  se  ab  omnibus  dubitationibus  supra  recensitis 
liberavit. 

Verum,  antequam  hic  finem  faciam,  iis  satisfaciendum  videtur, 
qui  sic  argumentantur  :  Cum  Deum  existere  nobis  per  se  non 
innotescat,  de  nulla  re  videmur  posse  unquam  esse  certi;  nec, 
Deum  existere,  unquam  nobis  innotescere  poterit.  Nam  ex 
incertis  prsemissis  (omnia  enim  incerta  esse  diximus,  quamdiu 
nostram  originem  ignoramus)  nihil  certi  concludi  potest. 

Hanc  difficultatem  ut  amoveat  Cartesius,  respondet  hoc  pacto : 
Ex  eo,  quod  nondum  sciamus,  an  forte  originis  nostrse  autor 
nos    tales    creaverit,    ut   fallamur,    etiam  in  iis,  quae  nobis  vel 


PARS    I.  119 

evidentissima  apparent,  dubitare  nequaquam  possumus  de  iis, 
quie  clare  et  distincte  per  se,  vel  per  ratiocinationem,  (luamdiu 
nempe  ad  illam  attendimus,  intelligimus ;  sed  tantum  de  iis, 
quae  antehac  demonstravimus  vera  esse,  quorum  memoria  potest 
recurrere,  cum  non  amplius  attendimus  ad  rationes,  ex  ({uibus 
ea  deduximus,  quarumque  adeo  sumus  obliti.  Quapropter,  (piam- 
vis,  ])eum  existere,  non  per  se,  sed  tantum  per  aliud  innote- 
scere  possit,  poterimus  tamen  ad  certam  Dei  existentiie  cogni- 
tionem  pervenire,  dummodo  ad  omnes,  exquibusillam  concludimus, 
priemissas  accuratissime  attendamus.  Vule  Frmcip.  part.  1. 
artic.  1.^.  et  Resp.  ad  secund.  ohject.  num.  3.  et  in  pn.  Meditat.  5.^ 
Verum,  quoniam  hiec  responsio  qui))usdam  non  satisfacit, 
aliam  dabo.  Vidimus  in  pra'cedentibus,  ubi  de  nostra'  existentiae 
certitudine  atque  evidentia  loquebamur,  nos  illam  ex  eo  con- 
clusisse,  quod,  quocunque  mentis  aciem  convertebamus,  nullam 
dubitandi  rationem  offendebamus^  quje  eo  ipso  nos  de  nostri 
existentia  non  convinceret ;  sive  ubi  ad  nostram  pro])riam 
naturam  attendebamus,  sive  ubi  nostrie  natura»  autorem  calliduni 
deceptorem  Hngobamus,  sive  denique  aliam  quamcun^jue,  cxtra 
nos,  dubitandi  rationem  accersebamus ;  quod  circa  nulhim  aliam 
rem  hucusque  contingere  deprehendimus.  Nam,  quamvis  ad 
naturam  ex.  gr.  Trianguli  attendentes,  cogimur  concludere, 
ejus  tres  angulos  esse  ajquales  duobus  rectis,  non  tamen  idem 
])ossumus  conchidere  ex  eo,  quod  forte  a  naturie  nostno  autore 
decipiamur:  quemadmodum  ex  hoc  ipso  nostram  existentiam 
certissime  coUigebamus.  Quapropter  non,  quocunque  mentis 
aciem  convertimus,  cogimur  concludere,  TrianguH  tres  angulos 
esse  a^quales  duobus  rectis,  sed  contra  causam  dubitandi  in- 
venimus ;  quia  nempe  nulhim  talem  Dei  ideam  habemus.  (jua' 
nos  ita  alticiat,  ut  nobis  impossibile  sit  cogitare,  Deum  esse 
deceptorem.  Nam  iDque  facile  est  ei,  ([ui  veram  Dei  idcam 
non  habet,  ((uam  nos  non  habere  jam  sui^i^oninnis,  cogitare. 
suum  autorem  esse  deceptorem,  <{uam  non  esse  deceittorem  ; 
({uemadmo(hnn  ilh,  (jui  nulhim  habet  'I'rianguh  ideam,  aH]ue. 
facih^  est  cogitare,  ejus  tres  anguh)s  aMjuales  esse,  (juam,  non 
esse  iequah?s  duo])us  rectis.  (^uare  concedimus,  nos  de  nu]]a 
re,  prieter  nostram  existentiam,  (]uamvis  ad  i]Hus  demonstra- 
tionem  probo  attendannis,  ])()sse  esse  abso]ute  certos,  ((uamdiu 
nu]]um  Dei  c]arum  et  distinctum  conceptum  lia])enHis,  (jui  nos 
atlirmaro  faciat,  Deum  esse  summo  veracem,  sicuti  idea,  quam 
'l'nangu]i  lial^ennis,  nos  cogit  (ronchidere.  (»jus  trcs  angulos 
osse    aMjuales    duol^us  rectis;  sed  negamus,  nos  ideo  in   nuUius 


120  PRINCIPIA    PHILOSOPHIiE    CARTESIANiE. 

rei  cognitionem  pervenire  posse.  Nam,  ut  ex  omnibus  jamjam 
dictis  patet,  cardo  totius  rei  in  hoc  solo  versatur  :  nempe  ut 
talem  Dei  conceptum  efformare  possimus,  qui  nos  ita  disponat, 
ut  nobis  non  aeque  facile  sit  cogitare,  eum  esse  quam  non 
esse  deceptorem,  sed  qui  nos  cogat  affirmare,  eum  esse  summe 
veracem.  Ubi  enim  talem  ideam  efformaverimus,  illa  de  Mathe 
_jiiaticis  veritatibus  dubitandi  ratio  tolletur.  Nam,  quocunque 
tum  mentis  aciem  convertemus,  ut  de  istarum  aliqua  dubitemus, 
nihil  offendemus,  ex  quo  ipso  quemadmodum  circa  nostram 
existentiam  contigit,  non  concludere  debeamus,  illam  esse 
certissimam.  Ex.  grat.  si,  post  Dei  ideam  inventam,  ad  naturam 
Trianguli  attendamus,  hujus  idea  nos  coget  affirmare,  ejus  tres 
angulos  esse  aequales  duobus  rectis;  sin  ad  ideam  Dei,  hsec 
etiam  nos  affirmare  coget,  eum  summe  veracem,  nostraeque 
naturse  esse  autorem  et  continuum  conservatorem,  atque  adeo 
nos  circa  istam  veritatem  non  decipere.  Nec  minus  impossibile 
nobis  erit  cogitare,  ubi  ad  Dei  ideam  (quam  nos  invenisse 
jam  supponimus)  attendimus,  eum  esse  deceptorem,  quam,  ubi 
ad-ideam  TrianguH  attendimus,  cogitare,  tres  ejus  angulos  non 
esse  aequales  duobus  rectis.  Et,  uti  possumus  talem  Trianguli 
ideam  formare,  quamvis  nesciamus,  an  autor  nostrse  natura? 
nos  decipiat;  sic  etiam  possumus  ideam  Dei  nobis  claram 
reddere  atque  ob  oculos  ponere,  quamvis  etiam  dubitemus,  an 
nostr^e  naturje  autor  nos  in  omnibus  decipiat.  Et,  modo  illam 
habeamus,  quomodocunque  eam  acquisiverimus,  sufficiet,  ut 
jamjam  ostensum  est,  ad  omne  dubium  tollendum.  His  itaque 
pr?emissis,  ad  difficultatem  motam  respondeo  :  nos  de  nulla  re 
posse  esse  certos,  non  quidem,  quamdiu  Dei  existentiam  igno- 
ramus  (nam  de  hac  re  non  locutus  sum),  sed  quamdiu  ejus 
claram  et  distinctam  ideam  non  habemus.  Quare,  si  quis  contra 
me  argumentari  veHt,  tale  debebit  esse  argumentum  :  De  nulla 
re  possumus  esse  certi,  antequam  Dei  claram  et  distinctam 
ideam  habeamus.  Atqui  claram  et  distinctam  Dei  ideam  habere 
non  possumus,  quamdiu  nescimus,  an  nostr?e  naturae  autor  nos 
decipiat.  Ergo  de  nulla  re  possumus  esse  certi,  quamdiu  nesci- 
liius,  an  nostrae  naturae  autor  nos  decipiat,  etc.  Ad  quod 
respondeo,  concedendo  majorem,  et  negando  minorem.  Habemus 
enim  claram  et  distinctam  ideam  Trianguh,  quamvis  nesciamus, 
an  nostrae  naturse  autor  nos  decipiat;  et  modo  talem  Dei 
ideam,  ut  modo  fuse  ostendi,  habeamus,  nec  de  ejus  existentia, 
nec  de  uUa  veritate  mathematica  dubitare  poterimus. 
Haec  praefati,  rem  ipsam  nunc  aggredimur. 


PAHs  r.  121 

DEFINITIONES. 

I.  Cogitationia  nomine  complector  omne  id,  quod  in  nobis 
est,  nt  cujus  immediate  conscii  sumus. 

Ita  omnes  vohtntatis,  inteUectus,  imaginationis,  et  sensimm 
operationps  sunt  eoyitationes.  Sed  addidi  immediate,  ad  exclu- 
denda  ea,  qim  ex  iis  conseqmoitur ;  ut  motus  voluntarius 
cogitationem  quidem  pro  principio  habet,  sed  ipse  tamen  non 
est  cogitatio. 

II.  Ideai  nomine  intelligo  cujuslil^et  cogitationis  formam 
illam,  per  cujus  immcdiatam  perceptionem  ipsius  ejusdem  cogi- 
tationis  conscius  sum. 

Adeo  ut  nihil  possim  verbis  exprimere,  inteUigendo  id,  quod 
dico,  quin  ex  hoc  ipso  certum  sit,  in  me  esse  ideam  ejus,  quod 
verbis  illis  significatur.  Atque  ita  non  solas  imagines  in  phan- 
tasia  depictas  ideas  voco;  imo  ipsas  hic  yiidlo  modo  voco  ideas, 
quatenus  sunt  in  phantasia  corporea,  hoc  est,  in  parte  aliqufi 
cei'ebri  depictce,  sed  tantum  quatenus  mentem  ipsani  in  illani 
cerebri  partem  conversam  informant. 

III.  Per  realitatem  objectivam  idecn  intelligo  entitatem  rei 
repraesentata)  per  ideam,  quatenus  est  in  idea. 

Eodemque  modo  dici  potesl  j)erfectio  objectiva,  vel  artificiicm 
ohjectivum,  etc.  Nam  qmecunque  percipimus  tanquam  in  idearum 
dbjectis,  ea  sunt  in  ipsis  ideis  objective. 

IV.  Eadem  dicuntur  esse  formaliter  in  idearum  objectis,  quando 
talia  sunt  in  ipsis,  qualia  illa  percipimus.  Et  eminenter,  quando 
non  quidem  talia  sunt,  sed  tanta,  ut  talium  vicem  supplere 
possint. 

Nota,  cum  dico  causani  eminenter  pcrfectiones  sui  effecfu-^ 
continere,  tum  me  significare  veUe,  quod  causa  perfectiones  ejfer- 
tiXs  exceUentius  quam  ipse  ejfcrtus  ronfinef.  Vido  etiam  Axiom.  8. 

V.  Omnis  res,  cui  inost  innnediato,  ut  in  subjecto,  sivo  per 
quam  existit  ali^juid,  (juod  percipimus,  hoc  est  aliijua  ])n>priotas 
sive  qualita's  sive  attributuni,  cujus  realis  idea  in  nobis  e^t. 
vocatur  Subsfanfi(f. 

Neque  enim  ipsius  subsfanfia',  pnrcise  sumfir,  aliam  habemus 
ideam^  quam  quod  sit  res,  in  qua  formaliter  vel  eminenfrr 
existit  illud  aliquid,  quod  percipimus,  sive  quod  est  ohjective 
in  aliqua  ex  nostris  ideis. 

VI.  Substantia,  cui  inest  imnicdiate  co^itatio.   vDcatur  Mrns. 
Loquor  aufrm  hic  dr  Mrnfr  pofius,  quam  dr  Anima,  quoniam 

Animu'  nomen  esl  wquivocum,  rf  sirpr  pro  re  rorporra  usurpafur. 


122  PRINCIPIA    PHILOSOPHI^.    CARTESIAN^E. 

VII.  Substantia,  quse  est  subjectum  inimediatum  extensionis, 
et  accidentium  quse  extensionem  praesupponuntj  ut  figurse,  situs, 

f  motus  localis,  etc,  vocatur  Corpus. 

An  vero  una  et  eadem  suhstantia  sit,  quce  vocatur  Mens  et 
Corpus,  an  duce  diversw,  postea  erit  inquirendum. 

VIII.  Substantia,  quam  per  se  summe  perfectam  esse  intel- 
ligimus,  et  in  qua  nihil  plane  concipimus  quod  aliquem  defectum 
sive  perfectionis  limitationem  involvat,  Deus  vocatur. 

IX.  Cum  quid  dicimus  in  alicujus  rei  natura  sive  conceptu 
contineri,  idem  est,  ac  si  diceremus,  id  de  ea  re  verum  esse, 
sive  de  ipsa  posse  vere  affirmari. 

X.  Duse  substantiae  realiter  distingui  dicuntur,  cum  unaquseque 
ex  ipsis  absque  alia  potest  existere. 

Cartesii  Posttdata  hic  omisimus,  quia  ex  iis  nihil  in  sequen- 
tibus  concludimus;  attamen  lectores  serio  rogamus,  ut  ipsa  perle- 
gant  atque  attenta  meditatione  considerent. 

AXIOMATA. 

I.  In  cognitionem  et  certitudinem  rei  ignotae  non  pervenimus, 
nisi  per  cognitionem  et  certitudinem  alterius,  quae  ipsa  prior 
est  certitudine  et  cognitione. 

II.  Dantur  rationes,  quae  nos  de  nostri  corporis  existentia 
dubitare  faciunt. 

Hoe  re  ipsa  in  Prolegomeno  ostensum  est,  ideoque  tanquam 
axioma  hic  x>onitur. 

III.  Si  quid  pneter  Mentem  et  Corpus  habemus,  id  nobis 
minus,  quam  Mens  et  Corpus,  notum  est. 

Notandum,  hcec  axiomata  nihil  de  rebus  extra  nos  affirmare, 
sed    tantum    ea,    quce    in    nohis,  quatemis  sumus  res  cogitantes, 


'eperimus. 


PROPOSITIO    I. 


De  nulla  re  p)OS&umus  ahsolute  esse  certi,  quamdiu  nescimus 
nos  existere. 

DEMONSTRATIO. 

Propositio  h?ec  per  se  patet.  Nam  qui  absolute  nescit  se 
existere,  simul  nescit  se  esse  affirmantem  aut  negantem,  hoc 
est,  certo  se  affirmare  aut  negare. 

Notandum  autem  hic,  quod,  quamvis  multa  magna  certitudine 


PARH    I.  12.3 

affirmemus  et  neyemus,  ad  hoc,  quod  existamus,  nou  attendentes; 
tamen,  nisi  pro  indubitato  hoc  pra^supponatur,  omnia  in  duhium 
revocari  jjossent. 

PROPOSITIO    II. 

Ego  sum  debet  esse  ^>er  se  notum. 

DEMONSTUATIO. 

Si  negas,  non  ergo  innotescet,  nisi  per  aliud,  cujus  quideni 
iper  Ax.  1.)  cognitio  et  certitudo  prior  erit  in  nobis  hoc 
enunciato,  eyo  sum.  Atqui  hoc  est  absurdum  { per  p7wc.);  er^o 
per  se  debet  esse  notum.   Q.  E.  D. 

PROPOSITIO    III. 

Ego,  quatenus  res  constans  corpore,  sum,  non  csf  primnm, 
nec  per  se  coynitum. 

DEMONSTRATIO. 

Qudedam  sunt,  quse  nos  de  existentia  nostri  corporis  dubitare 
faciunt  {j^er  Ax.  2.)  ;  ergo  {per  Ax.  1.)  in  ejus  certitudinem 
non  perveniemus,  nisi  per  cognitionem  et  certitudinem  alterius 
rei,  quie  ipsa  prior  est  cognitiono  et  certitudine.  Ergo  luec 
enunciatio,  eyo,  quatenus  res  constans  corpore,  xum,  non  est 
})rimum,  nec  per  se  cognitum.   Q.   E.  D, 

PROPOSITIO    IV. 

Ego  sum  non  potest  esse  primum  coynilum,  nisi  (/uafcnus 
coyitamus. 

DEMONSTHATIO. 

Hoc  enunciatum,  cyo  sum  res  corporea  aut  consfans  corporc, 
non  est  priiiiuin  cognitum  {j)er  prax.);  nec  etiam  de  mea 
existeutia,  (luatonus  ('oiisto  aha  re  pneter  mentem  et  corpus. 
sum  certus:  nam  si  ahqua  aha  re,  a  mente  et  corpore  diversa. 
constamus,  ea  nobis  minus  nota  est  quam  corpus  {per  Ax.^^^.): 
quare  eyo  sum  non  potest  esse  prinnim  co<:;nitum.  iiisi  (|uatenuK 
cogitamus.  Q.  E.   I>. 


124  PRINCIPIA    PHILOSOPHI.E    CARTESIANiE. 


COROLLARIUM. 

Hinc    patet,    mentem    sive    rem    cogitantem    notiorem    esse 
,  corpore. 

I        Verum    ad  uheriorem  expUcationem  legantur  A?'t.  11.  et  12. 
2Mrt.  1.  Princijnorum. 

SCHOLIUM. 

Unusquisque  certissime  percipit,  quod  affirmat,  negat,  dubitat, 
intelligit,  imaginatur,  etc. ;  sive,  quod  existit  dubitans,  intelli- 
gens,  affirmans,  etc. ;  sive  uno  verbo,  cogitans;  neque  potest 
hsec  in  dubium  revocare.  Quare  hoc  enunciatum,  cogito,  sive 
sum  cogitans,  unicum  (per  Prop.  1.)  et  certissimum  est  funda- 
mentum  totius  Philosophise.  Et,  cum  in  scientiis  nihil  aUud 
quaeri  neque  desiderari  possit,  ut  de  rebus  certissimi  simus, 
quam  omnia  ex  firmissimis  principiis  deducere,  eaque  seque 
clara  et  distincta  reddere,  ac  principia,  ex  quibus  deducuntur; 
clare  sequitur,  omne,  quod  nobis  aeque  evidens  est,  quodque 
a^que  clare  et  distincte,  atque  nostrum  jam  inventum  principium, 
percipimus,  omneque,  quod  cum  hoc  principio  ita  convenit,  et 
ab  hoc  principio  ita  dependet,  ut,  si  de  eo  dubitare  velimus, 
etiam  de  hoc  principio  esset  dubitandum,  pro  verissimo  haben- 
dum  esse.  Verum,  ut  in  iis  recensendis  quam  cautissime  proce- 
dam,  ea  tantum  pro  geque  evidentibus,  proque  seque  clare  et 
distincte  a  nobis  perceptis,  in  initio  admittam,  quae  unusquisque 
in  se,  quatenus  cogitans,  observat.  Ut,  ex.  grat.,  se  hoc  et 
illud  velle,  se  certas  tales  habere  ideas,  unamque  ideam  plus 
realitatis  et  perfectionis  in  se  continere,  quam  aham;  illam 
sciHcet,  qu8e  objective  continet  esse  et  perfectionem  substantiae, 
longe  perfectiorem  esse,  quam  illam,  quse  tantum  objectivam  per- 
fectionem  alicujus  accidentis  continet ;  illam  denique  omnium  esse 
,  perfectissimam,  quse  est  entis  summe  perfecti.  Haec,  inquam,  non 
itantum  aeque  evidenter  et  aeque  clare,  sed  forte  etiam  magis 
(distincte  percipimus.  Nam  non  tantum  affirmant,  nos  cogitare, 
sed  etiam,  quomodo  cogitemus.  Porro  etiam  illa  cum  hoc  prin- 
cipio  convenire  dicemus,  qua3  non  possunt  in  dubium  revocari, 
nisi  simul  hoc  nostrum  inconcussum  fundamentum  in  dubium 
revocetur.  Ut,  ex.  grat.,  si  quis  dubitare  veht,  an  ex  nihilo 
aliquid  fiat,  simul  poterit  dubitare,  an  nos,  quamdiu  cogitamus, 
simus.  Nam  si  de  nihilo  ahquid  affirmare  possum,  nempe  quod 
potest   esse  causa  ahcujus  rei,  potero  simul  eodem  jure  cogita- 


PARS    I.  125 

tionem  de  nihilo  affirmare,  ac  dicere,  me  nihil  esse  fjuanuliu 
cogito.  Quod  cum  mihi  impossibile  sit,  impossibile  etiam  mihi 
erit  cogitare,  quod  ex  nihilo  ahciuid  fiat.  His  sic  consideratis, 
ea  quae  nobis  impraisentiarum,  ut  ulterius  pergere  possimus,  / 
necessaria  videntur,  hic  ordine  ob  oculos  ponere  constitui,  ^ 
numeroque  Axiomatum  addere ;  ((uandoquidem  a  Cartesio, 
in  fine  Responsionum  ad  socundas  Objectiones,  tanquam 
Axiomata  proponuntur,  et  accuratior,  quam  ipse,  esse  nolo. 
Attamen,  ne  ab  ordine  jam  incepto  recedam,  ea  utcumque 
clariora  reddere,  et,  quomodo  unum  ab  alio,  et  omnia  ab  hoc 
principio  ego  sum  co(jitans,  dependent,  vel  cum  ipso  evidentia 
et  ratione  conveniunt,  ostendere  conabor. 

A  X  I  0  M  A  T  A 

ex  Cartesio  deproNtpta. 

IV.  Sunt  diversi  gradus  realitatis  sive  entitatis :  nam  substantia 
phis  habet  reaHtatis,  quam  accidens  vel  modus;  et  substantia 
infinita,  quam  finita ;  ideoque  plus  est  reahtatis  objectivie  in 
idea  substanticL*,  quam  accidentis ;  et  in  idea  substantiiv  infinita^ 
quam  in  idea  finitie. 

Hoc  axioma  ex  sola  contemplatione  nostrarum  ideannn,  de 
quarum  existentia  certi  sumus,  qua  nempe  modi  sunt  cofjitandi, 
innotescit:  scimus  enim,  quantum  realitatis  sive  perfectionis  idea  1 
substantite  de  suhstantia  affirmat,  quantum  vero  idea  modi  de 
modo.  Quod  cum  ita  sit,  neressario  etiam  comperimu.^,  ideam 
suhstantia'  plus  realitatis  ohjectivtr  continere,  quam  ideam  alicujus 
accidentis,  cfr.  Vide  Scholium  Proposit.  -4. 

V.  Res  cogitans,  si  ahcjuas  perfectiones  novit,  ({uibus  careat, 
sibi  statim  ipsas  dabit,  si  sint  in  sua  potestate. 

Ilor  unusquisque  in  se,  quatenus  est  res  roijitans,  ohserrat ; 
quare  (per  Schol.  Prop.  4.)  de  ipso  certissimi  sumus;  et  eadem 
de  causa  non  minus  certi  sumus  de  sequenli,  nempe. 

VI.  In  omnis  rei  idea  sive  conceptu  continetur  existentia, 
vel  possibilis  vel  necessaria  (Vide  Axiom.   10.  Cartesii). 

Necessaria  in  Dei,  sive  entis  summe  prrfecti,  conreptu ;  nam 
alias  conriperetur  imperfertuui,  rontra  quod  supponitur  ronripi. 
Continijens  vero,  sive  />ossihilis,   in  ronre/>tu  rri  limilatd-. 

VII.  Nulla  res,  no^iui^  idla  roi  |)erfectio.  actu  exist(Mis  potest 
habero  nihil,  sive  rem  non  existenteni,  pro  causa  suu' existcntiir. 

Uoc  axioma  nohis  (((lue  jwrspirKum  esse,  ar  est  ogo  sum 
cogitans,  in  Srholio  l*roposit.  4.  demonstravi. 


126  PRINCIPIA    PHILOSOPHI^E    CARTESIAN^E. 

VIIT.  Quicquicl  est  realitatis  sive  perfectionis  in  aliqua  re, 
est,  vel  formaliter  vel  eminenter,  in  prima  et  adiequata  ejus 
causa. 

Per  eminenter  intelUgo,  cnm  causa  perfectius  continet  omnem 
realitatem  effectns,  quam  effectus  ipse-,  per  formaliter  vero,  cum 
ceque  perfecte  illam  continet.  ♦ 

Hoc  Axioma  a  prcecedenti  dependet:  nam,  si  supponeretur, 
nihil  vel  minus  esse  in  causa,  quam  in  effectu,  nihil  in  causa 
esset  causa  effectus.  At  hoc  est  absurdum  (per  prsec) ;  quare  non 
qucecunque  res  potest  esse  causa  alicujus  effectus,  sed  prcecise 
illa,  in  qua  eminenter,  vel  ad  minimum  formaliter,  est  omnis 
perfectio,  quce  est  in  effectu.  •  -  \;^ 

IX.  Realitas  objectiva  nostrarum  idearum  requirit-  c'aiisam, 
in  qua  eadem  ipsa  realitas,  non  tantum  objective,  sed  formaliter 
vel  eminenter,  contineatur. 

Hoc  Axioma  apud  omnes,  quamvis  multi  eo  ahusi  sunt,  in 
confesso  est.  Ubi  enim  aliquis  aliquid  novi  concepit,  nuUus  est, 
qui  non  qucerat  causam  illius  conceptus  sive  idece.  Vbi  vero 
aliquam  assignare  possunt,  in  qua  formaliter  vel  eminenter 
tantu?n  realitatis  contineatur,  quantum  est  ohjective  in  illo  conceptu, 
quiescunt.  Quod  exemplo  machince  Art.  17.  Part.  1.  Princ.  a 
Cartesio  allato  satis  explicatur.  Sic  etiam,  si  quis  qucerat,  undenam 
homo  ideas  suce  cogitationis  et  corporis  haheat,  7temo  non  videt, 
illum  eas  ex  se,  formaliter  nimirum  continente  omne,  quod  idece 
ohjective  continent,  hahere.  Quare,  si  homo  aliquam  haberet 
ideam,  quceplus  realitatis  ohjectivce  contineret,  quam  ipse  formalis; 
necessario,  Lumine  Naturali  impulsi,  aliam  causam  extra  hominem 
ipsum,  quce  omnem  illam  perfectionem  formaliter  vel  eminen- 
ter  contineret,  qucereremus.  Nec  ullus  unquam  aliam  prceter 
hanc  causam  assignavit,  quam  ceque  clare  et  distincte  conceperit. 
Porro,  quod  ad  veritatem  hujus  Axiomatis  attinet,  ea  a 
prcecedentihus  pendet.  Nempe  (per  4.  Ax.)  dantur  diversi  gradus 
realitatis  sive  entitatis  in  ideis;  ac  proinde  (per  8.  Ax.),  p7'0 
gradu  perfectionis,  perfectiorem  causam  requirunt.  Verum  cum 
gradus  realitatis  ^,  quos  in  ideis  advertimus,  non  sint  in  ideis, 
quatenus  tanquam  modi  cogitandi  considerantur,  sed  quatenus 
una  suhstantiam,  alia  modum  tantum  suhstanticB  reprcesentat, 
seu  uno  verho,  quatenus  ut  imagines  rerum  considerantur ; 
hinc    clare    sequitur,    idearum    nullam   aliam   primam    causam 


1    De    hoc    etiam    certi    sumus,    quia    id  in  nobis  quatenus  cogitantes 
-comperimu?.  Vide  prsec.  Schol. 


PARS     I.  127 

posse  (lari,  prceter  Ulam,  quani  omnes  Lumlne  Xulural/  clan- 
et  distlncte  intelliyere,  modo  ostendehamus,  nempe  in  qua  eadem 
ipsa  reatitas,  quam  Jiahent  o1)jectioe,  formaliter  vel  eminenter 
continetur.  Hanc  conclusionem,  iit  clarius  intellifjatur,  uno  aut 
altero  exemplo  explicaho.  Nempe,  si  quis  lihros  aliquos  {/mta 
unum  alicujus  insirjnis  Philosophi,  alterum  alicujus  nuyatoris) 
una  eademque  manu  scriptos  videt,  nec  ad  sensutn  verhorum 
(hoc  est,  quatenus  veluti  imagines  sunt),  sed  tantnm  ad  delinea- 
menta  characterum  et  ordinem  literarum  attendit;  nullam  ina>- 
qualitatem,  quce  ipsum  cojat  diversas  causas  qucerere,  inter 
ipsos  aynoscet,  sed  ipsi  ah  eadem  causa  eodenupie  modo  proces- 
sisse  videhuntur.  Verum,  si  ad  sensum  verhorum  et  orationum 
attendat,  tnajnam  inter  ipsos  imequalitatem  reperiet,  ac  proinde 
concludet,  unius  lihri  causam  pritnam  valde  diversant  a  priyna 
causa  alterius  fuisse,  unamque  alia  tanto  perfectiorem  revera 
fuisse,  quantum  sensum  orationum  utriusque  lihri,  sive  quantum 
verha,  quatenus  veluti  imagines  considerantur,  ah  invicem  differre 
reperit.  Loquor  autem  de  prima  causa  lihrorum,  quw  necessario 
dehet  dari,  quamvis  concedam,  imo  supponam,  unum  lihrum  ex 
alio  descrihi  posse,  ut  per  se  est  manifestum.  Llem  etiam  clare 
explicari  potest  exemplo  effigiei,  puta  alicujus  Principis.  Xam 
si  ad  ipsius  materialia  ta)dum  attendamus,  nullu)ti  i)uequ(dita- 
te))i  inter  ipsam  et  alias  effigies  )'eperiemus,  quw  nos  cogat 
diversas  causas  quccrere;  inu)  )iihit  ohstahit,  quiti  possitnus  cogi- 
tare,  iltatn  ex  alia  i)nagi)ie  fuisse  depictatn,  et  istam  rutsus  ex 
alia,  et  sic  in  infinitum.  Nam  ad  ejus  deli)iea))ie)ita  )itdlam 
alia))i  causa))i  requiri  satis  dignoscemus.  Verum  si  ad  imagi)u>)n, 
quatetius  it)iago  est,  attoidamus,  statim  causatti  prittiam  cogemui- 
quierere,  quce  formcditer  vel  emitietifer  cotdineat  id,  quod  illa 
ittutgo  reprcesentcdive  cotititiet.  Nec  video,  cpiid  ad  co))prtnandu)ii 
et  dilucidattdutti  hoc  axiottia  ulterius  desideretur. 

X.  Non  niinor  causa  r(M|uiritnr  iu\  rcm  conscrvaiuiaiH.  (|uaiii 
ad  ipsam  primuin  producendam. 

Kv  eo,  qu<)d  hoc  trniporc  cogitaunts,  )it>n  ))eccssario  sctpiitur, 
))os  postea  cogitatu)'os.  Xam  co)icej)tus,  tjucnt  ))ostr{r  cogifatimiis 
hahenms,  ))0)t  i))voIvif,  sive  ))0)i  co))fi))cf,  ))ecessariatn  cogifttfitntis 
exisfoifiatti;  possujn  C))it)i  ct)gitatitmcm  \  quatnvis  supptmttm 
etiDi  )ion  exisfe)'e,  cltt)'c  cf  disfi))cte  ctntcipcrc.  ( 'u)n  ttttfoti  utiius- 
cujustpic     cttustc    intturtt    tltJhtit    in    sc    ctmfi^urc    ttuf    involvere 

'  Hoo  nnusqnisqao  iii  sc,  «lUHtomis  ost   ros  cMigitaiis,  ooinpiTit. 


128  PRINCIPIA    PHILOSOPHI/1';    CARTESIAN^. 

perfectionem  sui  effectus  (per  Ax.  8.);  hinc  clare  seqmtur,  ali- 
(juid  in  nobis,  aut  extra  nos,  quod  nondum  intelleximus,  adhuc 
necessario  dari,  cnjus  conceptus  sive  natura  involvat  existentiam, 
quod(p(e  sit  causa,  cur  nostra  cogitatio  incepit  existere,  et  etiam, 
ut  existere  pergat.  Nam,  (luamvis  nostra  cogitatio  incepit  existere, 
non  ideo  ejus  natura  et  essentia  necessariam  existentiam  magis 
involvit,  quam  antequam  existeret,  ideoque  eadem  vi  eget,  ut  in 
existendo  perseveret,  qua  eget,  ut  existere  incipiat.  Et  hoc,  quod 
de  cogitatione  dicimus,  dicendum  etiam  de  omni  re,  cujus  essen- 
tia  non  involvit  necessariam  existenfiam. 

XI.  Nulla  res  existit,  de  qua  non  possit  quseri,  quaenam  sit 
causa  (sive  ratio),  cur  existat.  Vide  Ax.  1.  Cartesii. 

Cum  existere  sit  quid  positivum,  non  possumus  dicere,  quod 
habeat  nihil  pro  causa  (per  Ax.  7.);  ergo  aliquam  positivam 
causam,  sive  rationem,  cur  existat,  assignare  debemus,  eamque 
eocternam,  hoc  est,  qum  extra  rem  ipsam  est,  vel  internam,  hoc 
est,  quce  in  natura  et  definitione  rei  ipsius  existentis  compre- 
henditur. 

Propositiones  quatuor  sequentes  ex  Cartesio  desumtce. 

PROPOSITIO  V. 

Dei  existentia  ex  sola  ejus  naturce  consideratione  cognoscitur. 

DEMONSTRATIO. 

Idem  est  dicere,  aliquid  in  rei  alicujus  natura  sive  conceptu 
contineri,  ac  dicere,  id  ipsum  de  ea  re  esse  verum  {per  Def.  9.) 
Atqui  existentia  necessaria  in  Dei  conceptu  continetur  {per 
Ax.  6.);  Ergo  verum  est  de  Deo  dicere,  necessariam  existen- 
tiam  in  eo  esse,  sive  ipsum  existere. 

SCHOLIUM. 

Ex  hac  propositione  multa  praeclara  sequuntur;  imo  ab  hoc 
solo,  quod  ad  Dei  naturam  pertinet  existentia,  sive,  quod  Dei 
conceptus  involvit  necessariam  existentiam,  sicut  conceptus 
trianguli,  quod  ejus  tres  anguli  sint  aequales  duobus  rectis; 
sive,  quod  ejus  existentia,  non  secus  atque  ejus  essentia,  sit 
aeterna  veritas ;  omnis  fere  Dei  attributorum  cognitio,  per  quam 
in  iUius  amorem  (sive  summam  beatitudinem)  ducimur,  dependet. 
Quare  magnopere  desiderandum  esset,  ut  humanum  genus  tan- 
dem    ahquando    hnec    nobiscum    amplecteretur.    Fateor  quidem, 


I>AHS    I.  120 

«juaedam  daii  i^rtejudicia  \  (jUiu  impediunt,  (jno  niinus  unu.s- 
(luisque  hoc  adeo  facile  intelligat.  Verum  si  (juis  bono  aninio. 
et  solo  veritatis  sua-que  veric  utilitatis  amore  imi^ulsus,  rem 
examinare  velit,  eaque  secum  perpendere,  ({Uie  in  Medit.  o. 
quaeque  in  fine  Kesponsionum  ad  primas  Objectionos  habentur, 
et  simul  quae  de  leternitate  Cap.  1.  Part.  2.  nostrie  Appendicis 
tradimus ;  is  procul  dubio  rem  quam  clarissime  intelliget,  et 
nullus  dubitare  poterit,  an  aliquam  Dei  ideam  habeat  (quod 
sane  primum  fundamentum  est  humante  beatitudinisj.  Nam 
simul  clare  videbit,  ideam  Dei  longe  a  caeterarum  rerum  ideis 
differre:  ubi  nempe  intelliget  [Deum,  quoad  essentiam  et  exi- 
stentiam,  a  caeteris  rebus  toto  genere  discrepare.  Quare,  circa 
hicc  Lectorem  diutius  liic  detinere,  non  est  opus. 

?  K  0  P  0  8  I  T  I  0  VI. 

Dei  exiMenttd  ex  eo  .solo,  qitod  eJKs  idea  sit  in  nohis,  a  poste- 
riorl  denionstratur. 

dp:monstratio. 

KeaHtas  objectiva  cujusHbet  ex  nostris  ideis  requirit  causam, 
in  qua  eadem  ipsa  reahtas,  non  tantum  objective,  sed  forma- 
liter  vel  eminenter,  contineatur  {per  Ax.  9.).  Habemus  autem 
ideam  Dei  {pcr  l)ef.  2.  et  8.) ;  hujusque  idea'  reahtas  objectiva 
nec  formahter  nec  eminenter  in  nobis  continetur  { per  Ax.  4.). 
nec  in  ullo  aho,  pra^terquam  in  ipso  Deo,  potest  contineri 
( per  I>(f.  8.).  Ergo  hitc  idea  Dei,  quie  in  nobis  est,  requirit 
Deum  pro  causa,  Deusque  proinde  existit  [per  Ax.   7.). 

SCHOLIUM. 

Quidam  sunt,  qui  negant,  se  unam  Doi  idoam  liabere,  quem 
tamen,  ut  ipsi  ajunt,  cohmt  et  amant.  Et,  (luamvis  ipsis  Dei 
Detinitionem  Deique  attributa  ob  oculos  ponas,  niliil  tamen 
l^roficies;  non  hercle  magis,  (juam  si  virum  a  nativitate  c(vcum 
colorum  differentias,  prout  ipsos  videnms,  docere  moliaris. 
Verum,  nisi  eos  tanquam  pro  novo  animahum  genere,  medio 
scihcet  intor  homines  et  bruta,  habere  vehmus,  eorum  verba 
parum  curare  de))emus.  Quomodo,  (pucso,  alio  modo  ahcujus 
rei  ideam  ostendere  possumus,  (juam  ejus  definitionem  tradendo, 


Lege  art.  1»"..  jjart.   1.  rriiu'ii)ionnii. 
III. 


130  ruiNciPiA  piiiLosopjiLK  cautesian.t:. 

ejusque  attributa  explicando  ?  quod  cum  circa  Dei  ideam  prae- 
stemus,  non  est  quod  verba  hominum,  Dei  ideam  negantium, 
propterea  tantum,  quod  nullam  ejus  imaginem  in  cerebro  forraare 
possunt,  moram  nobis  injiciant, 

Deinde  notandum,  quod  Cartesius,  ubi  citat  Ax.  4.  ad  osten- 
dendum.  quod  realitas  objectiva  ideae  Dei  nec  formaliter  nec 
eminenter  in  nobis  continetur,  supponit,  unumquemque  scire, 
se  non  esse  substantiam  intinitam,  lioc  est  summe  intelligentem, 
^;?j<Limme  potentem,  etc.  Quod  supponere  potest;  qui  enim  scit, 
•""^  se  cogitare,  scit  etiam,  se  de  multis  dubitare,  nec  omnia  clare 
et  distincte  intelligere. 

Denique  notandum,  quod  ex  Def.  8.  etiam  clare  sequatur, 
non  posse  dari  plures  Deos,  sed  tantum  unum,  ut  Propos.  11. 
hujus,  et  in  2.  Parte  nostrse  Appendicis  cap.  2.  clare  demon- 
stramus. 

PROPOSITIO    VIL 

Dei  existentia  demonstratiir  etiam  ex  eo,  quod  nos  ipsi  haben- 
tes  ejiis  ideam  existamus. 

SCHOLIUM. 

Ad  hanc  propositionem  demonstrandam  assumit  Cartesius 
hsec  duo  Axiomata^  nempe  1.  Quod  potest  efficere  id,  quod 
majus  est  sive  difficilius,  jyo^<e6^^  etiam  efficere  id,  quod 
minus.  2.  Majus  est  creare  sive  (per  Ax.  10.)  conservare 
suhstantiam,  quam  attributa  sive  proprietates  substantiis ; 
quibus  quid  significare  velit,  nescio.  Nam  quid  facile, 
quid  vero  difficile  vocat?  nihil  enim  absolute  ^,  sed  tantum 
respectu  causse,  facile  aut  difficile  dicitur.  Adeo  ut  una  et  eadem 
res  eodem  tempore,  respectu  diversarum,  causarum,  facilis  et 
difficiHs  dici  possit.  Verum  si  illa  difficiha  vocat,  quae  magno 
labore,  faciha  autem,  quse  minori  labore  ab  eadem  causa  confici 
c|ueunt ;  ut  ex.  g.  vis,  qu?e  sustollere  potest  50  libras,  duplo 
facilius  sustollere  poterit  25  libras  ;  non  erit  sane  axioma  absolute 
verum,  nec  ex  eo  id,  quod  intendit,  demonstrare  poterit.  Nam 
ubi  ait,  si  haberem  vim  me  ipsum  conservandi,  etiam  haberem  vim, 
mihi    dandi    ojmies   perfectiones,  quce  mihi  desunt  (quia  sciHcet 


^  Ne  alia  exempla  quajras,  cape  exemplum  aranese,  quse  telam  facile 
texit,  quam  homines  non  nisi  difficillime  texerent;  liom.ines  contra  quam 
plurima  facillime  faciunt,  quae  forte  angelis  impossibilia  sunt. 


PAUS    I.  131 

iion  tcintam  potestatem  ref|iiirunt) ;  ipsi  concederem,  <|U0(1  vires, 
<iuas  inipendo  ad  me  conservandum,  possent  alia  plura  longe 
facilius  efficere,  nisi  iis  eguissem  ad  me  conservandum :  sed, 
<|uamdiu  iis  utor  ad  me  conservandum,  nego  me  posse  eas 
impendere  ad  alia,  quamvis  faciliora,  etticienda,  ut  in  nostro 
<3xemplo  claro  videre  est.  Nec  difHcultatem  tollit,  si  dicatur, 
quod,  cum  sim  res  cogitans,  necessario  deberem  scire,  num 
<jgo  in  me  conservando  omnes  meas  vires  impendam,  et  etiam 
iium  ea  sit  causa,  cur  ego  mihi  non  dem  cifteras  perfectiones. 
Nam  (pra^terquam  (juod  de  liac  re  jam  non  disputatur,  sed  tantum, 
<iuomodo  ex  hoc  axiomate  necessitas  hujus  propositionis  sequatur). 
«i  id  scirem,  major  essem,  et  forte  majores  vires  recjuirerem, 
<|uam  (|uas  habeo,  ad  me  in  majori  illa  perfectione  conservan- 
<lum.  Oeinde  nescio,  an  major  sit  labor,  substantiam,  quam 
attributa  creare  (sive  conservare) ;  hoc  est,  ut  clarius  et  magis 
1'hilosophice  loquar,  nescio,  an  .substantia  non  indigeat  tota  sua 
virtute  et  essentia,  qua  se  forte  conservat,  ad  conservanda  sua 
attributa.  Sed  ha>c  relinquamus,  et  quse  nobilissimus  Autor  hic 
vult,  ulterius  examinemus;  videlicet,  quid  per  facilo,  quid  per 
<lifficile  intelligat.  Non  puto,  nec  mihi  ullo  modo  persuacleo,  eum 
])er  difficile  intelligere  id,  quod  impossibile  (ac  proinde  nullo 
modo  potest  concipi,  (juomodo  fiat),  et  per  facile  id,  (juod  nulhim 
implicat  contradictionem  (ac  proinde  facile  concipitur,  (juomodo 
fiat);  quamvis  in  f].  Medit.  primo  obtutu  id  videatur  velle,  ubi 
iiit,  JSec  jxdare  debeo,  illa  forsan,  qiiw  nnlii  desinnt,  (lijJiriliHs 
ucquiri  po.sse,  fjuam  illa,  qaw  jam  in  tne  sunt.  Kam  contra 
manifestum  est,  lowje  difficilius  fuisse,  me,  hoc  est  rem  sive 
suhstantiam  rof/itantem,  e.c  nihilo  emergere,  quam,  etc.  Nam  id 
nec  cum  verbis  Autoris  conveniret,  nec  etiam  ejus  ingenium 
redoleret.  Etenim,  ut  primum  omittam,  inter  possibile  et  impos- 
sibile,  sive  inter  id,  (piod  intelligibile  est,  et  inter  id,  (piod  noii 
intelligibile  est,  nulla  datur  ratio ;  sicuti  neque  inter  aliquid 
et  nihil,  et  potestas  ad  impossibilia  non  magis  (juadrat,  ([uam 
<3reatio  et  generatio  ad  non  entia:  ideociue  ludlo  modo  inter  se 
comparanda.  Adde  (piod  illa  tantum  inter  se  comparare  et 
eorum  rationem  cognoscere  possum,  quorum  omnium  clarum  et 
distinctum  habeo  conceptum.  Nogo  igitur  sequi,  (|Uod  (jui 
potest  impossibile  facere,  possit  etiam  facere  id,  quod  possibile 
est.  Quivso  enim,  (luienam  esset  luvc  conclusio:  iSi  (juis  potest 
facero  circulum  quadratum,  poterit  etiam  facere  circulum. 
€ujus  omiKJs  lineie  (puv  a  centro  ad  circumferentiam  possunt 
duci,  sint  ;iM|ual('s;  aut,  Si  (|uis  potest  facere.  ut  ro /////// j^atiatur. 


132  rRTNciPiA  1'iiir.osoPHi.i:  cartesian.i:. 

ioqiie  uti  tanqiiam  materia,  ex  qua  aliquid  producat,  etiam 
liabebit  potestatem,  ut  ex  aliqua  re  aliquid  faciat?  Nam,  uti 
dixi,  inter  lisec  et  similia  nulla  datur  convenientia,  neque  analogia, 
neque  comparatio,  neque  ulla  qurecunque  ratio.  Atque  hoc 
unusquisque  videre  potest,  modo  ad  rem  parum  attendat.  Quare 
hoc  ab  ingenio  Cartesii  prorsus  aHenum  existimo.  Verum,  si  ad 
2.  Axioma  ex  duobus  modo  allatis  attendo,  videtur,  quod  per 
majus  et  difficilius  intelhgere  vult  id,  quod  perfectius  est,  per 
minus  vero  et  facilius,  id^  quod  imperfectius.  At  hoc  etiam 
valde  obscurum  videtur.  Nam  eadem  hic  est  difficultas,  quie 
superius.  Nego  enim,  ut  supra,  eum,  qui  potest  majus  facere^ 
posse,  simul  et  eadem  opera,  ut  in  Propositione  debet  supponi, 
quod  minus  est,  facere.  Deinde,  ubi  ait,  majus  est  creare  sive 
conservare  substantiam,  qnam  attrihuta,  sane  per  attributa  noi) 
intelligere  potest  id,  quod  in  substantia  formahter  continetuiv 
et  ab  ipsa  substantia  non  nisi  Ratione  distinguitur.  Nam  tum 
idem  est  creare  substantiam,  quam  creare  attributa.  Nec  etiam, 
propter  eandem  rationem,  inteUigere  potest  proprietates  substantise^ 
qute  ex  ejus  essentia  et  definitione  necessario  sequuntur.  Multo 
etiam  minus  intehigere  potest,  quod  tamen  videtur  velle,  propieta- 
tes  et  attributa  alterius  substanti?e ;  ut  ex.  gr.,  si  dico,  quod  potesta- 
tem  habeo  ad  me,  substantiam  scihcet  cogitantem  finitam,  conser- 
vandum,  non  ideo  possum  dicere,  quod  habeam  etiam  potesta- 
tem  mihi  dandi  perfectiones  substanti?e  infinitee,  quae  tota 
essentia  a  mea  differt.  Nam  vis  sive  essentia,  qua  in  meo 
esse  me  conservo  ^,  toto  genere  differt  a  vi  sive  essentia,  qua 
substantia  absolute  infinita  se  conservat,  a  qua  ejus  vires  et 
proprietates  non  nisi  Ratione  distinguuntur.  Ideoque  (quamvis 
supponerem  me  meipsum  conservare),  si  vellem  concipere,  me 
mihi  posse  dare  perfectiones  substantiae  absolute  infinitee,  nihil 
aliud  supponerem,  quam  quod  possem  totam  meam  essentiam 
in  nihilum  redigere,  et  denuo  substantiam  infinitam  creare. 
Quod  sane  longe  majus  esset,  quam  tantum  supponere,  quod 
possem  me  substantiam  finitam  conservare.  Cum  itaque  nihil 
horum  per  attributa  sive  proprietates  intelhgere  possit,  nihil 
ahud  restat,  quam  quahtates,  quas  ipsa  substantia  eminenter 
continet  (ut  haec  et  illa  cogitatio  in  mente,  quas  mihi  deesse 
clare    percipio),    non    vero    quas    altera    substantia    eminenter 


^  Nota,  quod  vis,  qua  substantia  se  conservat,  nihil  est  pmeter  ejus" 
essentiam,  et  non  nisi  nomine  ab  eadeni  differt ;  quod  maxime  locum 
habebii,  ubi  in  Appendice  de  Dei  potentia  agemus. 


13.'i 


continot  (ut  hic  et  ille  niotiis  in  extensione  :  nam  tales  perfe- 
<;tiones  niihi,  rei  scilicet  cogitanti,  non  sunt  perf«'etiones,  ideofjue 
non  mihi  desuntj.  8e(l  tuni  id,  quod  Cartesius  denionstrare 
vult,  nuUo  modo  ex  hoc  Axiomate  concludi  potest.  Nemix* 
<|Uod,  si  me  conservo,  etiani  hal)eo  potestatem  mihi  dandi 
omnes  perfectiones,  quas  ad  ens  summe  perfectum  chire  reperio 
pertinere;  ut  ex  modo  dictis  satis  constat.  Verum,  ne  rem 
indemonstratam  reHntjuamus,  et  omnem  confusionem  vitemus, 
visuni  fuit,  sequentia  Lemmata  in  antecessum  demonstrare,  ac 
postea  iis  demonstrationem  hujus  7.   Propositionis  superstruere. 

LEMMA    I. 

Quo  res  sttu  natiira  jjerferfior  fsf,  eo  niffjorfin  existentia)}i  et 
j)iuf/is  necessariain  involrit;  et  rontra,  ([110  mayis  necessariiun 
existentiani  res  sua  natura  invoJvit,  eo  j^erfertior  est. 

DEMO.NSTRATIO. 

In  omnis  rei  idea  sive  conceptu  continetur  existentia  (j)er 
A.v.  ().).  Ponatur  igitur  A  es.se  res,  cpue  decem  gradus  habet 
perfectionis.  Dico,  quod  ejus  conceptus  plus  existentiie  involvit. 
quam  si  suppon(;retur  quinque  tantum  gradus  perfectionis  con- 
tinere.  Nani,  cum  de  nihilo  nulhim  possimus  attirmare  existen- 
tiam  (rlde  Scliol.  Projws.  4.),  quantum  ejus  perfectioni  cogitatione 
detrahimus,  ac  proinde  magis  ac  magis  de  nihilo  participare 
concipimus,  tantum  etiam  possibilitatis  existentiiv  de  ipso 
negamus.  Ideorpie,  si  ejus  gradus  perfectionis  in  infinitum 
diminui  concipiamus  usque  ad  o  sive  ciphram ;  nuHam  existen- 
tiam  sive  absolute  impo.ssibilem  exi.stentiam  continebit.  Si 
autem  contra  ejus  gradus  in  infinitum  augeamus,  summam 
oxistentiam,  ac  proinde  summe  nece.ssariam,  involvere  concipie- 
nuis.  (^)uod  erat  primum.  Deinde,  cum  h;ec  duo  nullo  modo 
separari  queant  (nt  e.v  Ax.  (>.  totiKjne  prinia  jxirte  /iitjns  .sv/Z/.v 
ron.ifat);  chire  se^juitur  id,  (piod  secundo  h^co  demonstrandum 
proponebatur. 

No/a  /..  tjiioi/,  ijitaniris  niulta  t/icantar  nccrssario  e.vistcrc 
ex  eo  so/o,  ijnoii  datar  caa.^a  detcrmintxta  ad  ijKfti  jirodacenda, 
de  iis  hic  non  /oijnamar,  sed.  tanfnm  t/e  ea  neccssitate  cf  j)ossi- 
hitiftifc,  (jittr  e.v  so/a  nafiwo'  sivc  rei  c.-asoitiu'  considerationc, 
)ndla  liahifa  )'afionc  can.^tc,  sctjadnr. 


134  pjaNciriA  riiiLosopiii.i:  cartesianvp:. 

Nota  IL,  qiiod  hlc  non  loquimur  de  pidchriludine,  et  de 
aliis  perfectionihus,  quas  homines  ex  snperstitione  et  iynorantia 
perfectiones  vocare  voluerunt.  Sed  per  perfectionem  intelligo 
tantum  realitatem,  sive  esse;  ut  ex  gr.  in  substantia  plus  reali- 
tatis  contineri  jjercipio,  qua?n  in  modis  sive  accidentihus ;  ideoque 
ipsam  magis  necessariam  et  perfectiorem  existentiam  continere 
clare  intelligo,  quam  accidentia,  ut  ex  Axiom.  4.  et  6.  satis 
constat. 

COROLLARIUM. 

Hinc  sequitur,  quicquid  necessariain  existentiam  involvit, 
esse  ens  summe  perfectum,  seu  Deum. 

LEMMA    IL 

Qui  potentiam  hahet  se  conservandi,  ejus  natura  necessariam 
involvit  existentiam. 

DEMONSTRATIO, 

Qui  vira  habet  se  conservandi,  vim  etiam  habet  se  creandi 
{per  Ax.  10.),  hoc  est  (ut  facile  omnes  concedent),  nulla 
indiget  causa  externa  ad  existendum,  sed  sola  ipsius  natura 
erit  causa  sufficiens,  ut  existat,  vel  possibiliter  vel  necessario. 
At  non  possibiliter ;  nam  {per  id,  quod  circa  Ax.  10.  demon- 
stravi)  tum  ex  eo,  quod  jam  existeret,  non  sequeretur,  ipsum 
postea  extiturum  {quod  est  contra  Hyp.).  Ergo  necessario;  hoc 
est,  ejus  natura  necessariam  involvit  existentiam.    Q.  E.  D. 

DEMONSTRATIO. 

Pi-opositionis   VII. 

Si  vim  haberem  me  ipsum  conservandi,  talis  essem  naturac, 
ut  necessariani  involverem.  existentiam  {per  Lemm.  2.);  ergo 
{per  Corol.  Lemm.  1.)  mea  natura  omnes  contineret  perfectiones. 
Atqui  in  me,  quatenus  sum  res  cogitans,  multas  imperfectiones 
invenio,  ut  quod  dubitem,  quod  cupiam,  etc,  quibus  {per  SchoJ. 
Propos.  4.)  sum  certus ;  ergo  nullam  vim  habeo  me  conser- 
vandi.  Nec  dicere  possum,  quod  ideo  jam  careo  illis  perfectioni- 
bus,  quia  eas  mihi  jam  denegare  volo;  nam  id  clare  primo 
Lemraati  et  ei,  quod  in  me  {jjer  Ax.  5.)  clare  reperio,  repug- 
naret. 

Deinde    non    possura    jam  existere,  quin  conserver,  quamdiu 


rAKs  I.  135 

oxisto,  sive  a  mo  ipso,  siquidem  liabeam  istam  vim,  sive  ab 
alio,  qui  illam  habet  [jjer  Ax.  10.  el  11.).  Atqui  existo  {per 
Schol.  Propos.  4.),  et  tamen  non  habeo  vim  me  ipsum  con- 
servandi,  ut  jam  jam  probatum  est ;  ergo  ab  aho  conservor. 
8e(l  non  ab  alio,  qui  vim  non  habet  se  conservandi  (per 
eandem  rationem,  qua  modo  me  meipsum  conservare  non  posse 
demonstravij ;  ergo  ab  alio,  qui  vim  habet  se  conservandi,  hoc 
est  {per  Lemm.  2.).  cujus  natura  necessariam  involvit  existen- 
tiam,  hoc  est  {per  Coroll.  Lemm.  1.).  qui  omnes  perfectiones, 
quas  ad  ens  summe  perfectum  clare  pertinere  intelligo,  con- 
tinet;  ac  proinde  ens  summe  perfectum,  lioc  est  {per  def.  8.) 
Deus,  existit,  ut  er,  dem. 

COROLLARIUM. 

Deus  potest  efficere  id  omne,  (jiiod  clare  percqnmiis,  prout  id 
ipsuni  jfercipinnis. 

DEMONSTHATIO. 

Haec  omnia  clare  sequuntur  ex  ptccedenti  Propositione.  In 
ipsa  enim.  Deum  existere,  ex  eo  probatum  est,  quod  debeat 
ahquis  existere,  in  quo  sint  omnes  perfectiones,  quarum  idea 
aliqua  est  in  nobis.  Est  autem  in  nobis  idea  tantaj  aHcujus 
potentiie,  ut  ab  illo  solo,  in  quo  ipsa  est,  codum,  et  terra,  et 
aha  etiam  omnia,  qme  a  me  ut  possibiha  intelhguntur,  fieri 
possint.  Ergo  simul  cum  Dei  existentia  ha^c  etiam  omnia  de  ipso 
probata  sunt. 

PR0P0  8ITI()    VIIL 

Mens  cf  corpus  realiler  disfin(//ntnti(r. 

DEMONSTUATIO. 

Quid((uid  clare  percipimus,  a  Deo  fieri  potest,  prout  ilhid 
perci})inms  {j^er  Coroll.  prcfc).  8ed  clare  percii^imus  mentem, 
hoc  est  {per  Def.  6.)  substantiam  cogitantem  abs(|ue  corpore, 
lioc  est  {per  Dcf.  7.)  abs^iue  substantia  ahijua  extensa  [per 
]*ropos.  3.  et  4.),  et  vice  versa  cori^us  al^s^jue  mente  {ut  facilc 
ovines  concedunf).  Ergo  saUem  per  divinam  potfntiam  mens 
esse  potest  sine  corpore,  et  corpus  sine  mente. 

Jam  vero  subst.in(ia',  qua»  esso  possunt  una  abs(|ue  aha. 
reahter    distinguuntur    (pcr    Dcf.    \())\    atqui    mens  et  corpus 


136  PRINCIPIA    PUILO.SOPHLK    CAHTESIAN.E. 

simt  substantia?  {per  Def.  5,  6,  7.),  quae  una  absque  alia  esse 
])Ossunt  [iit  mox  j^rohat/fDi  est) ;  ergo  mens  et  corpus  realitei- 
distinguuntur. 

Vide  Proposit.  4.  Cartesii  in  fine  Responsionum  ad  2.  Obje- 
ctiones;  et  qua?  habentur  1.  Parte  Principiorum  ab  Art.  22.  usque 
ad  Art.  2  9.  Nam  ea  hic  describere  non  opera*  pretium  judico. 

PROPOSITIO    IX. 

Deus  est  sunnne  hitelligens. 

DEMONSTRATIO. 

Si  neges :  ergo  Deus  aut  nihil,  aut  non  omnia,  seu  quaedam  tan- 
tum,  intelligit.  At  qucedam  tantum  intelligere,  et  caetera  ignorare. 
limitatum  et  imperfectum  intellectum  supponit,  quem  Deo  adscri- 
bere  absurdum  est  (ijer  Defin.  8.).  Deum  autem  nihilintelHgere,  vel 
indicat  in  Deo  carentiam  intellectionis,  ut  in  hominibus,  ubi  nihil 
intelligunt,  ac  imperfectionem  involvit,  quae  in  Deum  cadere 
non  potest  [i^er  eand.  Definit.),  vel  indicat,  quod  perfectioni 
Dei  repugnet,  ipsum  aliquid  intelhgere.  At,  cum  sic  intellectio 
de  ipso  prorsus  negetur,  non  poterit  ullum  intellectum  creare 
(per  Axiom.  8.).  Cum  autem  intellectus  clare  et  distincte  a 
nobis  percipiatur,  Deus  illius  causa  esse  poterit  (per  Coroll. 
Propos.  7.).  Ergo  longe  abest,  ut  Dei  perfectioni  repugnet^  ipsum 
aliquid  intelhgere.  Quare  erit  summe  intelhgens.  Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 

Quamvis  concedendum  sit,  Deum  esse  incorporeum,  ut  Propos. 
16.  demonstratur ;  hoc  tamen  non  ita  accipiendum,  ac  si  omnes 
Extensionis  perfectiones  ab  eo  removend^e  sint,  sed  tantummodo 
quatenus  extensionis  natura  et  proprietates  imperfectionem  ahquam 
involvunt.  Quod  idem  etiam  de  Dei  intellectione  dicendum  est, 
quemadmodum  omnes,  qui  ultra  vulgus  Philosophorum  sapere 
volunt,  fatentur,  ut  fuse  exphcabitur  in  nostr.  Append.  Part. 
2.  cap.  7. 

PROPOSITIO    X. 

Quicquid  perfectionis  in  Deo  reperitur,  a  Deo  est. 

DEMONSTEATIO. 

Si  neges :  ponatur  in  Deo  aUquam  perfectionem  esse,  quae  a 
Deo    non    est.  Erit  illa  in  Deo,  vel  a  se,  vel  ab  ahquo  a  Deo 


i'Aiis  I.  137 

<liverso.  8i  a  se,  ergo  necossariam,  sive  iiiiniine  possibileni. 
habebit  existentiam  {per  Lemin.  2.  I^roj).  T.i,  adeoquc  { /je)' 
(JoroU.  Lemm.  1.  ejusdem)  erit  quid  summe  perfectum,  ac  proinde 
iper  JJefinit.  8.)  Deus.  8i  itacjue  dicatur  aliquid  in  Deo  esse. 
(juod  a  se  est,  simul  dicitur  id  esse  a  Deo.  Q.  K.  D.  8i  vero 
ab  aliquo  a  Deo  diverso  sit,  ergo  Deus  non  potest  concipi  per 
se  summe  perfectus,  contra  Definit.  8.  Ergo  quicquid  perfectionis 
in  Deo  reperitur,  a  Deo  est.  Q.  E.  D. 

PR()P08iTio  xr. 

Non  dantur  plurcs  Dli. 

DEMONSTHATIO. 

8i  iieges:  concipe,  si  fieri  potest,  plures  Deos,  ex.  grat.  A 
et  D;  tum  necessario  {per  7Vr^/;o.s'.  9)  tam  A  quam  B  erit  summe 
intelligens,  hoc  est,  A  intelliget  omnia,  se  scilicet  et  B :  et 
vicissim  15  intelliget  se  et  A.  8ed,  cum  A  et  B  necessari<^ 
existant  {{jer  rropos.  5),  ergo  causa  veritatis  et  necessitatis  ~ 
ide»  ipsius  B,  qua3  est  in  A,  est  ipse  B  ;  et  contra  causa  veritatis 
^t  necessitatis  ideic  ipsius  A,  qu»  est  in  B,  est  ipse  A. 
Quapropter  erit  aliqua  perfectio  in  A,  quse  non  est  ab  A;  et 
in  B,  quai  non  est  a  B;  ideoque  (per  pneced.)  nec  A  nec  B 
orunt  Dii ;  adeoque  non  dantur  plures.   Q.  E.  1). 

Notandum  hic,  quod  ex  hoc  solo,  quod  aliquci  res  ex  se 
)iecessariam  involvit  existentiam,  qualis  est  Deus,  necessario 
sequatur,  illam  esse  unicam;  ut  unusquisque  apud  se  aftenfa 
jneditatione  deprehendere  poterit,  afque  etiam  hic  demonstrarc 
j>otuissem,  sed  modo  non  ita  ah  omnibus  jiercejitiljili,  queiiiud- 
jnodum  in  hac  proposifione  factum  est. 

PR0P0  81T1()    XII. 
Omnia  qinr  exisfunt,  a  sola  vi  Dei  conserrantur. 

DEMONSTIJATIO. 

8i  neges:  siipponatur  ali(|ui«l  se  ipsuin  conservaiv :  <[U\ri' 
( /)er  Lem)n.  2.  I*ro/)os.  7.)  ejiis  natura  necessariam  involvit 
oxistcntiam;  ac  proinde  {j)er  Coroflar.  Le))i.  1.  ejusi/cm)  esset 
Deus,  darontuniue  pliires  Dii,  (|iiod  est  absurdum  { /irr  /n-ar.). 
Ergo  nihil  existit.  (|U()d  sola   vi   Dci   non  conservctiir.   (J.    K.  !>. 


138  PRINCiriA    PHILOSOrillvK    CAKTESIANyK. 

COROLLARIUM  I. 

JJeus  est  omnium  renim  Creator. 

DEMONSTEATIO. 

Deus  {jJer  prcec.)  omnia  conservat,  hoc  est  {per  Ax.  10.), 
omnia,  quae  existunt,  creavit  et  adhuc  continuo  creat. 

COROLLARIUM  II. 

Bes  nullam  ex  se  habent  essentiam,  quce  sit  caiisa  cognitionis 
J)ei;  sed  contra,  Deus  est  causa  rerum,  etiam  quoaci  earum 
essentiam. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  nihil  perfectionis  in  Deo  reperiatur,  quod  a  Deo  non 
sit  {2)er  Propos.  10.);  nullam  res  ex  se  habebunt  essentiam, 
quae  possit  esse  causa  cognitionis  Dei.  Sed  contra,  cum  Deus 
omnia  non  ex  alio  generarit,  sed  prorsus  crearit  {per  Prop.  12. 
cum  Cor.),  et  actio  creandi  nullam  agnoscat  causam  praster 
efficientem  {sic  enim  creationem  definio),  qu?e  Deus  est ;  sequitur, 
res  ante  creationem  prorsus  nihil  fuisse ;  ac  proinde  etiam 
Deum  causam  fuisse  earum  essentiae  Q.  E.  D. 

Notandum,  hoc  Corollarium  ex  eo  etiam  patere,  quod  Deus 
sit  omnium  rerum  causa  sive  creator  {per  Coroll.  1.),  et  quod 
causa  omnes  effectus  perfectiones  in  se  continere  debeat  {per 
Axiom.  8.),  quemadmodum  unusquisque  facile  videre  potest. 

COROLLARIUM  III. 

Hinc  clare  sequitur,  Deum  non  sentire,  nec  proprie  percipere  : 
nam  illius  intellectus  a  nulla  re  extra  se  determinatur,  sed 
omnia  ab  eo  profluunt. 

COROLLARIUM  IV. 

Deus  est  causalitate  prior  rerum  essentia  et  existentia,  ut 
clare  ex  1.  en  2.  Corollar.  hujus  Proposit.  sequitur. 


1'AHS    I.  139 

PKOPOSITK)  XIII. 

Deus  est  Hunnne  verax,  )}iinime(jue  deceptor. 

DEMONSTRATIO. 

Deo  {])er  Def.  8.)  nihil  aflingore  possumus,  in  quo  aliquid 
imperfectionis  (leprehendinius.  Et  cuni  omnis  deceptio  \ut  per  sc 
notum  ^),  aut  fallendi  voluntas,  non  nisi  ex  malitia  vel  nietu 
procedat;  metus  autem  diminutam  potentiam  supponat ;  malitia 
vero  privationem  bonitatis;  nuUa  deceptio,  aut  fallendi  vo- 
luntas,  J)eo,  enti  scilicet  summe  potenti  et  summe  bono,  erit 
adscribenda,  sed  contra  summe  verax  minimeque  deceptor 
dicendus.  Q.  E.  D.  Vide  Kesponsion.  ad  secundas  Objectiones, 
num  4. 

PROPOSITIO  XIV. 
Quidquid  rlare  et  distinde  percipimus,   verum  est. 

DEMONSTRATIO. 

Facultas  veri  a  falso  dignoscendi,  quic  (ut  unusquisque  in  se 
comperit,  et  ex  omnibus.  que  jam  demonstrata  sunt,  videre 
est)  in  nobis  est,  a  Deo  creata  est  et  continuo  conservatur 
(per  Prop.  12.  cuni  Coroll.)  ]  hoc  est  (/^^ryjmv.),  ab  ente  summe 
veraci  minimeque  deceptore;  neque  ullam  facultatem  (ut  unus- 
(luisque  in  se  coniperit)  nobis  donavit  abstinendi,  sive  non 
assentiendi  iis,  (pue  clare  et  distincte  percipimus.  Quare,  si 
circa  ea  deciperemur,  omnino  a  Deo  essemus  decepti,  essetque 
dece])tor,  quod  ( })er  prccc.)  est  absurdum.  (^)uidquid  igitur  clare 
et  distincte    percipimus,  verum  est.  Q.  E.  D. 

SCHOLTUM. 

Cum  ea,  quibus  necessario,  u))i  a  nobis  clare  et  distincte 
percipiuntur,  asseiitiri  debeinus,  necessario  sint  vera ;  at^jue 
facultatem  habeamus  iis,  ([uie  obscura  et  dubia  sunt,  sive  qua' 
ex  certissimis  principiis  non  sunt   deducta,   non   assentiendi.  ut 

*  Hoc  iixioma  inter  nxiomata  noii  reconsui,  (luia  miniino  opus  fuit.  Nani 
00  non  oKobam,  nisi  ad  solain  hanc  Prop.  doinonstr.,  ot  otiam  (luin. 
(|uam(liu  Dci  existciitiam  i;,Mi()rabam,  nolui  abtiua  pro  voris  assumoro,  iiisi 
«iu;i'  potoiam  ox  jiriiiio  f<);,'iiitn  njo  suui  (icducoro,  ut  iii  i*roi)  1.  Siholio 
monui.  Torro  dolinitionos  motus  ot  inaliti;o  iioii  otiam  iiitor  dofiiiitioiios 
posui,  quia  ncmo  oas  ignorat,  ot  iis  non  o^'oo  nisi  ad  solam  liaiic  projx)- 
sitionom. 


140  PHINCIPIA    IMIILOSOPHI.E    CAHTESl AN.i:. 

iinus(iuisque  in  se  comperit ;  clare  sequitur,  nos  semper  posse 
cavere,  ne  in  errores  incidamus,  et  ne  unquam  fallamur  (quocl 
idem  adhuc  clarius  ex  sequentibus  intelligetur) ;  modo  serio 
-tipud  nos  constituamus,  nihil  aiiirmare,  quod  non  clare  et 
<listincte  percipimus,  sive  quod  ex  per  se  claris  et  certis  prin- 
cipiis  non  deductum  est. 

PROPOSITIO  XV. 

Error  non  est  quld  positivum. 

DEMONSTRATIO. 

Si  error  quid  positivum  esset,  solum  Deum  pro  causa  haberet, 
si  quo  continuo  deberet  procreari  {per  Propos.  12.).  Atqui  hoc 
€st  absurdum  {per  Propos.  13.).  Ergo  error  non  est  quid  posi- 
tivum.   Q.  E.  JJ. 

SCHOLIUM. 

Cum  error  non  sit  quid  positivum  in  homine,  nihil  aUud  poterit 
esse,  quam  privatio  recti  iisuslihertsitis  (per  Schol.  Propos.  14:.) ; 
ideoque  non  nisi  eo  sensu,  quo  dicimus  absentiam  SoUs  causam 
■esse  tenebrarum,  vel  quo  Deus,  propterea  quod  infantem,  excepto 
Adsu,  aUis  similem  fecit,  causa  coecitatis  dicitur,  Deus  causa 
-erroris  dicendus :  nempe  quia  nobis  inteUectum  ad  pauca  tantum 
se  extendentem  dedit.  Quod  ut  clare  inteUigatur,  et  simul  etiam, 
-quomodo  error  a  solo  abusu  nostrse  voluntatis  pendeat,  ac 
<lenique,  quomodo  ab  errore  cavere  possimus ;  modos  quos 
«ogitandi  habemus,  in  memoriam  revocemus,  nempe  omnes  modos 
percipiendi  (ut  sontire,  imaginari,  et  pure  intelUgere)  et  volendi 
(ut  cupere,  aversari,  affirmare,  negare,  et  dubitare) ;  nam  omnes 
ad  hos  duos  referri  possunt. 

Circa  eos  autem  venit  notandum,  1^.,  quod  mens,  quatenus 
res  clare  et  distincte  intelUgit,  nsque  assentitur,  non  potest  faUi 
iper  Propos.  14.) :  neque  etiam  quatenus  res  tantum  percipit, 
iieque  iis  assentitur.  Nam,  quamvis  jam  percipiam  equum  alatum, 
certum  est,  hanc  perceptionem  nihil  falsitatis  continere,  quamdin 
non  essentior,  verum  esse,  dari  equum  alatum,  neque  etiam 
quamdiu  dubito,  an  detur  equus  alatus.  Et  cum  assentiri  nihil 
iiliud  sit,  quam  voluntatem  determinare,  sequitur,  errorem  a  solo 
iisu  voluntatis  pendere. 

Quod    ut   adhuc  clarius  pateat,  notandum  2^.,  quod  nos  non 


1'AI.^    I.  ^  141 

tantiiin  liiibeainus  potestatem  iis  assentiendi,  quse  clareet  distincte 
l^ercipimus,  verum  etiam  iis,  qua'  quocunque  alio  modo  i^ercipimus. 

Nam  nostra  voluntas  nullis  limitibus  determinata  est. 
Quod  clare  unusquisque  videre  potest,  modo  ad  hoc  attendat. 
nempe  quod,  si  Deus  facultatem  nostram  intelligendi  intinitam 
reddere  vellet,  non  ipsi  opus  esset,  nobis  ampliorem  facultatem 
assentiendi  dai-e,  quam  ea  est,  quam  jam  habemus,  ut  omnibus 
a  nobis  intellectis  assentiri  possemus.  Sed  hoic  eadem,  quam 
jam  habemus,  rebus  infinitis  assentiendis  sufticeret.  Et  re  ipsa- 
etiam  experimur,  quod  multis  assentiamur,  qute  ex  certis  j^rin- 
cipiis  non  deduximus.  Porro  ex  his  clare  videre  est,  quod,  si 
intellectus  tvquo  se  datius  extenderet  ac  volendi  facultas,  sive,. 
si  volendi  facultas  non  latius  se  extendere  posset  quam  intel- 
lectus,  vel  denique  si  facultatem  volendi  intra  limites  intel- 
lectus  continere  possemus,  nunquam  in  errorem  incideremuS' 
{ppr  Propo.<;.   14.). 

Verum  ad  duo  priora  pra^standa  nullam  liabemus  potestatem : 
nam  implicat,  ut  voluntas  non  sit  infinita  et  intellectus  creatus- 
finitus.  Kestat  igitur  tertium  considerandum  :  nempe  an  habeamus- 
potestatem,  facultatem  nostram  volendi  intra  limites  intellectus- 
continendi.  Cum  autem  voluntas  libera  sit  ad  se  determinandam,. 
sequitur,  nos  potestatem  habere,  facultatem  assentiendi  intra 
limites  intellectiis  continendi,  ac  proinde  efliciendi,  ne  in  errorem 
incidamus;  unde  evidentissime  patet,  a  solo  usu  libertatis  volun- 
tatis  pendere,  ne  unquam  fallamur.  Quod  autem  nostra  voluntas 
libera  sit,  demonstratur  Art.  o9.  Part.  1.  Princ.  et  in  4.  Medi- 
tatione,  et  a  nobis  in  nostr.  Append.  Cap.  ultimo  fuse  etiam 
ostenditur.  Et,  quamvis,  ubi  rem  clare  et  distincte  percipimus. 
non  possimus  ei  non  assentiri,  necessarius  iste  assensus  non  ab 
infirmitate,  sed  a  sola  libertate  et  perfectione  nostrie  voluntatis^ 
pendet.  Nam  assentiri  vero  est  in  nobis  perfectio  (ut  per  se 
satis  notum),  nec  voluntas  unquam  perfectior  est,  nec  magis. 
libera,  quam  cum  se  prorsus  determinat.  Quod  cum  contingere 
potest,  ubi  mens  aliciuid  clare  et  distincte  intelligit,  necessai-io 
eam  perfectionem  statim  si))i  dabit  {/>er  A.v.  5.).  (^)uare  longe 
abest,  ut  per  id,  (juod  minime  iuditlorentes  sinnis  in  ani])Iectendi> 
vero,  nos  minus  liberos  esse  intelliganuis.  Xam  contra  \)ro 
certo  statuinuis^  ([uo  magis  indifVerentes  sumus,  eo  nos  minus 
liberos  esse. 

liestat  ita<[ue  hic  tantum  explicandum,  nuomodo  error  respectu 
hominis  nihil  sit  nisi  privatio,  resj^ectu  vero  Dei  mera  negatio. 
(^)u()d    facilc    videbimus,    si    prius    animadvertanuis,  nos  ex  »'(). 


142  PRINCIPIA   PillLOSOPHLI':    CARTESIAN^E. 

<luod  multa  percipimus  priieter  ea,  quae  clare  intelligimus,  per- 
fectiores  esse,  quam  si  ea  non  perciperemus :  ut  clare  ex  eo 
constat,  quod,  si  supponeretur,  nos  nihil  clare  et  distincte  posse 
percipere,  sed  tantum  contuse,  nihil  perfectius  haberemus,  quam 
ros  confuse  percipere  nec  aliud  nostriie  natura^  desiderari  posset. 
Porro  rebu-:,  quamvis  confusis,  assentiri,  quatenus  etiam  actio 
quaedam  est,  perfectio  est.  Quod  etiam  unicuique  manifestum 
erit,  si,  ut  supra,  supponat,  naturae  hominis  repugnare,  ut  res 
clare  et  distincte  percipiat ;  tum  enim  perspicuum  evadet,  longe 
melius  homini  esse,  rebus,  quamvis  confusis,  assentiri,  et 
libertatem  exercere,  quam  semper  indiiferentem,  hoc  est  (ut 
modo  ostendimus)  in  infimo  gradu  libeftatis,  manere.  Et  si 
etiam  ad  usum  et  utilitatem  vitae  humanae  attendere  volumus, 
id  prorsus  necessarium  reperiemus,  et  quotidiana  experientia 
unumquemque  satis  docet. 

Cum  igitur  omnes  modi,  quos  cogitandi  habemus,  quatenus 
in  se  solis  spectantur,  perfecti  sint;  non  potest  eatenus  in  iis 
^sse  id,  quod  formam  erroris  constituit.  Verum  si  ad  modos 
volendi,  prout  ab  invicem  differunt,  attendamus,  alios  aliis 
perfectiores  inveniemus,  prout  alii  aliis  voluntatem  minus 
indifferentem,  hoc  est  magis  liberam,  reddunt.  Deinde  etiam 
videbimus,  quod  quamdiu  rebus  confusis  assentimur,  efficiamus, 
iit  mens  minus  apta  sit  ad  verum  a  falso  dignoscendum,  ac 
proinde  ut  optima  libertate  careamus.  Quare  rebus  confusis 
ixssentiri,  quatenus  quid  positivum  est,  nihil  imperfectionis,  nec 
formam  erroris  continet ;  sed  tantum  quatenus  eo  optima  liber- 
tate,  qu8e  ad  nostram  naturam  spectat,  et  in  nostra  potestate 
est,  nos  nosmet  privamus.  Tota  igitur  imperfectio  erroris  in 
sola  optimae  libertatis  privatione  consistet,  qufe  error  vocatur. 
Privatio  autem  dicitur,  quia  aliqua  perfectione,  quae  nostrse 
naturj3e  competit,  privamur;  Error  vero,  quia  nostra  culpa  ea 
perfectione  caremus,  quatenus,  quemadmodum  possumus,  volun- 
tatem  non  intra  limites  intellectus  continemus.  Cum  igitur 
error  nihil  aliud  sit  respectu  hominis,  quam  privatio  perfecti 
sive  recti  usus  libertatis ;  sequitur,  illam  non  in  ulla  facultate, 
quam  a  Deo  habet,  nec  etiam  in  ulla  facultatum  operatione, 
quatenus  a  Deo  dependet,  sitam  esse.  Nec  dicere  possumus, 
quod  Deus  nos  majori  intellectu,  quam  nobis  dare  potuerat, 
privavit,  ac  proinde  fecit,  ut  in  errores  incidere  possemus. 
Nam  nullius  rei  natura  a  Deo  aliquid  exigere  potest,  nec 
aliquid  ad  aliquam  rem  pertinet,  praeter  id,  quod  Dei  voluntas 
•ei    largiri    voluit;   nihil   enira   ante  Dei  voluntatem  extitit,  nec 


PARS    I.  14'> 

etiam  concipi  potest  fut  fiiso  in  nostr.  Appendic.  cap.  7.  et  8. 
oxplicatur).  Quaro  ])eus  non  inagis  nos  niajori  intollcctu.  sive 
perfectiori  facultato  intollig(!n(li  privavit,  (luani  circuhun  pro- 
prietatibus  globi,  et  periphoriam  proprietatihus  spiucra'. 

Cum  ita(|ue  nulla  nostrarum  facultatum,  ((uomo(locun(juo 
consideretur,  ullam  in  Deo  imperfectionem  ostendere  pos.sit ; 
clare  sequitur,  quod  imperfectio  illa,  in  qua  forma  erroris 
consistit,  non,  nisi  respectu  hominis,  sit  privatio ;  verum  ad 
Deum,  ut  ejus  causam,  relata,  non  privatio,  sed  tantum  negatio 
<lici  possit. 

PK0P08ITI0  xvr. 

Deiis  est  bicorporens. 

DE.MONSTRATIO. 

Corpus  est  subjectum  immediatum  motus  localis  {per  T)ef. 
7.) ;  ({uare,  si  Deus  esset  corporeus,  divideretur  in  partes  : 
<{Uod  cum  clare  involvat  imperfectionem,  absurdum  e.st  d(i  Deo 
{j^er  Def.  8.)  affirmare. 

ALITER. 

Si  Deus  esset  corporeus,  posset  in  partes  dividi  {per  Def.  7.). 
Jam  vel  unaquaeque  pars  per  se  posset  subsistere,  vel  non 
posset  subsistere :  si  hoc,  esset  similis  ca^teris,  quu}  a  Deo 
creata  sunt^  ac  proinde,  ut  omnis  res  creata,  continuo  eadem 
vi  a  Deo  procrearetur  {per  Fropos.  10.  et  Ax.  11.),  et  ad 
Dei  naturam  non  magis,  quam  Cietera)  res  creatre,  pertineret. 
q.  e.  abs.  {pcr  Proj.'.  5.).  Vorum,  si  unaquivque  par.s  per  se 
existit,  debet  etiam  unaqmcque  necessariam  existentiam  involvere 
{per  Leinm.  2.  Propos.  7.),  et  consequenter  una(iuie((ue  ens 
esset  summe  perfectum  {i>er  CoroJl.  Lenmt  2.  l*rop.  1.).  Sed 
hoc  etiam  cst  absurdum  {per  Prop.  11.);  ergo  Deus  est 
incorporeus.    (,>.   K.   D. 

lM{()lM)sriM()  XVll. 
Dcns  rst  rns  sini/tlicissiiuum. 

DEMONSTHATIO. 

Si  Deus  ox  partihus  comiioneretur.  deboivnt  partes  (ut  facile 
omnes    concedent)    priores  ad   minimuni   natura    Deo  es«^e.  quod 


144  nuxciriA  riiiLOsoriiLK  cartesian.k. 

est    absurdum    {per    Coroll.  4.  J^roj).  12.).  Est  igitur  ens  sim- 
plicissimum.    Q.  E.  J). 

COROLLARIUM. 

Hinc  sequitur,  Dei  intelligentiam,  voluntatem,  seu  Decretum 
et  Potentiam,  non  distingui,  nisi  Ratione,  ab  ejus  essentia. 

PROPOSITIO    XVIII. 

Deus  est   immiitahilis. 

DEMONSTRATIO. 

Si  Deus  esset  mutabilis,  non  posset  ex  parte,  sed  deberet 
secundum  totam  essentiam  mutari  {per  Frop.  7.).  At  essentia 
Dei  necessario  existit  {per  Prop.  5,  6,  et  7.) ;  ergo  Deus  est 
immutabilis.   Q.   E.  D. 

PROPOSITIO    XIX. 

Deus  est  wiernus. 

DEMONSTRATIO. 

Deus  est  ens  summe  perfectum  {per  Def.  8.) ;  ex  quo  sequi- 
tur  iper  Prop.  5.),  ipsum  necessario  existere.  Si  jam  ipsi 
limitatam  existentiam  tribuamus,  limites  ejus  existentise  neces- 
sario,  si  non  a  nobis,  saltem  ab  ipso  Deo,  debent  intelligi  {per 
Prop.  9.),  quia  est  summe  intelligens;  quare  Deus  ultra  illo& 
limites  se,  hoc  est  {per  Def.  8.)  ens  summe  perfectum,  non 
existentem  intelliget,  quod  est  absurdum  {per  Prop.  5.).  Ergo 
Deus  non  limitatam,  sed  infinitam  habet  existentiam,  quam 
geternitatem  vocamus.  Vide  Cap.  L  Part.  2  nostr.  Append. 
Deus  igitur  est  geternus.   Q.  E.  D. 

PROPOSITIO    XX. 

Deus  omnia  ah  ceterno  prceordinavit. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  Deus  sit  ^ternus  {per  prwced.),  erit  ejus  intelligentia 
Deterna,  quia  ad  ejus  eeternam  essentiam  pertinet  {per  CorolL 
Prop.  17.).  Atqui  ejus  intellectus  ab  ejus  voluntate  sive  decreto. 


PARS   I.  145 

in  re  non  differt  {per  CoroU.  Proj).  17.);  ergo,  cum  (lirinius 
Deum  ab  ieterno  res  intellexisse,  simul  dicimus,  eum  al)  leterno 
res  ita  voluisse  sive  decrevisse.  Q.  E.   I). 

COROLLARIUxM. 

Ex  hac  Propositione  sequitur,  L>eum  esse  summe  constantem 
in  suis  operibus. 

PROPOSITIO    XXL 

Suhstantia  extensa  in  lomjion,  latimt,  cf  //rofinnlif^n  reccra 
existit;  Nosqiie  uni  ejiis  parti  iiniti  suntiis. 

Res  extensa,  prout  a  nobis  cVire  et  distincte  percipitur,  ad 
Dei  naturam  non  [)ertinet  { per  Propos.  10.).  8ed  a  Deo  ci-eari 
potest  {per  Coroll.  Propos.  7.  et  per  Prop.  8.).  Deinde  clare 
et  distincte  })ercipimus  (ut  unusquisque  in  se,  quatenus  cogitat, 
reperit),  substantiam  extensam  causam  sufficientem  esse  ad 
producendam  in  nobis  titillationem,  dolorem,  similesque  ideas 
sive  sensationes,  quae  continuo  in  nobis,  quamvis  invitis, 
producuntur.  At,  si  prieter  substantiam  extensam,  aliam  nos- 
trarum  sensationum  causam,  puta  Deum  aut  Angelum  fingere 
volumus,  statim  nos  clarum  ac  distinctum,  quem.  Iiabemus, 
conccptum  destruimus.  (^uapropter  \  quamdiu  ad  nostras  pcr- 
ceptiones  recte  attendimus,  ut  nibil  admittamus,  nisi  (|uod  clare 
et  distincte  percepimus,  prorsus  })ropensi,  seu  minime  indifVe- 
rentes,  erimus  ad  assentiendum,  quod  substantia  extensa  soJa 
sit  causa  nostrarum  sensationum  ;  ac  proinde  ad  affirmandum, 
quod  res  extensa  a  Deo  creata  existat.  Atque  in  hoc  sane 
falli  non  possumus  {per  Prop.  14.  cuni  Srholio).  Quare  vere 
aflirmatur,  quod  substantia  extensa  in  longum,  latum,  et  pro- 
fundum  existat.  Quod  erat  primum. 

Porro  inter  nostras  sensationes,  (}UiX)  in  nobis  (utjamdemon- 
stravinnis)  a  substantia  extensa  i^roduci  del)ent,  magnam  differen- 
tiam  obsorvanuis,  nenq^e  ubi  dico,  me  sentire  seu  videre  ar}>orem, 
seu  u})i  dico,  me  sitire,  dolere,  etc.  Hujus  autem  dinerentiie 
causam  cbire  video  me  non  posso  })ercipere,  nisi  })rius  inteUigam, 
me  uni  })arti  materia'  arcte  essc»  unitum,  et  ahis  n<»n  item. 
(^)u()d  cum  chire  et  distincte  intelligam,  nec  ullo  alio  niodo  a 
me  })('r(i|)i   })()ssit:   verum   est  i  pcr   Prop.    14.  rton  Srholio).   me 


*  Vide  demonstrfttioiuMii   rropos.  II.  ot  S«'h(»I.  rropos.  1.'». 

III.  10 


146  piuNciPiA  piuLosopiii/i:  cakte«ian.i:. 

uni    inaterioB    parti  unitum  esse.  Quocl  erat  secundum.  Demon- 
tttravimus  igitur,  Q.  E.  1). 

Nota:  Nisi  lector  hic  se  consideret  tantiim  ut  rem  cogitantem, 
et  corpore  carentem;  et  omnes  rationes,  (juas  antea  habuit  cre- 
dendi,  qnod  corpus  existat,  tanquam  jmejudicia  deponat,  frustra 
hanc  demonstrationem  intelligere  conabitur. 


p  li  1 X  c  1  r  i  A 

MORE    GEOMETRICO 
DEMONSTRATA. 

PARS  11. 

POSTULATUM. 

J)etitur  liic  tantuiii,  ut  iinusqiiisque  ad  suas  perceptiones  quam 
ac?uratissime  attendat,  quo  clarum  ab  obscuro  distinguere 
possit. 

I)  E  F  I  N  I  T  I  0  N  E  S. 

I.  Kxtenslo  est  id,  (juod  tribus  dimensionibus  constat :  non 
autem  per  extensionem  intelligimus  actum  extendendi,  aut  ali((uid 
a  (luantitato  distinctum. 

II.  Per  Subslaufiaiu  intelligimus  id,  (juod  ad  oxistendum  solo 
Dei  concursu  indiget. 

III.  Atomus  est  pars  materiie  sua   natura   indivisibilis. 

IV.  lndefiHitiiiii  est  id,  cujus  tines  (si  (juos  liabet )  al)  buuiano 
intellectu  investigari  nequeunt. 

V.  VacKum  e.st  extensio  sine  substantia  corporea. 

VI.  Spatinm  ab  extensione  non  nisi  Ixatione  distiuuuiuius. 
sivo,  in  re  non  ditVert.  Lege  Art.    1<>.    Tart.   "J.    rrincip. 


48  PRINCIPIA    PH1L0S0PHL13     CARTESIAN^E. 

VII.  Quod  per  cogitationem  dividi  intelligimus,  id  divisibile 
est,  saltem  potentia. 

VIII.  Motus  localis  est  translatio  unius  partis  materiae,  sive 
unius  corporis,  ex  vicinia  eorum  corporum,  quse  illud  immediate 
contingunt,  et  tanquam  quiescentia  spectantur,  in  viciniam 
aliorum. 

Hac  Definitione  utitur  Cartesius  ad  motum  localem  ex^ylicandum. 
Quce  ut  recte  inteUigatur,  considerandum  venit, 

lo.,  quod  per  partem  materioi  intelligit  id  omne,  qnod  simid 
transfertur,  etsi  rursus  id  ipsum  constare  possit  ex  multis 
partibus. 

2o.,  quod  ad  vitandam  confusionem  in  hac  definitione  loquitur 
tantum  de  eo,  quod  perpetuo  est  in  re  mohili,  scilicet  translatione, 
ne  confundatur,  ut  passim  ah  aliis  factum  est,  cum  vi  vel  actione, 
quce  transfert.  Quam  vim  vel  actionem  vulgo  putant  tantum  ad 
motum  requiri^  non  vero  ad  quietem;  in  quo  p)lane  decip)iuntur. 
Nam,  ut  per  se  notum,  eadem  vis  requiritur,  ut  alicui  corpori 
quiescenti  certi  gradus  motus  simtd  imprimantur,  qiue  requiiitur 
ut  rursus  eidem.  corpori  certi  isti  gradus  motus  simid  adiman- 
tur,  adeoque  plane  quiescat.  Quin  etiam  experientid  p>^'ohatur; 
nam  fere  cequali  vi  utimur  ad  navigium  in  aqua  stagnante 
quiescens  impellendum,  quam  ad  idem,  cum  movetur,  suhito  reti- 
nendum;  et  certe  plane  eadem  esset,  nisi  ab  aquce  ah  eo  suhle- 
vatce  gravitate  et  lentore  in  retinendo  adjuvaremur. 

3^.,  quod  ait,  translationem  fieri  ex  vicinia  corporum  contiguo- 
rum  in  viciniam  aliorum,  non  vero  ex  uno  loco  in  alium.  Nam 
locus  (ut  ipse  explicuit  Art.  13.  Pa7't.  2.)  non  est  aliquid  inre, 
sed  tantum  pendet  a  nostra  cogitatione,  adeo  ut  idem  corpus 
possit  dici  locum  simul  mutare  et  non  mutare;  non  vero  e 
vicinia  corporis  contigui  simul  transferri  et  non  transferri; 
una  enim  tantum  corpora  eodem  temporis  momento  eidem 
mohili  contigua  esse  possunt. 

4o.  quod  non  ait  ahsolute  translationem  fieri  ex  vicinia  corporum 
contiguorum,  sed  eorum  duntaxat,  quce  tanqua^n  quiescentia 
spectantur.  Nam,  ut  transferatur  corpus  A 
a  corpore  B  quiescente,  eadem  vis  et  actio 
requiritur  ex  una  parte,  quce  ex  altera; 
quod  clare  apparet  exemplo  scaphce,  luto 
sive  arence,  quce  i?i  fundo  aquce  sunt,  adhcerentis;  hcec  enim  ut 
propellatur,    cequalis    necessario    vis    tam    fundo    quam.    scaphoe 


149 


impimjenda  erit.  Qafipropter  via,  «jua  eorpora  moveri  dehent, 
ceqiie  corpori  moto  atf/ue  quleHcenti  inipendiiiir.  Translatio  vero 
est  reciproca\  nam,  si  scapha  separetur  ah  arena,  arfna  etiam 
a  scapha  separatur.  Si  itaque  ahsolute  corporutn,  quct  a  se 
invicem  separantur,  uni  in  unam,  alteri  in  alteram  partem, 
cequales  motus  trihuere,  et  unum  non  tawiuam  ([uiescens  spectare 
vellemus,  idque  oh  id  solum,  quod  eadem  actio  sit  in  uno,  quce 
in  altero;  tum  etiam  corporihus,  quw  ab  omnibus  tanquam 
quiescentia  speciantur,  e.  y.  aremt,  a  qua  scapha  separatur, 
tantundem  motus  trlhuere  cogeremur,  quantum  corporihus  motis; 
nam,  uti  osiendimus,  eadem  actio  requiritur  ex  una,  quw  ex 
altera  parte,  et  translatio  est  reciproca.  Sed  hoc  a  communi 
loquendl  usu  7iimium  ahhorreret.  Verum,  quamvis  ea  corpora, 
a  quihus  separantur  alia,  tanquam  quiescentia  spectentur,  ac 
etiam  talia  vocentur ;  tamen  recordahimur,  qiiod  id  omne,  quod 
in  corpore  moto  est,  propter  quod  moveri  dicitur,  etiam  sif  in 
corpore  quiescente. 

5°.  denique  ex  Def.  etiayn  clare  apparet,  quod  unumquodque 
corpus  haheat  unum  duntaxat  motum  sibi  proprium,  quoniam 
ah  unis  tantum  corporihus  sihi  contiguis  et  quiescentihus  recedere 
intelligitur.  Attamen,  si  corpus  motum  sit  jxirs  aliorum  corqmrum, 
alios  motus  hahentium,  clare  intelligimus,  ipsum  etiam  participare 
posse  ex  aliis  innumeris;  sed,  quia  non  facile  tam  multi  simul 
intelligl  nec  etiam  omnes  agnosci  possunt,  sufficiet,  unicum  illum, 
qui  cuique  corporl  est  proprius,  in  ipso  considerare.  Lege  Art. 
31.  Part.  2.   Princip. 

IX.  Per  Circulum  corporum  moforum  taii- 
tum  intelligimus  id,  cum  ultimum  corpus,  quod 
propter  impulsum  alterius  movetur,  primum 
motorum  immediate  tangit;  quamvis  linea, 
qu8B  ab  omnibus  corporibus  simul  per  impulsum 
unius    motus  describitur,  sit  valde  contorta. 

AXrOMATA. 

I.     Nihili  nulhi'  sunt  proprietates. 

IT.  Quidquid  ab  ali^iua  re  tolli  potest,  ea  integra  remancnte. 
ipsius  essentiam  non  constituit ;  id  autem,  (|Uod,  si  auteratur. 
rem  tollit,  ejus  essentiam  constituit. 

III.  In  duritie  nihil  aliud  sonsus  nobis  indicat,  nec  ahud  de 
ipsa  chire  et  distinctc  intclHgimus.  quam  (luod  partcs  durorum 
corporum  motui  manuum  nostrarum  resistunt. 


150  PRINCIPIA   PHILOSOPIII.T=;    CARTESIAN/E. 

IV.  Si  duo  corpora  ad  invicem  accedant,  vel  ab  invicem 
recedant,  non  ideo  majus  aut  minus  spatium  occupabunt. 

V.  Pars  materi?e,  sive  cedat  sive  resistat,  non  ideo  naturam 
corporis  amittit. 

VI.  Motus,  quies,  figura,  et  similia  non  possunt  concipi  sine 
extensione. 

VII.  Ultra  sensiles  qualitates  nihil  remanet  in  corpore  praeter 
extensionem  et  ejus  affectiones,  in  Part.  1.  Principior.  memoratae. 

VIII.  Unum  spatium,  sive  extensio  aliqua,  non  potest  esse 
una  vice  major,  quam  alia. 

IX.  Omnis  extensio  dividi  potest,  saltem  cogitatione. 

De  veritate  hujus  Axiomatis  nemo,  qui  elementa  Matheseos 
tantum  didicit,  diibitat.  Spatium  enim.  datum  inter  Tangentem 
et  Circulum  infinitis  aliis  circulis  majorihus  dividi  semper  i^otest. 
Quod  idem  etiam  ex  Hyperholw  Asymptotis  patet. 

X.  Nemo  fines  alicujus  extensionis  sive  spatii  concij^ere  potest, 
nisi  simul  ultra  ipsos  alia  spatia,  hocimmediate  sequentia,  concipiat. 

XI.  Si  materia  sit  multiplex,  neque  una  aliam  immediate 
tangit,  unaquaeque  necessario  sub  finibus,  ultra  quos  non  datur 
materia,  comprehenditur. 

XII.  Minutissima  corpora  facile  motui  manuum  nostrarum 
cedunt. 

XIII.  Unum  spatium  aliud  spatium  non  penetrat,  nec  una 
vice  majus  est,  quam  alia. 

XIV.  Si  canaHs  A  sit  ejusdem  longitudinis  ac  C,  at  C  duplo 
latior  quam  A ;  et  aliqua  materia 
fluida  duplo  celerius  transeat  per 
canalem    A,    quam  quae  transit  per 

/•^  ^s^^'^  canalem     C  ;     tantundem     materiae 

^^  ^  eodem  temporis  spatio  per  canalem 

A    transibit,    quantum  per  C.  Et  si  per  canalem  A  tantundem 
transeat,  atque  per  C,  illa  duplo  celerius  movebitur. 

XV.  Quae  uni  tertio  conveniunt,  inter  se  conveniunt.  Et  quae 
ejusdem  tertii  dupla  sunt,  inter  se  sunt  aequalia. 

XVI.  Materia,  quae  diversimode  movetur,  tot  ad  minimum 
habet  partes  actu  divisas,  quot  varii  celeritatis  gradus  simul  in 
ipsa  observantur. 

XVII.  Liuea  inter  duo  puncta  brevissima  est  recta. 

XVIII.  Corpus  A  a  C  versus  B  motum,  si  contrario  impulsu 

repellatur,    per    eandem    versus    C 
Ck^f^ ^    movebitur  lineam. 


PARs  n.  151 

XIX.  Corpora,  qute  contrarios  liabent  niotus,  cum  sihi  mutuo 
occununt,  ani})0  aliquani  variationeni  pati  co.^untur,  vel  ad 
mininium  alterutrum. 

XX.  Variatio  in  aliqua  re  procedit  a  vi  fortiori. 

XXI.  Si,  cum  corpus  1.  movetur  versus  corpus  2.,  i(l<iue 
impellit,  et  corpus  8.  ex  hoc  impulsu  ver- 
sus  1.  moveatur,  corpora  1,  2,  3,  etc.  non 
possunt  esse  in  recta  linea:  sed  omnia 
uscjuo  ad  8  integrum  circulum  componunt ; 
vid.  Defin.  9. 

LEM^FA    I. 

Ubi  datiir  Exlensio  sive  Spatinm,  ihi  dafur  Necessario  St(b- 
stantia. 

DEMONSTRATIO. 

Extensio  sive  spatium  {per  Ax.  1.)  non  potest  esse  purum 
nihil;  est  ergo  attri})utum,  quod  necessario  alicui  rei  tribui 
debet.  Non  Dco  {per  Propos.  16.  ^^«r/.  1.);  ergo  rei,  quit? 
indiget  solo  concursu  Dei  ad  existendum  {per  Propos.  12.  part.  1.), 
hoc  est  {per  Des.  2.  Imjus)  substantiae.   Q.  E.  D. 

LEMMA   II. 

Parefacfio  et  Condensafio  clare  et  distincfe  a  nobis  concipiini- 
tur,  quanivis  non  conredanms,  corpora  in  rarefactiont'  fnajus 
spatium  occupare  quani  in  condensatione. 

DEMONSTRATIO. 

Possunt  cnim  clare  et  distincto  concipi  per  id  solum,  quod 
partes  alicujus  corporis  ab  invicem  recedant,  vel  ad  invicem 
accedant:  Ergo  {per  Ax.  4.)  non  majus,  neciue  minus  spatium 
occupabunt.  Nam,  si  partes  alicujus  corporis,  puta  spongia^  ex 
60,  quod  ad  invicem  accedant,  corpora,  quibus  ij^sius  intervalhi 
replentur,  expellant;  per  hoc  solum  istud  corpus  densius  red- 
detur,  nec  ideo  minus  spatium,  ((uam  antea,  ojus  partes  occu- 
pabunt  {per  Ax.  4.).  Et  si  iterum  al)  invicom  rcccdant.  (»t 
meatus  ab  aliis  cor])oribus  reph^antur;  tiet  rarefactio,  noc  tamen 
majus  spatium  occuj)a])unt.  VA  lioc,  (|Uod  opo  sensuum  clare 
percipinnis    in    spongia,    possunuis    soU)  intellectu  concipere  de 


152  PRINCIPIA    PIIILO.SOPIII.E    CAUTESIANiE. 

oninibus  corporibus,  quamvis  eorum  iutervalla  humanum  sensum 
plane  effugiant.  (^uare  Jiarefactio  et  Condensatio  clare  et  dis- 
tincte  a  nobis  concipiuntur,  etc.  Q.  K  D. 

Visnm  fiiit  hcec  jmemittere,  iit  intellectus  j^rcejudicia  de  Spatio, 
Barefactione,  etc.  exueret,  et  aptus  redderctur  ad  ea,  quce  se- 
quentur,  intelligenda. 

PROPOSITIO   I. 

Quamvis  durities,  pondus,  et  relicjuce  sensiles  qualiiates  a 
corpore  aliquo  separentur,  integra  remanehit  nihilominus  natura 
corporis. 

DEMONSTRATIO. 

In  duritie,  puta  hujus  lapidis,  nihil  aliud  sensus  nobis  indicat, 
nec  aliud  de  ipsa  clare  et  distincte  intelligimus,  quam  quod 
partes  durorum  corporum  motui  manuum  nostrarum  resistant 
{per  Ax.  3.).  Quare  (per  Fropos.  14.  ^;ar^.  1.)  durities  etiam 
nihil  aliud  erit.  Si  vero  istud  corpus  in  pulvisculos  quam  minu- 
tissimos  redigatur,  ejus  partes  facile  recedent  (per  Ax.  12.), 
nec  tamen  corporis  naturam  amittent  {per  Ax.  5.).  Q.  E.  D. 
'  In  pondere,  cseterisque  sensilibus  qualitatibus,  eodem  modo 
procedit  demonstratio. 

PROPOSITIO    II. 

Corporis  sive  Materice  natura  in  sola  extensione  consistit. 

DEMONSTRATIO. 

Natura  corporis  non  tollitur  ex  sublatione  sensiHum  quahta- 
tum  (per  Propos.  1.  hujus);  ergo  neque  constituunt  ipsius 
essentiam  {per  Ax.  2.).  Nihil  ergo  remanet  praeter  extensionem 
et  ejus  affectiones  (per  Ax.  7.),  Quare,  si  toUatur  extensio, 
nihil  remanebit,  quod  ad  naturam  corporis  pertineat,  sed  pror- 
sus  tolletur;  ergo  (per  Ax.  2.)  in  sola  extensione  Corporis 
natura  consistit.  Q.  E.  D. 

COROLLARIUM. 

Spatium  et   Corpus  in  re  non  differunt. 

DEMONSTRATIO. 

1  Corpus  et   extensio  in  re  non  differunt  (per  prceced.)',  spatium 


I'AHS    JI.  153 

etiam  et  extensio  in  re  non  differunt  {])er  /Je/in.  6.);  ergo  (per 
Axioin.    15.)   spatiiim  et  corpus  in  re  non  differunt.    Q.  K   D. 

SCHOLIUM. 

Quamvis  dicamus  ^  Deum  esse  ubique,  non  ideo  conceditur 
Deum  esse  extensum,  hoc  est  {/jer  pnt;c.)  corporeum ;  nam 
esse  ubique  refertur  ac  solam  potentiam  l)ei  et  cjus  concursum, 
quo  res  omnes  conservat;  adeo  ut  Dei  ubiquitas  referatur  non 
magis  ad  extensionem  sive  corpus,  quam  ad  angelos  et  animas 
humanas.  Sed  notandum,  quod,  cum  dicimus  ipsius  potentiam 
esse  ubique,  non  secludamus  ipsius  essentiam ;  nam,  ubi  ipsius 
potentia,  ibi  etiam  est  ipsius  essentia  {CoroU.  Frop.  17.  j^fif^  !•) ; 
sed  solum,  ut  corporeitatem  secludamus,  hoc  est,  Deum  non 
ahqua  potentia  corporea  esse  ubique,  sed  potentia  sive  essentia 
divina,  qujc  communis  est  ad  conservandam  extensionem  et 
res  cogitantes  iPro]).  17.  part  1.);  quas  profecto  conservare 
non  potuisset,  si  ipsius  potentia,  hoc  est  essentia,  esset  corporea. 

PROPOSITIO  III. 

Repuynat^  ut  detur  vaciium. 

DEMONSTRATIO. 

Per  vacuum  intelligitur  extensio  sine  substantia  corporea 
{per  Def.  5.),  hoc  est  {per  Fropo.s.  2.  hujus),  corpus  sine 
corpore,  quod  est  absurdum. 

Ad  uheriorem  autem  ex])licationem,  et  ad  pnfjudiciinn  de 
vacuo  ernendandum,  legantur  Art.  17.  et  18.  Farl.  2.  Frinc, 
ubi  prfccipue  notetur,  quod  corpora,  inter  qua'  niJiil  interjaret, 
necessario  se  mutuo  tawjant,  et  etiam,  quod  nihili  nulUc  sint 
pi'oprietates. 

PROPOSITIO  IV. 

Vna  pars  cor])oris  non  majus  s]jatium  occu]Hit  unii  vice  quam 
alid  et  contra,  idem  spatium  und  vice  non  plus  corporis  continet 
quam  alid. 

DKMONSTHATIO. 

Spatium    et   cor[)us  in  re  non  differunt  {jjcr   Coroll.  Fru]/.  2 


'  Vido  do  his  fusius  iii  Appoiui.  Part.  2.  Cap.  '\.  ot  *.). 


154  PRINCIPIA    PIIILOSOPHIyK    CAIITESIAN.K. 

hujus).  Ergo,  cum  dicimus,  spatium  una  vice  non  majus  est 
quam  alia  [per  Ax.  13.),  simul  dicimus,  corpiis  non  posse 
majus  esse,  hoc  cst  majus  spaHum  occupare,  una  vice  quam 
alia.  Quod  erat  prinnun.  Porro  ex  hoc,  quod  spatium  et  corpus 
in  re  non  dififerunt,  sequitur,  cum  dicimus,  corpus  non  posse 
majus  spatium  occupare  una  vice  quani  alia,  nos  simul  dicere, 
idem  spatium  non  plus  corporis  posse  continere  una  vice 
quam  aliii.    Q.  E.  D. 

COROLLARIUM. 

Corpora,  qiicc  requale  spatium  occupant,  puta  aurum  et  aer, 
ceque  multum  materice,  sive  suostantice  corporece,  hahent. 

DEMONSTRATIO. 

Substantia  corporea  non  in  duritie  e.  g.  auri,  neque  in 
mollitie  e.  g.  aeris,  neque  in  ulla  sensilium  qualitatem  {per 
Propos.  1.  hujus),  sed  in  sola  extensione  consistit  {per  Propos. 
2.  hujus).  Cum  autem  {ex.  Hyp.)  tantundem  spatii,  sive  {per 
Def.  6.)  extensionis,  sit  in  uno  quam  in  alio ;  ergo  etiam  tan- 
tundem  substantiie  corporeae.    Q.  E.  D. 

PROPOSITIO  V. 

NuUce  dantur  Atomi. 

DEMONSTRATIO. 

Atomi  sunt  partes  materise  indivisibiles  ex  sua  natura  {per 
Def.  3.).  Sed,  cum  natura  materise  consistat  in  extensione 
{per  Prop.  2.  hujus),  quse  natura  sua,  quantumvis  parva,  est 
divisibilis  Qjer  Ax.  9.  et  Def.  7.);  ergo  pars  materiae,  quan- 
tumvis  parva,  natura  sua  est  divisibilis;  h.  e.,  nullae  dantur 
Atomi,   sive  partes  materiae  natura  sua  indivisibiles.    Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 

Magna  et  intricata  qusestio  de  Atomis  semper  fuit.  Quidam 
asserunt  dari  Atomos,  ex  eo,  quod  infinitum  non  potest  esse 
majus  alio  infinito ;  et  si  duae  quantitates,  puta  A  et  dupla 
ipsius  A,  sint  divisibiles  in  infinitum,  poterunt  etiam  potentia 
Dei,  qui  eorum  infinitas  partes  uno  intuitu  intelligit,  in  infinitas 
partes  actu  dividi.  Ergo,  cum,  ut  dictum  est,  unum  infinitum 
non  majus  sit  alio  infinito,  erit  quantitas  A  sequaHs  suo  duplo, 


15o 


qiiod  est  absurdum.  Deinde  etiam  quierunt,  an  dimidia  pars 
numeri  infiniti  sit  etiam  intinita  ;  et  an  par  sit  an  impar,  et 
alia  ejuHinodi.  Ad  quie  omnia  Cartesius  respondit,  nos  non  debere 
ea,  ({Wdi  sub  nostrum  intellectum  cadunt,  ac  proinde  clare  et 
distincte  concipiuntur,  rejicere  propter  alia,  quie  nostrum  in- 
tellectum  aut  captum  excedunt,  ac  proinde  non,  nisi  admodum 
inadiequate,  a  nobis  percipiuntur.  Infinitum  vero  et  ejus  pro- 
prietates  humanum  intellectum,  natura  scilicet  finitum,  excedunt; 
adeoque  ineptum  foret  id,  quod  clare  et  distincte  de  spatio 
concipimus,  tanquam  falsum  rojicere,  sive  de  eo  dubitare,  propterea 
quod  non  comprehendamus  infinitum.  Et  hanc  ob  causam  Cartesius 
ea,  in  quibus  nullos  fines  advertimus,  quaha  sunt  extensio 
niundi,  divisibihtas  partium  materia',  etc,  pro  indefinitis  liabet. 
Lege  Art.  2G.  Part.   1.   Princip. 

PROPOSITK)    VI. 

Materia  est  indefinite  extensa,  materiaque  coeli  et  terru'  una 
eademque  est. 

DEMONSTRATIO 

1.  Partis.  Extensionis,  id  est  {per  Prop.  2.  hujus)  materiae, 
nullos  fines^  imaginari  possumus,  nisi  ultra  ipsos  aha  spatia 
immediate  sequentia  {per  Ax.  jjD.),  id  est  {per  Def.  6.)  exten- 
sionem  sive  materiam,  concipiamus,  et  hoc  indefinite.  Quod  erat 
primum. 

2.  Partis.  Essentia  materia)  consistit  in  extensione  {per  Propos. 
2.  hujus),  eaque  indefinita  ( per  1.  parfeni),  hoc  est  {per  Def. 
4.),  quie  sub  nulhs  finibus  ab  liumano  intellectu  percipi  potest ; 
ergo  (per  Ax.  11.)  non  est  multiplex,  sed  ubique  uiux  eadenique. 
Quod  erat  secuTrtlum. 

SCHOLIUM. 

Hucusque  de  natura  sive  essentia  extensionis  egimus.  <^)uod 
autem  tahs,  (|ualem  ilhim  concipimus,  a  Deo  creata  existat, 
Propositione  uHima  j^rinne  Partis  demonstravinuis  ;  ot  ex  Proposit. 
12.  prifna  Partis  seijuitur,  nunc  eandem  eadem,  qua  creata  est, 
potentia  conservari.  Deinde  etiam  eadem  ultinui  Propos.  jirim. 
Part.  demonstravimiis,  nos,  (juatenus  res  eogitantes,  unitos  esse 
parti  ahcui  istius  materia*,  ciijus  o])e  percipinuis.  dari  actu  omnes 


156  PKINCIPIA    PIIILOSOPIILK    CARTESIAN/K. 

illas  variatioiies,  quarum,  ex  sola  materiyo  contemplatione,  eam 
scimus  esse  capacem ;  uti  sunt  divisibilitas,  motus  localis,  sive 
migratio  unius  partis  ex  uno  loco  in  alium,  quam  clare  et 
distincte  percipimus,  modo  intelligamus,  alias  partes  materise  in 
locum  migrantium  succedere.  Atque  haec  divisio  et  motus  infinitis 
modis  a  nobis  concipiuntur,  ac  proinde  infinitae  etiam  materiae 
variationes  concipi  possunt.  Dico,  eas  clare  distincteque  a  nobis 
concipi,  (juamdiu  nempe  ipsas  tanquam  extensionis  modos,  non 
autem  tanquam  res  ab  extensione  realiter  distinctas,  concipimus, 
ut  fuse  est  explicatum  Princip.  Part.  1.  Et,  quamvis  Philosophi 
alios  quaniplures  motus  finxerunt,  nobis  tamen  (nihil,  nisi  quod 
clare  eWistincte  concipimus,  admittentibus,  quia  nuUius  motus, 
praeter  localem,  extensionem  esse  capacem,  clare  et  distincte 
intenigimus,  nec  etiam  ullus  alius  sub  nostram  imaginationem 
cadit)  nulhis  etiam  praeter  localem  erit  admittendus. 

Verum  Zeno,  ut  fertur,  negavit  motum  localem,  idque  ob 
varias  rationes,  quas  Diogenes  Cynicus  suo  more  refutavit, 
deambulando  sciHcet  per  Scholam,  in  qua  hgec  a  Zenone  doce- 
bantur,  auditoresque  illius  sua  deambulatione  perturbando.  Ubi 
autem  sensit,  se  a  quodam  auditore  detineri,  ut  ejus  ambulationem 
impediret,  ipsum  increpuit,  dicens,  Cur  sic  ausus  es  tui  magistri 
rationes  refutare.  Sed,  ne  forte  quis,  per  rationes  Zenonis 
deceptus,  putet,  sensus  aHquid,  motum  scilicet,  nobis  ostendere, 
quod  plane  intellectui  repugnet,  adeo  ut  mens  etiam  circa  ea, 
quae  ope  intellectus  clare  et  distincte  percipit,  'deciperetur ; 
praecipuas  ipsius  rationes  hic  adferam,  simulque  ostendam,  eas 
non  nisi  falsis  niti  prsejudiciis :  nimirum  quia  verum  materiee 
conceptum  nullum  habuit. 

Primo  itaque  ajunt,  ipsum  dixisse,  quod,  si  daretur  motus 
locaHs,  motus.  corporis  circulariter  summa  celeritate  moti  non 
differet  a  quiete ;  atqui  hoc  absurdum ;  ergo  et  illud.  Probat 
consequens.  IHud  corpus  quiescit,  cujus  omnia  puncta  assidue 
manent  in  eodem  loco;  atqui  omnia  puncta 
corporis  circulariter  summa  celeritate  moti 
assidue  manent  in  eodem  loco ;  Ergo,  etc. 
Atque  hoc  ipsum  dicunt  expHcasse  exemplo 
rotae,  puta  A  B  C ;  quae  si  quadam  celeritate 
circa  centrum  suum  moveatur,  punctum  A 
citius  per  B  et  C  absolvet  circulum,  quam  si 
tardius  moveretur.  Ponatur  igitur  e.  g.,  cura 
tarde  incipit  moveri,  post  lapsam  horam  esse  in  eodem  loco, 
a  quo  incepit.  Quod  si  vero  duplo  celerius  moveri  ponatur,  erit 


PARS    II. 


157 


in  loco,  a  (]uo  inccpit  moveri,  post  lapsam  dimidiam  lioram,  et 
si  quadriiplo  celerius,  post  lapsum  (luadrantem  ;  et,  si  concipianms 
hanc  celeritatem  in  infinitum  augeri,  et  tempus  diininui  us({ue 
in  momenta,  tum  punctum  A  in  summa  illa  celeritate  omnibus 
momentis,  sive  assidue,  erit  in  loco,  a  (pio  incipit  moveri.  at^iue 
adeo  in  eodem  semper  manet  loco;  et  id,  (juod  de  puncto  A 
intelligimus,  intelligendum  etiam  est  de  omnibus  punctis  hujus 
rotse ;  (juocirca  omnia  puncta  in  summa  illa  celeritate  assidue 
manent  in  eodem  loco. 

Verum,  ut  respondeam,  venit  notandum,  hoc  argumentum 
magis  esse  contra  summam  motus  celeritatem,  ({uam  contra 
motum  ipsum :  attamen,  an  recte  argumentetur  Zeno,  hic  non 
examinabimus,  sed  potius  ipsius  pnejudicia,  (piibus  tota  hiec 
argumentatio,  (luatenus  ea  motum  impugnare  putat,  nititur, 
detegemus.  Primo  igitur  supponit,  corpora  adeo  celeriter  posse 
concipi  moveri,  ut  celerius  moveri  nequeant.  Secundo,  tempus 
componi  ex  momentis,  sicut  ahi  componi  quantitatem  ex  punctis 
indivisibihbus  conceperunt.  Quod  utrumque  falsum.  Nam  nuiKpiam 
motum  adeo  celerem  concipere  possumus,  quo  simul  celeriorem 
non  concipiamus.  Kepugnat  enim  nostro  intellectui,  motum, 
quamtumvis  parvam  lineam  describentem,  adeo  celerem  con- 
cipere,  ut  celerior  non  dari  possit.  Atque  idem  etiam  locum 
habet  in  tarditate:  nam  imphcat  concipere  motum  adeo  tardum, 
ut  tardior  non  dari  possit.  De  tempore  etiam,  quod  motus 
mensura  est,  idem  asserimus,  videhcet,  quod  clare  repugnat 
nostro  intellectui  concipere  tempus,  quo  brevius  non  dari  possit. 
Quie  omnia  ut  pro- 
bemus,  vestiga  Ze- 
nonis  sequamur. 
Ponamus  igitur,  ut 
ipse,  Ilotam  A  B  C 
circa  centrum  tah 
celeritate  moveri, 
ut  punctum  A  om- 
nibus  momentis  sit 
in  loco  A,  a  quo  movetur.  Dico  mo  chire  concipere  celeritatem 
hac  indefinite  cekiriorem,  et  conse^iuenter  momenta  in  intinitum 
minora.  Nam  ponatur,  dum  rota  APC  circa  centrum  movotur 
facore  opo  chord.vi  H,  ut  etiam  aHa  rota  DEF  ((juaui  i]>sa 
duph)  minorem  pono)  circa  centrum  moveatur.  Cum  autem 
rota  DEF  (hiplo  minor  supj^onatur  rota  A  IH\  perspicuum 
est,    rotam    D  F]  K    (hi])h)    cehn-ius    moveri    rota  A  15  C ;  et  ]wr 


158  rRINCiriA    IMIILO.SOPIILI:     CARTEaiANyE. 

consequeiis  punctum  D  singulis  dimidiis  momentis  esse  iterum 
in  eodem  loco,  a  quo  incepit  moveri.  iJeinde,  si  rotae  A  B  C 
tribuamus  motum  rotie  D  E  F,  tum  D  E  F  quadruplo  celerius 
movebitur  quam  antea  [A  B  C]  ;  et  si  iterum  hanc  ultimam 
celeritatem  rota?  D  E  F  tribuamus  rotie  A  B  C,  tum  D  E  F 
octuplo  celerius  movebitur  ;  et  sic  in  infinitum.  Verum  ex  solo 
materiic  conceptu  hoc  clarissime  apparet.  Nam  materiie  essentia 
consistit  in  extensione  sive  spatio  semper  ^jdivisibiH,  ut  proba- 
vimiis;  ac  motus  sine  spatio  non  datur.  Demonstravimus  etiam, 
quod  una  pars  materiie  non  potest  simul  duo  spatia  occupare; 
idem  enim  esset,  ac  si  diceremus,  unam  partem  materiae  icqualem 
esse  suo  duplo,  ut  ex  supra  demonstratis  patet ;  ergo,  si  pars 
muteriae  movetur,  per  spatium  aliquod  movetur,  quod  spatium, 
quantumvis  parvum  fingatur  esse,  et  per  consequens  etiam 
tempus,  per  quod  ille  motus  mensuratur,  erit  tamen  divisibile, 
et  per  consequens  duratio  istius  motiis  sive  tempus  divisibile 
erit,  et  hoc  in  infinitum    Q.  E.  I). 

Pergamus  jam  ad  ahud,  quod  ab  ipso  allatum  dicitur  sophisma, 
nempe  hujusmodi.  Si  corpus  movetur,  aut  movetur  in  loco,  in 
quo  est,  aut  in  quo  non  est.  At  non  in  quo  est :  nam,  si 
ahcubi  est,  necessario  quiescit.  Neque  etiam  in  quo  non  est. 
Ergo  corpus  non  movetur.  Sed  hiec  argumentatio  est  plane 
simihs  priori;  supponit  enim  etiam,  dari  tempus,  quo  minus 
non  detur ;  nam  si  ei  respondeamus,  corpus  moveri  non  in  loco 
sed  a  loco,  in  quo  est,  ad  locum,  in  quo  non  est ;  rogabit,  an 
in  locis  intermediis  non  fuit?  Si  respondeamus  distinguendo,  Si 
per  fuit  intelhgitur  quievit,  nos  negare  alicubi  fuisse,  quamdiu 
movebatur;  sed  si  per  fuit  intelligitur  ^^s^^YiY,  nos  dicere,  quod, 
quamdiu  movebatur,  necessario  existebat;  —  iterum  rogabit, 
ubinam  exstiterit,  quamdiu  movebatur.  Si  denuo  respondeamus, 
Si  per  illud  uhinam  exstiteril,  rogare  veht,  quem  locum  servaverit, 
quamdiu  movebatur,  nos  dicere,  nullum  servasse;  si  vero  queni 
locum  mutaverit  nos  dicere  omnia, 'quse  assignare  veUt,  loca 
illius  spati,  per  quod  movebatur,  mutasse  ;  perget  rogare,  an 
eodem  temporis  momento  locum  oc(fupare  et  mutare  potuit  ?  Ad 
quod  denique  respondemus,  distinguendo  sciHcet,  Ipsum,  si  per 
temporis  momentum  intelHgat  tale  tempus,  quo  minus  dari  non 
possit,  rem  non  inteUigibilem,  ut  satis  ostensum  est,  rogare, 
ideoque  responsione  indignam ;  Si  vero  tempus  eo  sensu,  quo 
supra  explicui,  sumit,  id  est  suo  vero  sensu,  numquam  tam 
parvum  tempus  posse  assignare,  quo,  quamvis  etiam  vel  indefi- 
^nite    brevius    ponatur,    non    posset    corpus    locum  occupare  et 


1'AICS    II.  159 

mutare ;  ([uod  Stitis  attendenti  est  manifestum.  Unde  clan- 
patet,  (iuod  supra  dicebamus,  ipsum  supj^onere  tempus  tam 
parvum,  (|U0  minus  dari  non  possit,  ac  proinde  etiam  niliil 
probare. 

Pneter  luec  duo,  aliud  adhuc  Zenonis  circumfertur  argumen- 
tum,  quod  simul  cum  ejus  refutatione  legi  potest  apud  Cartes. 
Epistol.  pienultim.  volum.  prim. 

Velim  autem  hic  Lectores  meos  animadvertere,  me  rationibus 
Zenonis  meas  opposuisse  rationes;  adeocjue  ipsum  Katione 
redarguisse,  non  autem  sensibus,  (piemadmodum  biogenes  fecit. 
Neque  enim  sensus  aliud  quid  veritatis  in(]uisitori  suggerere 
possunt,  (piam  Natura)  IMuenomena,  (piibus  determinatur  ad 
iilorum  causas  investigandas,  non  autem  uiKjuam  qiiid.  quod 
intellectus  chire  et  distincte  verum  esse  deprehendit,  falsum  esse 
ostendere.  Sic  enim  nos  judicamus,  adeo(]ue  hicc  nostra  est 
Methodus:  res,  quas  proponimus,  rationibus  chare  et  distincte 
ab  intellectu  perceptis  demonstrare;  insuper  habentes,  (iuid(|uid, 
quod  iis  contrarium  videtur,  sensus  dictent ;  qui,  ut  diximus, 
intellectum  solummodo  determinare  (pieunt,  ut  hoc  potius  quam 
illud  inquirat,  non  autem  falsitatis  cum  (piid  cLire  et  distincte 
percepit,  arguere. 

r  R  0  J'  0  S  I  T  I  0    YII. 

Nnlli(m  corpuH  locum  alterius  imjreditur,  nisi  simnl  illud 
alterum  locum  alicnjns  alterius  corporis  imjrediatnr. 

DEMONSTKATIO    ^). 

Si  negas,  ponatur,  si  iieri  potest,  corpus  A  ingredi  locum 
corporis  B,  quod  suppono  ipsi  A  lequale,  et  a  suo  loco  non 
recedere.  Ergo  spatium,  quod  tantum  continebat  13,  jam  {per 
hi/jjothes.)  continet  A  ot  B  ;  adeoque  duplum  substantire  corporeie 
quam  antea  continebat;  quod  (per  PyYj/>.  4. ////y/(6')  est  absurdum. 
Ergo  nullum  corpus  locum  altorius  ingreTTrtur,  etc.  (J.   E.  J). 

JMiO  IM)SJ  TI  0  VIII. 

Cum  corpiis  aliqnod  locum  alterins  iujreditur,  rodem  temj>oris 
viomento  locns  ah  eo  deretictus  a}>  alio  corjwre  ocru/tatnr,  <jn<)d 
ipsnm   immediate  tamjit. 


'  Vide  Fig.  rrop.  soq. 


160 


PllINCIPIA    P1IIL0S0P1IL1<:    CARTESIANyE. 


B 

D 


DEMONSTRATIO. 

Si  corpus  B  movetur  versus  D,  corpora  A  et  C  eodem  temporis 
momento  ad  se  invicem  accedent  ac  se  invicem  tangent,  vel  non. 
Si  ad  se  invicem  accedant  et  tangant,  conce- 
ditur  intentum.  Si  vero  non  ad  se  invicem 
accedant,  sed  totum  spatium  a  B  derelictum, 
inter  A  et  C  interjaceat,  ergo  corpus  lequale 
ipsi  B  (per  Coroll  Propos.  2.  hujns  et  Coroll. 
Prop.  4.  hujus)  interjacet.  At  not  (perhypothes). 
idem  B ;  ergo  aliud,  quod  eodem  temporis 
momento  ipsius  locum  ingreditur,  et  cum  eodem 
temporis  momento  ingrediatur,  nuUum  aliud  potest  esse,  quam  quod 
^immediate  tangit  |)er  Schol.  Frop.  6.  hujus;  ibi  enim  demonstravi- 
mus  nullum  dari  motum  ex  uno  loco  in  alium,  qui  tempus,  quo 
brevius  semper  datur,  non  requirat.  Ex  quo  sequitur,  spatium 
corporis  B  eodem  temporis  momento  ab  alio  corpore  non  posse 
occupari,  quod  per  spatium  aliquod  moveri  deberet,  antequam 
ejus  locum  ingrederetur.  Ergo  tantum  corpus,  quod  B  iminediate 
tangit,  eodem  temporis  momento  illius  locum  ingreditur  Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 


Quoniam  partes  materiae  realiter  ab  invicem  distinguuntur 
{per  Art.  61.  Part.  1.  Princip.),  una  absque  alia  esse  potest  (p)er 
Coroll.  Propos.  7.  part.  1.),  nee  ab  invicem  dependent.  Quare 
omnia  illa  figmenta,  de  Sympatliia  et  Antipathia,  ut  falsa  sunt 
rejicienda.  Porro,  cum  causa  alicujus  effectus  semper  positiva 
debeat  esse  (per  Axipm,  8.  part.  1.),  nunquam  dicendum  erit, 
quod  corpus  aITquo(r*movetur,  ne  detur  vacuum,  sed  tantum  ex 
alterius  impulsu. 

COROLLARIUM. 


In  omui  motii  integer  Circulus  corporum  simul  movefur. 

DEMONSTRATIO. 

Eo  tempore,  quo  corpus  1.  ingreditur  locum  corporis  2., 
hoc  corpus  2.  in  alterius  locum,  puta  3.,  debet 
ingredi,  et  sic  porro  (per  Propos.  7.  hujus). 
Deinde  eodem  temporis  momento,  quo  cor- 
pus  1.  locum  corporis  2.  ingrediebatur,  locus, 
a  corpore  1.  derelictus,  ab  aUo  occupari 
debet    (per  Prop.  8. //^/J^^s),  puta  8,  aut  aliud. 


161 


quod  ipsum  1.  immediate  tangit;  quod  cum  fiat  ex  solo 
impulsu  altcrius  corporis  {per  Scholium  prcnced.),  quod  hic 
supponitur  esse  1  ,  non  possunt  omnia  luec  corpora  mota  in 
eadem  recta  linea  esse  [per  Axiom.  2\.),  sed  {per  Definit.  9.). 
integrum  circulum  describunt.  Q.  K.  D. 

PROPOSITIO    IX. 

Si  canalis  A  B  C  circularis  sit  aqud  plenus,  et  in  A  sit 
fjuadruplo  latior  quam  in  B;  eo  tempore,  quo  illa  aqua  {vel  aliud 
corpus  fluidum)  quce  est  in  A,  versus  B  incipit  moveri,  aqua, 
(jufB  est  in  B,  quadriqdo  celerius  movehitur. 

DEMONSTRATIO. 


Cum  tota  aqua,  qu?e  est  in  A,  movetur 
versus  B,  debet  simul  tantundem  aqua3  ex  C, 
quae  A  immediate  tangit,  ejus  locum  ingredi 
{ per  Propos.  8.  hujus) ;  et  ex  B  tantundem 
aqujc  locum  C  debebit  ingredi  (per  eandem) ; 
ergo  {per  Ax.  14.)  quadruplo  celerius  mo- 
vebitur.  Q.  E.  D. 

Id,  quod  do  circulari  canali  dicimus,  etiam 
est  iritelligendum  do  omnibus  iniL^qualibus  spatiis,  per  qua^  cor- 


pora,    quae    simul    moventur, 
enim  in  caeteris  eadem  erit. 


coguntur    transire  ;  demonstratio 


L  E  M  M  A. 


Si  duo  Semicirculi  ex  eodem  centro  describantur,  ut  A  et 
spatium  intcrporipherias 
erit  ubiquo  icquale.  Si 
vero  ex  diversis  centris 
describantur,  ut  C  et  D, 
spatium  inter  peripherias 
erit  ul)iquo  inajquale. 

Demonstratio  patet  ex  sola  definitione  circuli. 

1>  RO  l»OS  [Tl  ()    X. 


CorpHx    llulilum,   fpffxl  /)(>r   ratKdcm    A    B    C  morcfur,    arripi' 
indr/inifos   i/ntdux  rrlrrifafis. 

III.  '  11 


162  PRINCIPIA    PIIILOSOPHI/E    CARTESIAN.i:. 


DEMONSTRATIO. 

( Vide  Fig.  Propos,  pneced.)  Spatium  inter  A  et  B  est  ubique 
ina3quale  {per  Lemm.  prcec.) ;  ergo  {per  Propos.  9.  hujus) 
celeritas,  qua  corpus  fiuidum  per  canalem  A  B  C  movetur, 
erit  ubique  innequalis,  Porro,  cum  inter  A  et  B  indefinita 
spatia  semper  minora  atque  minora  cogitatione  concipiamus 
(per  Prop.  5.  hiijus),  etiam  ipsius  inaequalitates,  qua3  ubique 
sunt,  indefinitas  concipimus,  ac  proinde  [jjer  Propos.  9.  hujus) 
celeritatis  gradus  erunt  indefiniti.  Q.  E.  D. 

PllOPOSITIO    XI. 

In  materia,  quw  per  canalem  A  B  C  fiuit,  datur  divisio  in 
particulas  indefinitas. 

DEMONSTRATIO. 

{Vide  Fig.  Propos.  9.)  Materia, .  quse  per  canalem  A  B  C 
fluit,  acquirit  simul  indefinitos  gradus  celeritatis  {per  Prop.  10. 
hujus),  ergo  {per  Ax.  16.)  habet  indefinitas  partes  revera 
divisas.  Q.  E.  D.  Lege  Art.  34.  et  35.  Part.  2.  Princip. 

SCHOLIUM. 

Hucusque  egimus  de  natura  motus;  oportet  jam,  ut  ejus 
causam  inquiramus,  quae  duplex  est:  primaria  scilicet,  sive 
generalis,  quae  causa  est  omnium  motuum^  qui  sunt  in  mundo, 
et  particularis,  a  qua  fit,  ut  singulse  materise  partes  motus^ 
quos  prius  non  habuerunt,  acquirant.  Ad  generalem  quod  attinet, 
cum  nihil  sit  admittendum  (per  Propos.  14.  part.  1.  et  Schol. 
prop.  17.  ejusd.  p>art.),  nisi  quod  clare  et  distincte  percipimus, 
nuUamque  aliam  causam  pr?eter  Deum  (materise  sciHcet  creatorem) 
clare  et  distincte  intelHgamus,  manifeste  apparet,  nuUam  aHam 
causam  generalem  prseter  Deum  esse  admittendam.  Quod  autem 
hic  de  motu  dicimus,  etiam  de  quiete  inteUigendum  venit. 

PROPOSiTio  xn. 

Beus  est  causa  principalis  motus. 

DEMONSTRATIO. 

Inspiciatur  SchoHum  proxime  prsecedens. 


PARS    II.  163 


P  K  0  P  0  S  I  T  1  0    Xlll. 

Eandem  quantitatem  motus  e.t  quietis,  quam  Deus  semel  inftteritp 
imjjressit,  etiamnum  suo  concursti  conservat. 

DEMONSRATIO. 

Cum  iJeus  sit  causa  motus  et  quietis  [j^er  Propos.  12.  hujus) ; 
etiamnum  eadem  potentia,  qua  eos  creavit,  conservat  (per  Ax. 
10.  part.  1.);  et  quidem  eatlem  illa  quantitate,  qua  eos  primo 
creavit,  {pei-   Corollar.  Prop.  20.  part.  1.).   Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 

I.  Quamvis  in  Theologia  dicatur,  Deum  multa  agere  ex 
beneplacito,  et  ut  potentiam  suam  hominibus  ostendat ;  tamen, 
cum  ea,  quae  a  solo  ejus  beneplacito  pendet,  non  nisi  divina 
revelatione  innotescant,  ista  it^Philosophia,  ubi  tantum  in  id, 
quod  liatio  dictat,  inquiritur,  non  erunt  admittenda,  nePhilosophia 
cum  Theologia  confundatur, 

II.  Quamvis  motus  nihil  aHud  sit  in  materia  mota,  quam 
ejus  modus,  certam  tamen  et  determinatam  habet  quantitatem  ; 
quu3  quomodo  intelUgenda  veniat,  patebit  ex  sequentibus.  Lege 
Art.  36.  Part.  2.  Princ. 

PROPOSITIO    XIV. 

Unaquceque  res,  quatenus  simplex  et  indivisa  est,  et  in  se  sola 
consideratur ,  quantum  in  se  est,  semper  in  eodem  statu  perseverat. 

Propositio  haec  multis  tanquajn  axioma  est;  eam  tamen 
demonstrabimus. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  nihil  sit  in  ahquo  statu,  nisi  ex  solo  Dei  concursu  {per 
Prop.  12.  ])art.  1.);  et  Dcus  in  suis  operibus  sit  summe  constans 
[per  Coroll.  Propos.  20.  jKirt.  1.);  si  ad  nulhis  causas  externas, 
particuUires  scihcet,  attondamus,  sed  rem  in  se  sohi  consideremus, 
affTfnfandum  erit,  quod  ilhi,  quantum  in  se  est,  in  statu  suo,  in 
quo  est,  semper  perseverat.  Q.   E.  D. 

COROLLARIUM. 

Corpiis,  (juod  scmel  movefur,  semper  moveri  perijif,  uisi  a 
(•(iHsis  ('.rtcruis  rcfardefur. 


164  PRINCIPIA    PHILOSOPHI/K    CARTESIANyl<:. 


DEMONSTRATIO. 

Patet  hoc  ex  prop.  praoc. ;  attamen,  ad  prrejudicium  de  motu 
emendandum,  lege  Art.  37.  et  38.  Part.  2.  Princip. 

PROPOSITIO    XV. 

Omne  corpus  motum  ex  se  ipso  tendit,  ut  secundum  lineam 
i'ectam,  non  vero  curvam,  yergat  moveri. 

Hanc  propositionem  inter  axiomata  numerare  liceret,  eam 
tamen  ex  praecedentibus  sic  demonstrabo. 

DEMONSTRATIO. 

Motus,  quia  Deum  tantum  {per  Propos.  12.  hujus)  pro  causa 
habet,  nullam  unquam  ex  se  vim  habet  ad  existendum  {per 
Axiom.  10.  part  1.),  sed  omnibus  momentis  a  Deo  quasi  procreatur 
{j^er  illa,  quce  demonstrantur  circa  Axioma  jam  citatum).  Qua- 
propter,  quamdiu  ad  solam  motus  naturam  attendimus,  nunquam 
ipsi  durationem  tribuere  poterimus,  tanquam  ad  ejus  naturam 
pertinentem,  quae  major  alia  ppisjesi  concipi.  At  si  dicatur,  ad 
naturam  alicujus  corporis  moti  pertinere,  ut  lineam  curvam 
aliquam  suo  motu  describat,  magis  diuturnam  durationem  motus 
naturae  tribueretur,  quam  ubi  supponitur,  de  corporis  moti 
natura  esse,  tendere  ut  moveri  pergat  secundum  lineam  rectam 
{per  Ax.  17.).  Cum  autem  (ut  jam  demonstravimus)  talem 
durationem  motus  naturse  tribuere  non  possumus;  ergo  neque 
etiam  ponere,  quod  de  corporis  moti  natura  sit^  ut  secundum 
uUam  lineam  curvam,  sed  tantum  ut  secundum  rectam  moveri 
pergat.  Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 

Hsec  Demonstratio  videbitur  forsan  multis  non  magis  ostendere, 
ad  naturam  motus  non  pertinere,  ut  lineam  curvam,  quam  ut 
lineam  rectam  describat;  idque  propterea,  quod  nulla  possit 
assignari  recta,  qua  minor  sive  recta  sive  curva  non  detur, 
neque  ulla  curva,  qua  etiam  alia  curva  minor  non  detur.  At- 
tamen,  quamvis  hsec  considerem,  demonstrationem  nihilominus 
recte  procedere  judico :  quandoquidem  ipsa  ex  sola  universali 
essentia,  sive  essentiali  differentia,  linearum  (non  vero  ex 
uniuscujusque  quantitate,  sive  accidentali  differentia)  id,  quod 
demonstrandum  proponebatur,  concludit.  Verum,  ne  rem  per  se 


PARS    II. 


165 


eatis  claram  clemonstrando  obscuriorom  reddam,  Lectores  ad 
solam  motus  definitionem  remitto,  quae  niliil  aliud  de  motu  aflir- 
mat,  quam  translationem  unius  partis  materiae  ex  vicinia,  etc, 
in  viciniam  aliorum,  etc.  Ideoque,  nisi  hanc  translationem  sim- 
plicissimai»  concipiamus ;  hoc  est,  eam  secundum  lineam  rectam 
fieri;  motui  aliquid  affingimus,  quod  in  ejus  definitione  sive 
essentia  non  continetur,  adeoque  ad  ejus  naturam  non  pertinet. 

COROLLARIUM. 

Ex  propositione  hac  sequitur,  omne  corpus,  quod  secundum 
lineam  curvam  movetur,  continuo  a  linea,  secundum  quam  ex 
se  pergeret  moveri,  defiectere  ;  idque  vi  ahcujus  causie  externae 
(per  Propos.  14.  hujm). 

P  R  0  P  0  S  I  T  I  0  XVL 

Omne  corpus  (juod  circulariter  movetur,  iit  lapis  ex.  (jr.  in 
funda,  continuo  detenninatur,  ut  secunduni  tanrjentem  per(/at 
moveri. 


DEMONSTRATIO. 

Corpus,  quod  circulariter  movetur,  continuo  a  vi  externa 
impeditur,  ne  secundum  lineam  rectam  pergat  moveri  (per 
Cdroll.  pr(ecedentis);  qua  cessante  corpus  ex  seperget  secundum 
lineam  rectam  moveri  (per  Propos.  15.).  Dico  praeterea,  corpus, 
quod  circuhiriter  movetur,  a  causa 
externa  determinari,  ut  secundum 
tangentem  pergat  moveri.  Nam, 
si  negas,  ponatur  Lapis  in  B  a 
unda  ex.  g.  non  secundum  tan- 
gentem  B  1)  detorminari,  scmI 
secundum  aham  hneam  al)  oodem 
puncto  extra  aut  intra  circuhim 
conceptam,  ut  B  F,  quan(h)  funda 
ex  parto  L  versus  H  veniro 
supponitur;  aut  Hecundum  li  (J 
(((uam  intelligo  cum  linoa  JJ   II, 

((ua.'  a  centro  ducitur  i)er  circumferentiam,  eamque  in  puncto 
M  secat,  auguhim  constituere  ivciualem  anguh)  F  15  IL,  si  contra 
supponatur    funda  ex  parte  C  versus  15  venire.  At,  si  lapis  in 


10 


166 


PRINCIPIA    rillLOSOPHI.K    CARTESIAN/E. 


piincto  B  supponatur  a  funda,  quae  ab  L  versus  B  circulariter 
movetur,  determinari,  ut  versus  F  pergat  moveri;  necessario 
{per  Ax.  18.),  ubi  funda  contraria  determinatione  a  C  versus 
B  movetur,  determinabitur,  ut  secundum  eandem  lineam  B  F 
contraria  determinatione  pergat  moveri,  ac  proinde*  versus  K, 
non  vero  versus  G  tendet,  quod  est  contra  hypothesin.  Et  cum  ^ 
nulla  hnea,  qua)  per  punctum  B  potest  duci,  pra^ter  tangentem 
statui  possit,  cum  linea  B  H  angulos  ad  eandem  partem,  ut 
D  B  H  et  A  B  H,  aequales  efficiens;  nulla  prseter  tangentem 
datur,  quse  eandem  hypothesin  servare  potest,  sive  funda  ab  L 
versus  B,  sive  a  C  versus  B  moveatur ;  ac  proinde  nulla  prseter 
tangentem  statuenda  est,  secundum  quam  tendit  moveri.  Q.  E.  D. 

ALITEE. 

Concipiatur,  loco  circuli,  Hexagonum  A  B  H  circulo  inscri- 
ptum  et  corpus  C  in  uno  latere  A  B  quiescere :  deinde  concipiatur 
regula    D    B   E    hujus    (cujus  unam   extremitatem  in  centro  D 

fixam,  alteram  vero  mobilem  sup- 
pono)  circa  centrum  D  moveri, 
secans  continuo  lineam  A  B.  Patet, 
quod  si  regula  D  B  E,  dum  ita 
concipitur  moveri,  corpori  C  occurat 
eo  tempore,  quo  lineam  A  B  ad 
angulos  rectos  secat,  ipsa  regula 
corpus  C  suo  impulsu  determinabit, 
ut  secundum  lineam  F  B  A  G  versus 
G  pergat  moveri,  hoc  est,  secundum 
latus  A  B  indefinite  productum. 
Verum  quia  Hexagonum  ad  libitum 
assumsimus,  idem  erit  affirmandum 
de  quacunque  aha  figura,  quam  huic 
circulo  concipimus  posse  inscribi : 
nempe  quod,  ubi  corpus  C,  in  uno 
figurae  latere  quiescens,  a  regula  D  B  E  impelhtur  eo  tempore, 
quo  ipsa  l*tus  ilhid  ad  angulos  rectos  secat,  ab  illa  regula 
determinabitur,  ut  secundum  illud  latus  indefinite  productum 
pergat  moveri.  Concipiamus  igitur,  loco  ITexagoni,  figuram 
rectihneam  infinitorum  laterum  (hoc  est  circulum,  ex  def. 
Archimedis) ;  patet,  regulam  D  B  E,  ubicunque  corpori  C 
occurrat,    ipsi    semper   occurrere  eo   tempore,  quo  ahquod  talis 


Patet  ex  prop.  18.  et  19.  lib.  3.  ElGint. 


PAKS    II. 


167 


figurac  latus  ad  angulos  rectos  secat;  adeofjue  nun([uam  ipsi 
corpori  C  occurrot,  quin  ipsum  simul  determinabit,  ut  secundum 
illud  laius  indcfinite  productum  pergat  moveri.  CunKjue  quod- 
libet  latus  ad  utramvis  partem  productum,  semper  extra  figuram 
caderc  debeat;  erit  lioc  latus  indefinite  productum  tangens- 
figurie  infinitorum  laterum,  hoc  est,  circuli.  Si  itaque  loco 
regula)  concipiamus  fundam  circulariter  motam,  h?ec  lapidem 
continuo  determinabit,  ut  secundum  tangontcm  pergat  moveri. 
Q.  E.  ]). 

Notandum    hic    est,    utramqne   hanc    (lemonatrationem    i^o.^^se 
accotnniodari  quibuslihet  figuris  curvilineis. 

PROPOSITIO  XVII. 

Omne   corpus,    quod   circulariter  movefur,  conatur  recedere  a 
centro  circuli,  quem  descrihit. 

DEMONSTKATIO. 


Quamdiu  ahquod  corpus  circulariter  movetur,  tamdiu  cogitur 
ab  aliqua  causa  externa,  qua  cessante  simul 
pergit  moveri  secundum  hneani  tangentem 
{2)er  i)ra'ced.),  cujus  omnia  puncta  pra^ter 
id,  quod  circulum  tangit,  extra  circulum 
cadunt  {])er  Frop.  16.  lih.  3.  El.),  ac 
proinde  longius  a  centro  distant.  Ergo,  cum 
lapis,  qui  circulariter  movetur  in  funda 
E  A,  est  in  puncto  A,  conatur  pergere  secun- 
dum  lineam,  cujus  omnia  puncta  longius 
distant  a  centro  E,  quam  omnia  puncta 
circumferentia}  L  A  15;  quod  nihil  aHud 
est,  (luam  recedcrc  conari  a  centro  circuH, 
quem  describit.    Q.  E.  I). 


PROPOSITIO   XVIII. 


Si  corpus  aliquod,  puta  A,  versus  aliud  corj)Us  quiescens  B 
moveatur,  nec  tamen  B  proj>tcr  impetum  corjwris  A  aliquid 
suce  quietis  amittat ;  neque  rtiam  A  sui  mofus  (diquid  amittet, 
■'<ed  enndem  (fiKtufifdfrni  itmfns,  (inaiu  niiftn  JniJiihtif,  nrarsus 
rctinehit. 


\ 


1(38  PRINCIPIA    PHILOSOPHI^E   CARTESIANiE. 


DEMONSTRATIO. 

Si  negas,  ponatur  corpus  A  perdere  de  suo  motu,  nec  tamen 

id,  quod  perdidit,  in  aliud  transferre ;  puta 

/        A      /^^  M     ^"  ^^'  ^^'^^it"i'  ^^  Natura,  cum  id  contingit. 

r  A  '  y      rB  |ir     minor   quantitas  motus,  quam  antea,  quod 

est  absurdum  {per  Prop.  13.  hujus).  Eodem 

modo    procedit    Demonstratio    respectu    quietis    in   corpore  B ; 

quare,    si    unum    in    aliud    nihil    transferat,    B    omnem    suam 

quietem,  et  A   omnem  suum  motum  retinebit.    Q.  E.   D. 

PROPOSITIO    XIX. 

Motus,  in  se  spectatus,  differt  a  sua  determinatione  versus 
certam  aliquam  partem;  neque  opus  est,  corpus  motum,  ut  in 
contrariam  p>arte?n  feratur  sive  repellatur,  aliquamdiu  quiescere. 

DEMONSTRATIO. 

Ponatur,  ut  in  prseced.,  corpus  A  versus  B  in  directum 
moveri,  et  a  corpore  B  impediri,  ne  ulterius  pergat ;  ergo  {p)er 
p)rcEced.)  A  suum  integrum  motum  retinebit,  nec  quantumvis 
minimum  spatium  temporis  quiescet;  attamen,  cum  pergat 
moveri,  non  movetur  versus  eandem  partem,  versus  quam  prius 
Ifnovebatur ;  supponitur  enim  a  B  impediri;  ergo  motu  suo 
integro  remanente,  atque  determinatione  priore  amissa,  versus 
contrariam  movebitur  partem  (per  illa,  quse  cap.  2.  Diopt.  dicta 
sunt) ;  ideoque  {jjer  Ax.  2.)  determinatio  ad  essentiam  motus 
non  pertinet,  sed  ab  ipsa  differt,  nec  corpus  motum,  cum  repel- 
litur,  aliquamdiu  quiescit.  Q.   E.  D. 

COROLLARIUM. 
Hinc  sequitur,  motum  non  esse  motui  contrarium. 

PROPOSITIOXX. 

Si  corpus  A  corpori  B  occurrat,  et  ipsum  secum  ra^nat; 
tantum  motiis,  quantum  B  propter  occursum  A  ab  i])So  A 
acquirit,  de  suo   motu  A  amittet. 

DEMONSTRATIO. 

Si  negas,  ponatur  B  plus  aut  minus  motus  ab  A  acquirere, 
quam  A  ammittit ;  tota  illa  differentia  erit 
addenda  vel  subtrahenda  quantitati  motus 
totius  Naturse,  quod  est  absurdum  {p)er 
Fropos.    13.    hujus).    Cum  ergo  neque  plus 


B 


l'AH8    JI.  169 

neque    minus    motus    corpus    B    possit   acquireio,  tantum  ergo 
acquiret,  (juantum   A   amittet.  Q.   K.  D. 

P  R  0  P  0  S  I  'V  I  0    XXI. 

Si  corpus  A  duplo  majus  sit  quujn  B,  et  (rque  cderiter 
moveatur;  habebit  etiam  A  diiplo  majorem  motutn  quam  B, 
sive  vim  ad  cequalem  celeritatem  cum  B  retinendam.  (  Vid.  Fi(j. 
prop.  pnec). 

DEMONSTllATIO. 

Ponatur  e.  g.  loco  A  bis  B,  id  est  (ex  hj/p.)  unum  A  in  duas 
aequales  partes  ilivisum ;  utrumque  B  habet  vim  ad  manendum 
in  statu,  in  quo  est  (per  Frop.  14.  hujus),  eaque  vis  in  utroque 
(ex  hyp.)  est  aequalis.  Si  jam  hiec  duo  B  jungantur,  suam  cele- 
ritatem  retinendo,  fiet  unum  A,  cujus  vis  et  quantitas  erit 
a)(iualis  duobus  B  sive  dupla  unius  B.   Q.   E.  D. 

Nota,  hoc  ex  sola  motils  definitione  etiam  sequi;  quo  enim 
corpus,  quod  movetur,  majus  est,  eo  plus  materire  datur,  (pae 
ah  alia  separatur ;  datunpce  igitur  plus  separaiionis,  hoc  est 
(per  Defin  gA  j^ius  motus.  Vide  (jucc  4^.  notavimus  circa 
motils  defimtionem. 

PROPOSITIO    XXTI. 

Si  corpus  A  cequale  sit  corpori  B,  et  A  duplo  celerius  quam 
B  moveatur,  vis  sive  motus  in  A  erit  duplus  ipsius  B.  {]^ide 
Fi().  propos.  20.) 

DEMONSTRATIO. 

Ponatur  B,  cum  primo  certam  vim  se  movendi  acquisivit, 
ac(iuisivisse  (juatuor  gradus  celeritatis.  Si  jam  nihil  accedat, 
perget  moveri  (per  Fropos.  14.  hujus)  et  in  suo  statu  perse- 
verare.  Supponatur  denuo  novam  aliam  vim  ac^juirere  ex  novo 
iinpidsu  priori  ie(iiialem;  (luapropter  iterum  ac^piiret,  ultra 
(puituor  priores,  alios  (puituor  gradus  celeritatis,  quos  etiam 
(per  eiind.  Fropos.)  servabit,  hoc  est,  duplo  celerius,  hoc  est, 
:eque  celeriter  ac  A,  movebitur,  et  simul  duplam  habebit  vim, 
hoc  est,  ivqualem  ipsi  A;  quare  motus  in  A  est  duplus  ipsius 
W.   Q.   /•;.   I). 

S<)t(t,    Hos    hic  pcr  rim  in  rorporiijus  moli.^  intdligerc  t/uan- 


170  PRiNCiPiA  piiilosophlt:  cartesian.t^.. 

titatem  motiis;  qum  quantitas  m  wqiiaUbus  corporihus  pro  cele- 
ritate  motiis  major  esse  debet,  quatenus  ea  celeritate  corpora 
<equalia  a  corporibus  iminediate  tangentibus  mayis  eodem  tempore 
separantw%  quam  si  tardius  moverentur :  adeoque  {per  Definit. 
8.)  plus  motus  etiam  habent.  In  quiescentibus  autem  per  vim 
resistendi  intelligere  quantitatem  quietis.  Ex  quibus  sequitur 

COROLLARIUM  L 

Quo  cor])ora  tardius  moventur,  eo  magis  de  quiete  participant : 
corporibus  enim  celerius  motis,  quoe  ipsis  occurrunt,  et  minorem, 
quam  ipsa,  vim  habent,  magis  resistunt,  et  etiam  minus  a  cor- 
poribus  immediate  tangentibus  separantur. 

COROLLARIUM  11. 

Si  corpus  A  duplo  celerius  moveatur  quam  corpus  B,  et  B 
duplo  majus  sit  quam  A,  tantundem  motus  est  in  B  majori, 
quam  in  A  minori,  ac  proinde  etiam  cequalis  vis. 

DEMONSTRATIO. 

Sit  B  duplo  majus  quam  A,  et  A  duplo  celerius  moveatur 
quam  B,  et  porro  C  duplo  minus  sit  quam  B,  et  duplo  tardius 
moveatur  quam  A;  ergo  B  {per  Propos.  21.  /i?/;ws)  duplo  majo- 
rem  habebit  motum,  quam  C,  et  A  {per  Prop.  22.  hujus)  duplo 
majorem  motum  habebit,  quam  C  ;  ergo  {per  Axiom.  15.)  B  et 
A  sequalem  motum  habent;  est  enim  utriusque  motus  ejusdem 
tertii  C  duplus.  Q.  E.  D. 

COROLLARIUM  III. 

Ex  his  sequitur,  motwn  a  celeritate  distingui.  Concipimus  enim 
corporum,  quae  aequalem  habent  celeritatem,  unum  plus  motiis 
habere  posse  quam  aliud  {pjer  Propos.  21.  hujus);  et  contra, 
quse  insequalem  habent  celeritatem,  sequalem  motum  habere  posse 
iper  Coroll.  p,7'ceced.).  Quod  idem  etiam  ex  sola  motus  definitione 
coUigitur;  nihil  enim  aUud  est,  quam  translatio  unius  corporis 
ex  vicinia,  etc. 

Verum  hic  notandum,  Corollarium  hoc  tertium  primo  non 
repugnare.  Nam  celeritas  duobus  modis  a  nobis  concipitur:  vel 
([uatenus  corpus  aliquod  niagis  aut  minus  eodem  tempore  a 
corporibus  illud  immediate  tangentibus  separatur,  et  eatenus  mottcs 
vel  quietus  plus  vel  minus  jjarticipat ;  vel  cjuatenus  eodem  tempore 
majorem    vel   minorem  lineam    describit,   et  eatenus  a  motu  di- 


PARS    II.  171 

Potuissem  hic  alias  propositiones  adjungere  ad  uheriorem 
explicationem  Pro^^ositionis  14.  hitjus  ^^a/-^/^,  et  vires  rerum  in 
<luocunque  statu,  sicut  hic  circa  motum  fecimus,  explicare;  sed 
sufficiet  Art.  43.  Fart.  2.  Frincip.  perlegere,  et  ta?dutn  unam 
propositionem  annectere,  quai  necessaria  est  ad  ea,  qw^  sequen- 
tur,  intelligenda. 

PKOPOSITIO   XXIII. 

Cum  modi  alicujus  corporis  variationem  pati  coyuntur,  illa 
variatio  semj)er  erit  minima,  quce  dari  j^otest. 

DEMONSTKATIO. 

Satis  clare  sequitur  hsec  Propositio  ex  Propos.  14.  hujus. 
PROPOSITIO    XXIV.  Reg.  1. 

*SV  duo  corpora,  puta  A  et  B  (vid.  Fig.jnvp.  20.^  essent  plane 
(rqualia,  et  in  directum  versus  se  invicem  crque  velociter  move- 
rentur;  cum  sibi  mutuo  occurrunt,  utrnmque  in  contrariam 
partem  reflectetur  nulld  suce  celeritatis  paHe  amissd. 

In  hac  hypothosi  clare  patot,  quod,  ut  horum  duorum  corpo- 
rum  contrarietas  tollatur,  vel  utrumque  in  contrariam  partem 
roflocti,  vel  unum  alterum  secum  rapere  debeat;  nam  quoad 
determinationem  tantum,  non  vero  quoad  motum  sibi  sunt 
contraria. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  A  et  B  sibi  mutuo  occurrunt,  aliquam  variationem  pati 
debent  {pjer  Ax.  19.) ;  cum  autem  motus  motui  non  sit  con- 
trarius  {per  Corol.  Fropos.  19.  hujus),  nihil  sui  motus  amittore 
cogentur  {per  Ax.  19.).  Quam  ob  rem  in  sola  detorminationo 
fiet  mutatio;  sed  unius  determinationem  tantum,  puta  P,  non 
possumus  concipere  mutari,  nisi  A,  a  quo  mutari  deberet,  fortius 
esse  supponamus  (per  Ax.  20.).  At  hoc  esset  contra  hypothosin  : 
ergo,  cum  mutatio  determinationis  in  uno  tantum  liori  non 
poHsit,  fiet  in  utroque,  deflectentil)us  scilicot  A  ot  H  in  cuntra- 
riam  partem  {j>er  illa,  f/mr  raj).  2.  Dioptric.  divta  sunf).  ot 
motum  suum  integrum  retinontibus.   Q.   F.  J). 

PUOPOSITIO    XXV.   R,g.  2. 

>V  molr  rssrnf  iniKjUidia,   li  nrnij)r  niajus  (/uu))!   A  (vid.  Fig. 


172  PRINCIPIA    PllILOSOPHI.i:    CAHTESIAN7I':. 

projj.  20.),  cccteris  ut  2^^ius  posUls,  tunc  solum  A  reflectetur,  et 
utriwique  eadem  celeritate  perget  moveri. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  A  supponatur  minus  quam  B,  habebit  etiam  {per  Projjos. 
21.  huJHs)  minorem  vim  quam  B;  cum  autem  in  hac  hypothesi, 
ut  in  proecedenti,  detur  contrarietas  in  sola  determinatione, 
adeoque,  ut  in  prop.  prseced,  demonstravimus,  in  sola  determi- 
natione  variatio  fieri  debeat,  fiet  tantum  in  A,  et  non  in  B 
{per  Ax.  20.) ;  quare  A  tantum  in  contrariam  partem  a 
fortiori  B  reflectetur,  suam  integram  celeritatem  retinendo. 
Q.  K  D. 

RROPOSITIO   XXVI. 

Si  mole  et  celeritate  sint  inwqualia,  B  nempe  duplo  majus 
quam  A  (vid.  Fig.  lorop.  20.),  motus  vero  in  B  duplo  celerior 
quam  in  B,  cceteris  ut  prius  positis,  ambo  in  contrariam  partem 
reflectentur,  unoquoque  suam,  quam  hahebant,  celeritatem  retinente. 

DEMONSTRATIO. 

Cum  A  et  B  versus  se  invicem  moventur,  secundum  hypothesin, 
tantundem  motus  est  in  uno  quam  in  alio  {per  Coroll.  2. 
Propos.  22.  hujus) ;  quare  motus  unius  motui  alterius  non  con- 
trariatur  {per  Coroll.  Prop.  19.  hujus),  et  vires  in  utroque  sunt 
aequales  {per  Coroll.  2.  Propos.  22.  hujus).  Quare  haec  hypothesis 
prorsus  est  similis  hypothesi  Propositionis  24.  hujus;  adeoque 
per  ejusdem  demonstrationem  A  et  B  in  contrariam  partem, 
suum  motum  integrum  retinendo,  reflectentur.  Q.  E.  D. 

COROLLARIUM. 

Ex  tribus  hisce  prsecedentibus  Propositionibus  clare  apparet, 
quod  determinatio  unius  corporis  sequalem  vim  requirat,  ut 
mutetuf,  quam  raotus;  unde  sequitur,  corpus,  quod  plus  quam 
dimidium  suae  determinationis,  et  plus  quam  dimidiam  partem 
sui  motus  amittit,  plus  mutationis  pati,  quam  id,  quod  totam 
suam  determinationem  amittit. 

PROPOSITIO    XXVII.   Reg.  3. 

Si  mole  sint  cequalia,  secl  B  iantillo  celerius  moveatur  quam 
A;    non   tanttim  A  in  contrariam  partem  reflectetur,  sed  etiam 


PAHS    II.  173 


B   dimidiam  partem  celeritntis,  qua  A  excedit,  in  A  trftnsferet, 
et  (imho  feque  celeriter  pcrrjent  moveri  versus  edndem  jKirteni. 


DEMONSTRATIO. 


A  {ex  hyp.)  non  tantum  sua  deterniinatione  opponitur  B,  sed 

etiam  sua  tarditate,  quatenus  illa  de  quiete  i 

participat    {per    Corf)ll.    Prop.    22.    hujus).    (^    "    A      /_  A  \ 

Undo,   quamvis  in    contrariam  partem  refle-    l__£^_J     fB^  ( 


ctatur,  et  sola  determinatio  mutetur,  non  ideo  ^ 
tollitur  omnis  borum  corporum  contrarietas  ;  quare  {per  Ax.  19.) 
et  in  determinatione  et  in  motu  variatio  fieri  debet.  8ed,  cum 
B  ex  bypotbesi  celerius  quam  A  moveatur,  erit  \\  {per  Vropos. 
22.  hujus)  fortius  quam  A ;  quare  {per  Ax.  20.)  mutatio  in 
A  a  B  prucedct,  a  quo  in  contrariam  partem  reflectetur;  Quod 
erat  primum. 

Deinde,  quamdiu  tardius  quam  B  mo vetur,  ipsi  B  (/>^r  Co/'o//. 
1.  Fropos.  22.  hiijiis)  opponitur;  ergo  tamdiu  variatio  fieri  debet 
[per  Ax.  19.),  donec  non  tardius  quam  B  moveatur.  Ut  autem 
celerius'  quam  B  moveatur,  a  nulla  causa  adeo  forti  in  bac 
hypotbesi  cogitur;  cum  igitur  neque  tardius  quam  B  moveri 
possit,  cum  a  B  impellatur,  neque  celerius  quam  B,  a^que  ergo 
celeriter  ac  B  porget  moveri.  Porro,  si  B  minus  quam  dimidiam 
partem  excessus  celeritatis  in  A  transferat,  tunc  A  tardius  (juam 
B  perget  moveri ;  Si  vero  plus  quam  dimidiam  partem,  tunc  A 
celerius  quam  B  perget  moveri ;  quod  utrumque  absurdum  est, 
ut  jamjam  demonstravimus.  Ergo  variatio  eousque  continget, 
donec  13  dimidiam  partem  excessus  celeritatis  in  A  transtulerit, 
quam  B  i per  Propos.  20.  hujus)  amittere  debet ;  adeoque  ambo 
seque  celeriter  sine  ulla  contrarietate  pergent  moveri  versus 
eandem  partem.  Q.  E.  J). 

COKOLLARIUM. 

llinc  scMjuitur,  quo  corpus  ali(iuod  colerius  movetur,  eo  magis 
determinatum  esse,  ut,  secundum  quam  lineam  movetur,  moveri 
pergat;  et  contra,  quo  tardius,  eo  minus  determinationis  liabtMV. 

SCHOLIUM. 

Ne  bic  Lectores  vim  det^^rminationis  cum  vi  motus  con- 
fundant,  visum  fuit  pauca  adjuugere,  (|uibus  vis  doterminationis 


174 


IMHNCIPIA    PHILOSOPIILK    CAIlTKSIANyE. 


f!> 


a  vi  motiis  distincta  explicetur.  Si  igitiir  corpora  A  et  C  sequalia, 
—      et  irquali  celeritate  versus  se  in- 

g^l (— ^--f ("'^1  vicem  in  directum  mota concipian- 

;XLy  tur,  hsec  duo  (per  Prop.  24. 
hujiis)  in  contrariam  partem,  suum 
motum  integrum  retinendo,  reflec- 
tentur,  Verum  si  corpus  C  sit  in 
B,  et  oblique  versus  A  moveatur, 
perspicuum  est,  ipsum.  jam  minus 
determinatum  esse  al  se  moven- 
\  dum    secundum    lineam  B  D,  vel 

\    p^  \  SL   A.     Quare,    quamvis   sequalem 

' •'  cum  A  habeat  motum,   tamen  vis 

determinationis  C,  in  directum  versus  A  moti,  quse  sequalis  est 
cum  vi  determinationis  corporis  A,  major  est  vi  deterrainationis 
ipsius  C,  ex  B  versus  A  moti,  et  tanto  major,  quanto  linea 
B  A  major  est  linea  C  A  :  quanto  enim  linea  B  A  major  est 
linea  C  A,  tanto  etiam  plus  temporis  (ubi  B  et  A  seque  celeriter, 
ut  hic  supponuntur,  moventur)  requirit  B,  ut  secundum  lineam 
B  D  vel  C  A,  per  quam  determinationi  corporis  A  contrariatur, 
moveri  possit.  Adeoque,  ubi  C  oblique  ex  B  ipsi  A  occurrit, 
determinabitur,  ac  si  secundum  hneam  A  B^  versus  B^  (quod 
suppono,  ubi  in  eo  puncto  est,  quo  linea  A  B^  lineam  B  C 
productam  secat,  seque  distare  a  C  ac  C  distat  a  B)  pergeret 
moveri.  A  vero,  suum  integrum  motum  et  determinationem 
retinendo,  perget  versus  C  moveri,  corpusque  B  secum  pellet, 
quandoquidem  B,  quamdiu  secundum  diagonalem  A  B'  ad  motum 
determinatum  est,  et  sequali  cum  A  celeritate  movetur,  plus 
temporis  requirit  quam  A,  ut  ahquam  partem  lineae  A  C  suo 
motu  describat,  et  eatenus  determinationi  corporis  A,  quae 
fortior  est,  opponitur.  Sed,  ut  vis  determinationis  ipsius  C  ex  B 
versus  A  moti,  quatenus  de  linea  C  A  participat,  aequalis  sit 
cum  vi  determinationis  ipsius  C  in  directum  versus  A  moti  (vel 
ex  hyp.  ipsius  A)  necessario  B  tot  gradus  motus  supra  A  debebit 
habere,  quot  partibus  Hnea  B  A  major  est  linea  C  A,  tumque, 
ubi  corpori  A  obhque  occurrit,  A  in  contrariam  partem  versus 
A^  et  B  versus  B^  unoquoque  suum  integrum  motum  retinente, 
reflectentur.  Verum,  si  excessus  B  supra  A  major  sit,  quam 
excessus  lineae  B  A  supra  lineam  C  A,  tum  B  repellet  A 
versus  A^  eique  tantum  sui  motus  tribuet,  donec  motus  B  ad 
motum  A  se  habeat,  ut  Knea  B  A  ad  Hneam  C  A,  et  tantum 
motus,    quantum    in    A    transtulit,    amittendo,    perget,    versus 


PAus  II.  175 

(liKini  prius  movobatur  partem,  moveri.  Ex  gr.  si  linea  A  C 
sit  ad  lineam  A  Ji  ut  1  ad  2,  et  motus  corpori?-:  A  ad  motum 
corporis  H  ut  1  ad  5,  tum  U  transferet  in  A  unum  graduni 
sui  motiis,  ipsumquo  in  contrariam  partem  repellet,  et  13  cum 
(luatuor  residuis  gradibus  porget  vorsus  eandom  partem,  versus 
(luam  prius  tendebat,  movori. 

V  li  0  P  0  8  I  T  [  0    XXVIII.  Ref/.  4. 

Sl  corpus  A  {vkl.  Fi(j.  prop.  37.)  ^>/(^/??e  quiesceret,  esseltjiie 
IJCiulo  majus  quuni  B;  quacioique  cum  celeritate  B  nioneatur 
rersus  A,  nutiquam  ipsum  A  movehit,  sed  ah  eo  i)i  conirariaui 
partem  repelletur,  suum  intecjrum   niotum  retinendo. 

Notii,  horutn  corporuin  contrarietatera  tolli  tribas  modis :  vel  ubi  unum 
iilteruni  .secum  rapit,  et  i)o.stea  vi-x\\xQ  celeriter  vcr.sus  eandem  partem 
ixrgunt  nioveri;  vel  ubi  unum  in  contrariam  partem  reilectitur;  et  alte- 
ruin  suam  intej^ram  quietem  retinet;  vel  ubi  unum  in  contrariam  j)artem 
rellectitur,  et  aliquid  sui  motus  in  aliud  quiesceiis  transfert;  quaitu.s 
autem  casus  non  datur  (ex  vi  Prop.  \'.\.  hujus).  Jam  igitur  erit  (per  rt-nij. 
'2:}.  hujus)  demonstrandum,  quod  secundum  nostram  hypothesin  miniina 
mutatio  in  hisce  corporibus  contingit. 

DEMONSTRATIO. 

Si  B  moveret  A,  donec  eadom  coleritate  pergeront  ambo 
moveri,  doberet  [per  Propos.  20.  hujus)  tantum  sui  motus  in 
A  transferre,  (luantum  A  accjuirit,  et  per  Propos.  21.  Jiujus) 
plus  (juam  dimidiam  partem  sui  motiis  doberet  amittere,  et 
consequenter  {p>er  Coroll.  Propos.  27.  hujus)  plus  etiam  Cjuam 
dimidiam  partem  suoe  determinationis ;  adeo^^ue  {j^er  Coroll. 
Propos.  26.  hujus)  plus  mutationis  pateretur,  (luam  si  tantum 
suam  determinationem  amitteret.  Et  si  A  sua3  (piiotis  alirpiid 
amittat,  sod  noii  tantum,  ut  tandem  cum  13  ioquali  coleritato 
porgat  nioveri,  tum  contrariotas  horum  duoruni  corporum 
in)n  tollotur;  nam  A  sua  tarditato,  quatonus  illa  do  ([uioto 
|uwticipat  {per  Coroll.  Propos.  22.  hujus)  celoritati  13  con- 
(rarialiilur,  ideoquo  13  adlmc  in  contrariam  iiartom  roflocti 
dobobit,  totauKpio  suam  dotorminationem  ot  partem  ipsius  motus. 
quom  in  A  transtulit,  amittot,  ([lue  etiam  major  ost  mutatio, 
»[uam  si  solam  dotorminationom  amitteret.  ]\Iutatio  igitur  secun- 
(lum  nostram  hypothcsin,  ([uoniain  in  sola  detorminatione  ost, 
minima  erit,  qua)  in  hisce  corporibus  dari  potost,  ac  proindo 
{ per  Pro/).  2)3.  hujus)  nulla  alia  continget.    ().  K.  1>. 

Noffindum    in  demonstndione  /lujus  Propositionis,  quod  idtm 


/ 


l<0  PRINCIPIA    PHILOSOPHIi^:    CARTESIAN.E. 

Hiam  in  aliis  loriim  habet:  nempe  nos  non  citasse  propos.  19. 
/lujus,  in  qua  demonstratur,  determinationem  integram  mutari 
posse,  integro  nihilominus  manente  ipso  motu ;  ad  quani  tamen 
attendi  debet,  nt  vis  demonstrationis,  recte  percipiatur.  Nam  in 
Prop.  23.  hujus  non  dicebamus,  quod  variatio  semper  erit 
absolute  minima,  sed  minima  quae  dari  potest.  Talem  autem 
mutationem,  quce  in  sola  dete^ninatione  consistit,  posse  dari, 
qualem  in  hac  demonstratione  supposuimus,  patet  ex  Propos 
18.  et  19.  hujus  cum   Coroll. 

PROPOSITIO  XXIX.  Beg.  5. 

Si  corpus  quiescens  A  (vid.  Fig.  p*topo£^^3Q.)  esset  minus 
quam  B,  tum,  quantumvis  B  tarde  versus  A  moveretur,  illud 
secum  movebit,  partem  scilicet  sui  motus  ei  talem  transferendo, 
id  ambo  postea  ceque  celeriter  moveantur.  (Lege  Art.  50.  Part. 
2.  Princip.) 

In  hac  Eegula  etiam,  ut  in  prtec,  tres  tantum  casus  concipi  possent, 
quibus  contrarietas  haec  tolleretur:  nos  vero  demonstrabimus,  quod  secun- 
dum  nostram  hypothesin  miniraa  mutatio  in  hisce  corporibus  contingit ; 
ideoque  (per  Propos.  23.  hujus)  tali  modo  etiam  variari  debent. 

DEMONSTRATIO. 

Secundum  nostram  hypothesin  B  transfert  in  A  [per  Propos. 
21.  hujus)  minus  quam  dimidiam  partem  sui  motus,  et  (per 
Coroll.  Propos.  17.  hujus)  minus  quam  dimidiam  partem  suse 
determinationis.  Si  autem  B  non  raperet  secum  A,  sed  in 
contrariam  partem  reflecteretur,  totam  suam  determinationem 
amitteret,  et  major  contingeret  variatio  {per  Coroll.  Propos.  26. 
hujus);  et  multo  major,  si  totam  suam  determinationem  amitteret, 
et  simul  partem  ipsius  motus,  ut  in  tertio  casu  supponitur ;  quare 
variatio   secundum   nostram   hypothesin   est  minima.    Q.  E.  D. 

PROPOSITIO  XXX.  Beg.  6. 

Si  corpus  A  quiescens  esset  accuratissime  cequale  corp^ori  B 
versus  illud  moto,  partim  ab  ipso  impeUeretur,  partim  ab  ipso 
in  contrarium  partem  repelleretur. 

Hic  etiam,  ut  in  praecedente,  tantum  tres  casus  concipi 
possent ;  adeoque  demonstrandum  erit,  nos  hic  ponere  minimam 
variationem,  quae  dari  potest. 


PAKH    II.  1  7 


DEMONSTItATIO. 


Si  corpus  B  secuni  corpus  A  rai^iat,  donec  ambo  reque 
celeriter  pergunt  moveri,  tum  tantundem 
motus  erit  in  uno  atque  in  alio  {per  Prop.  /^  A 
22.  hujus),  et  {per  Coroll.  J^ropos.  27.  Itujus)  f  A^f  PS" 
dimidiani  partem  detertninationis  amittere 
dehebit,  et  etiam  iper  Vrop.  20.  hujus)  dimidiam  partem  sui 
motus.  Si  vero  ab  A  in  contrariam  partem  repellatur,  tum 
totam  suam  determinationem  amittet,  et  totum  suum  motum 
retinebit  {per  Propos.  18.  hujus);  quse  variatio  aequalis  est 
priori  {^^er  Coroll.  Propos.  26.  hujiis).  Sed  neutrum  horum 
contingere  potest;  nam,  si  A  statum  suum  retineret,  ct  deter- 
minationem  ipsius  B  mutare  posset,  esset  necessario  {per  Ax.  20.) 
ipso  B  fortius,  quod  esset  contra  hypotliesin.  Et  si  B  secum 
raperet  A,  donec  ambo  ivque  celeriter  moverentur,  B  esset 
fortius  quam  A,  quod  etiam  est  contra  hypothesin.  Cum  igitur 
neutrum  horum  casuum  h)cum  habeat,  continget  ergo  tertius, 
nempe  quod  B  paulum  inipellet  A  et  ab  A  repelletur.  Q.  E.  IJ. 
Lege  Art.  51.  Part.  2.   Princip. 

PROPOSITIO  XXXI.  lieu.  7. 

Si  B  et  A  (ci<l.  Fi().  j)rop.  j^nfc.)  versus  eandeni  jjarfem 
moverentur,  A  quidem  tardius,  />  autem  illud  iiisequens  celerius, 
ita  id  ipsum  tandem  attimjeret,  essetque  A  fnajus  quam  B,  sed 
excessus  celeritatis  in  B  esset  major  qucfffTe.rcessus  inagnitudinis 
in  A;  tuni  B  transferet  tantum  de  suo  motu  in  A,  ut  amho 
poslea  ipque  celeriter,  et  in  easdem  partes  profjrediantur.  Si 
autem  econtra  excessus  maynitudinis  in  A  esset  mujor  quam 
excessus  ce/eritatis  in  B,  in  contrariam  j>artem  ah  ipso  refiecte- 
retur,  motum  omnem  suum  retinendo. 

Lege  Art.  52.  Part.  2.  Princ.  Hic  iterum,  ut  in  praced.,  tres 
tantum  casus  concipi  ])()ssunt. 

DEMONSTHATIO. 

I*rima)  partis.  B  in  contrariani  partem  ab  A.  quo  {j)er  Proj)os. 
21.  et  22.  /lujus)  fortius  supponitur,  retlecti  non  potest  [jfcr 
Ax.  20.);  ergo,  cum  ipsum  H  sit  tortius,  nu)vol>it  secum  A.  et 
quidem  tali  modo,  ut  a^quali  ceK'ritate  p(>rgant  moveri.  Tum 
enim    minima    niulatio  coniinget,   ut  ex   priec(>d.   facile  apparct, 

III.  12 


178  PKiNciPiA  rjiiLOsopiii.i:  caktesian/K. 

Secundie  partis.  B  non  potest  A,  (juo  minus  forte  ( per  Proj)os. 
21.  et  22.  Inijus)  supponitur,  impellere  (/v^r  ylx.  20.),  nec  aliquid 
de  suo  motu  ipsi  dare;  quare  {per  Coroll.  Fropos.  14,  linjus) 
B  totum  suum  motum  retinebit;  non  versus  eandem  partem, 
supponitur  enim  ab  A  impediri;  Ergo  {per  illa,  <piai  Cap.  2. 
Diopt.  dicta  siint)  in  contrariam  partem  reflectetur,  suum  integrum 
motum  retinendo  {per  Frop.  18.  hujiis).  Q.  E.  D. 

Nota,  quod  hic  et  in  prmcedentibus  Fropositionibus  tanquam 
demonstratmn  assumpsimus,  omne  corpus  in  directum  alii  occur- 
rens,  a  quo  absolute  impeditur,  ne  ulterius  eandem  partem  versus 
progrediatur,  in  contrariam,  non  vero  in  ullam  aliam  p)artem 
refecti  debere;  quod  ut  intelligatur,  lege  cap.  2.    Dioptr. 

SCHOLIUM. 

Hucusque  ad  mutationes  corporum,  quae  ex  mutuo  impulsu 
fiunt,  explicandas  consideravimus  duo  corpora,  tanquam  ab 
omnibus  corporibus  divisa ;  nuUa  nempe  habita  ratione  corporum 
ea  undequaque  cingentium.  Jam  vero  ipsorum  statum  etmutationes 
considerabimus  pro  ratione  corporum,  a  quibus  undequaque 
cinguntur. 

PROPOSITIO    XXXII. 

Si  corpus  B  undequaque  clngatur  a  corpusctdis  motis,  ipsum 
cequali  vi  versus  omnes  partes  simul  pellentibus,  quamdiu  nulla 
alia  causa  occurrit,   in  eodem  loco  immotum  manebit. 

DEMONSTRATIO. 

Per  se  patet  hgec  propositio :  si  enim  versus  aliquam  partem, 
ex  impulsu  corpusculorum  ab  una  parte  venientium,  moveretur, 
corpuscula,  qusB  illud  movent,  majori  vi  pellerent,  quam  aHa, 
quEe  illud  eodem  tempore  in  contrariam  partem  pellunt,  et  suum 
effectum  sortiri  nequeunt  {per  Ax.  20.):  quod  esset  contra 
hypothesin. 

PROPOSITIO    XXXIII. 

Corpus  B,  iisdem  ut  suprapositis,vi  quantumvis  p^arvdadven- 
titid,  versus  quamcunque  partem  moveri  potest. 

DEMONSTRATIO. 

Omnia    corpora    B    immediate    tangentia,    qiiia    {ex  hyp.)  in 


PARS    II.  17') 

niotii  sunt^  et  13  { per  pnt^r.)  ininiotuiii  nianet,  statim  ac  ipsuni 
13  tangunt,  suum  integrum  motum  retinendo,  in  aliam  partem 
renectentur  {per  Prop.  28.  /iitjus) ;  adeoquc  corpus  13  continuo 
a  corporibus,  quiu  illud  immediate  tangunt,  sponte  deseritur: 
quantumvis  igitur  13  iingatur  magnum,  nulla  actio  re(|uiritur  ad 
ipsum  a  corporibus  immediate  tangentibus  separandum  ( per  id, 
qiiod  4"  notdvimus  circa  8.  Def.).  Quare  nulla  vis  externa, 
quantumvis  parva  tingatur,  in  ipsum  impingi  potest,  quic  non 
sit  major  vi,  f{uam  13  iiabet  ad  permanendum  in  eodem  loco 
(ipsum  enim  nuliam  habere  vim  corporibus  immediate  tangentibus 
adhierendi,  jam  demonstravimus),  et  quae  etiam,  addita  impulsui 
corpusculorum,  quse  simul  cum  ipsa  vi  externa  B  versus  eandem 
partem  pellunt,  non  major  sit  vi  aliorum  Ci*rpusculorum,  idem 
B  in  contrariam  partem  pellentium  (ille  enim  sine  vi  externa 
huic  lequali  supponebatur) ;  ergo  {per  Ax.  20.)  ab  hac  vi  externa, 
(luantutnvis  exigua  fingatur,  corpus  B  versus  (juamcunque  partem 
movebitur.   (>.   K.  I). 

PROPOSITIO    XXXIV. 

Corpus  B,  iisdem  j^ositis  ut  supra,  non  potest  celerius  moveri, 
quum  a  vi  externa  impulsum  est,  quamvis  particuke,  a  quibus 
cinyitur,  lonqe  ceJerius  a<jitentur. 

DEMONSTRATIO. 

Corpuscula,  quaj  simul  cum  vi  externa  corpus  B  versus 
eandem  partem  pellunt,  quamvis  multo  celerius  agitentur,  quam 
vis  externa  B  movere  potest;  (^uia  tamen  {per  hj/p.)  non  majorem 
vim  habent,  quam  corpora,  quie  idem  B  in  contrariam  partem 
repellunt,  omnes  suie  determinationis  vires  in  his  tantum  resi- 
stendis  inq)endent,  nec  ei  {/>('r  Propos.  -32.  hujus)  ali^juam 
celoritatem  tribuent.  Ergo,  cum  nulhe  aliiv  circumstantiiv  sive 
causii'  supponantur,  B  a  nulla  alia  causa,  pricter  vim  externani, 
ii]i(|uid  celcritiitis  acci[)iet,  ac  proinde  {})cr  Ax.  8.  I\irt.  1.) 
non  poterit  celerius  uKtveri,  (|uani  a  vi  extcrna  inqtulsum  est. 
Q.  K.  D. 

V  \{  ()  !•  OS  1  '{•  1  O   XXXV. 

Cutn  corpu^  li  sic  uh  rxtrrno  inijiufsu  tnorrtur,  muximani 
partein  sui  nnttits  u  ritrporilnts,  a  (ptiltus  nmfinuo  ritn/itnr, 
arripit,  non  autem  a  vi  externa. 


180  PRINCIPIA    PHILOSOPIIl.i:    CARTESIAN/E. 


DEMONSTRATIO. 

Corpus  B,  quamvis  admodum  magnum  fingatur,  impulsu, 
quantumvis  exiguo,  moveri  debet  {per  Frojjos.  33.  hujus), 
Concipiamus  igitur  B  quadruplo  majus  esse  corpofe^externo, 
cujus  vi  pellitur;  cum  ergo  {per  Fr(ec.)  ambo  a^que  celeriter 
moveri  debeant,  (iuadruplo  etiam  plus  motus  erit  in  B,  quam 
in  corpore  externo,  a  quo  pellitur  {jjer  Frop.  21.  hnjiis);  qusire 
{per  Ax.  8.  Part.  1.)  prascipuam  partem  sui  motus  a  vi 
externa  non  babet.  Et  quia  prieter  hanc  nullae  alise  causae 
supponuntur,  quam  corpora,  a  quibus  continuo  cingitur  (nam 
ipsum  B  ex  se  immotum  supponitur) ;  a  solis  ergo  {per  Ax. 
7.  Part.  1.)  corporibus,  a  quibus  cingitur,  praecipuani  partem 
sui  motiis  accipit,  non  autem  a  vi  externa.  Q.  E.  D. 

Nota,  quod  hic  non  possu^nus,  ut  supra,  dicere,  quod  motus 
particularum  ah  una  parte  venientium  requiratur  ad  resistendum 
motui  particularum  a  contraria  p)arte  venientium;  nam  coipora, 
wquali  motu  {ut  hcec  supponuntur)  versus  se  invicem  mota,  sola 
determinatione  \  non  vero  motu,  contraria  sunt  {per  Coroll 
Frop.  19.  hujus),  ideoque  solam  determinationem  in  sibi  invicem 
resistendo  impendunt,  non  vero  motum;  ac  j^fojjterea  corpus  B 
nihil  determinationis,  et  consequenter  {per  Coroll.  Frop.  27. 
hujus)  nihil  celeritatis,  quatenus  a  motu  distinguitur,  a  corpori- 
bus  circumjacentibus  accipere  potest.  At  quidem  niotum;  imo^ 
accedente  vi  adventitia,  necessario  ab  iis  moveri  debet,  ut  inhac 
propositione  demonstravimus,  et  ex  modo,  quo  33.  prop.  demon' 
stravimus,  clare  videre  est. 

PROPOSITIO   XXXVI. 

Si  corpus  aliquod,  ex.  gr.  manus  nostra,  quaquaversiim 
cequali  motu  moveri  posset,  ita  ut  nullis  corp)orihus  ullo  modo 
resistat,  neque  ulla  alia  corpora  ipsi  ullo  modo  resistant;  neces- 
sario  in  illo  spatio,  per  quod  sic  moveretur,  tot  corpora  versus 
unam  partem,  quam  versus  quamcumque  aliam,  aquali  inter 
se,  et  (BQuali  cum  manu,  vi  celeritatis  movehuntur. 


DEMONSTRATIO. 

Per  nullum  spatium  aliquod  corpus  moveri  potest,  quod  non 


»  Vid.  Prop.  24.  hujus;  in  ea  enim  duo  corpora,  in  sibi  invicem  resi- 
stendo,  suam  determinationem,  non  vero  motum  impendere,  demonstra- 
tum  est. 


PAHS    II.  181 

sit  corporibuB  pleniim  { per  rropos.  3  Iikjhh).  Dico  itaquo  spa- 
tiuni,  per  quod  nianus  nostra  sic  inoveri  potest,  a  corporibus 
repleri,  qua;  iisdem,  quibus  dixi,  conditionibus  movebuntur.  Si 
cnim  negas,  ponantur  (luiescere,  vel  alio  inodo  nioveri.  Si 
([uiescunt,  necessario  motui  manus  tamdiu  resistent  ( jier  Prop. 
14.  /lujus),  donec  ejus  motus  ipsis  communicetur,  ut  tandem 
cum  ipsa  versus  eandem  partem  aequali  cum  celeritate  movean- 
tur  {per  Projm.  20.  hujus).  Sed  in  hypothesi  ponuntur  non 
resistere;  ergo  hsec  corpora  moventur;  quod  erat  i^rimuin. 

Porro  ipsa  versus  omnes  partes  moveri  debent.  Si  enim 
negas,  ponantur  versus  aliquam  partem  non  moveri,  puta  ab 
A  versus  B.  Si  ergo  manus  ab  A  versus  B  moveatur,  neces- 
sario  corporibus  motis  {j^er  jtriuKim  pdrtem  hujus),  et  quidem 
secundum  tuam  hypothesin  alia  determinatione,  ab  ipsa  maniis 
determinatione  diversa,  occurret ;  quare  ipsi  resistent  (yvp/* /^-07;. 
14.  hujus),  donec  cum  ipsa  manu  versus  eandem  partem  move- 
antur  [per  Frop.  24.  et  SchoJ.  Propos.  27.  /n(y;/.b').  Atqui  manui 
iper  hyp.)  non  resistunt,  ergo  versus  f|uamcunque  partem 
movebuntur;  quod  erat  secundum. 

Rursus  hsec  corpora  a^quali  inter  se  vi 
celeritatis  versus  quamcunque  partem  move- 
buntur.  Si  enim  supponerentur,  non  a^quali 
vi  celeritatis  moveri ;  ponantur,  quae  moventur 
ab  A  vcrsus  B,  non  tanta  vi  celeritatis 
moveri,  quam  quae  ab  A  versus  C  moventur. 
Quaro,  si  manus  eadem  illa  celeritate  (iuquali 
cnim  motu  versus  omnes  partes  sine  resistentia  moveri  posse 
supponitur),  qua  corpora  ab  A  versus  C  moventur,  ab  A  versus 
B  moveretur;  corpora  ab  A  versus  B  mota  tamdiu  manui 
resistent  {per  Propos.  14.  hujus),  donec  cum  manu  a^quali  vi 
celeritatis  moveantur  [per  Propos.  31. ///(y"«6').  At  hoc  est  contra 
iiypothesin ;  ergo  iiequali  vi  celeritatis  versus  omnes  partes 
movei)untur;  <]uod  erat  tertium. 

I)eni(jue,  si  corpora  non  rcquali  cuin  manu  vi  celeritatis 
movorentur,  aut  manus  tardius  vel  minori  vi  coleritatis,  aut 
ceiorius,  vel  majori  vi  coleritatis,  movel)itur,  (juam  corpora.  Si 
prius,  manus  resistet  corporibus,  ipsam  vorsus  eandoni  partoni 
so(iuontil)Us  {per  Propos.  31.  hujus).  Si  postorius.  corpora,  qua; 
nuinus  so(|uitur,  et.  (luibuscum  versus  eandom  partom  movotur, 
ipsi  rosistont  {jxr  eanihin) :  (juod  ut rum(|ue  ost  contra  hypotljosin. 
Krgo,  cum  no(|uo  tardius  n(M|uo  colorius  mo.vori  potost  niaiuis. 
ivquaii  vi  celeritatis  ac  corpora  movebitur.   (J.   K.   I>. 


//y 


182  PRINCIPIA     PHILOSOPHI.K    CARTESIAX.K. 


aS'*  qiKeris^  cur  (vquali  vi  celeritatis,  non  vero  ahsolute  ceqnali 
ceUritate  dico;  lege  Scholiuni  Coroll.  Prop.  27.  hujus.  Si  deimle 
quceris,  an  7nanus,  dum  ex.  gr.  ah  A  versus  B  movetur,  non 
resistat  corporihus  eodem  tempore  a  B  versus  A  cequali  vi  motis ; 
lege  Propos.  33.  hujus,  ex  qua  intelliges,  eorum  vim  compensari 
vi  corporum  (hcec  enim  vis  per  3.  part.  hujus  Prop.  illi  wqualis 
est),    qme  ah  A  versus  B  cum  manu  eodem  tempore  moventur. 

PROPOSITIO  XXXVII. 

Si  corpus  aliquod,  j^^da  A,  a  quacumque  parva  vi  versus 
quauicunque  partem  moveri  potest,  illud  necessario  cingitur  a 
corporihus,  quce  cequali  inter  se  celeritate  moventur. 

DEMOXSTRATIO. 

Corpus  A  undequaque  a  corporibus  cingi  debet  {per  Propos. 
6.  hujus),  iisque  versus  quamcunque  partem  8equaliter  motis. 
Si  enim  quiescerent,  non  a  quacunque  parva  vi  corpus  A  versus 
qiiamcunque  partem  (ut  supponitur)  moveri  posset,  sed  ad 
mininuim  a  tanta  vi,  quae  corpora,  ipsum  A  immediate  tangentia, 
secum  movere  posset  {j^er  Ax.  20.  Iiujus).  Deinde,  si  corpora, 
a  quibus  A  cingitur,  majori  vi  versus  unam  partem  moverentur, 
quam    versus    aliam,  puta  a  B  versus  C,  quam  a  C  versus  B. 

cum     undequaque     a    corporibus 

®c  2       motis    cingatur    [ut  Jam';am    de- 

monstravimus)  ;  necessario  {per 
id,  quod  Prop.  33.  demonstra- 
vimus)  corpora,  a  B  versus  C  mota,  A  versus  eandem  partem 
secum  fefrent,  Adeoque  non  qua?cunque  parva  vis  suflficiet  ad 
A  versus  B  movendum,  sed  prtecise  tanta,  qute  excessum  motus 
corporum  a  B  versus  C  venientium  suppleret  [per  Ax.  20.); 
quare  aequali  vi  versus  omnes  partes  moveri  debent.   Q.  E.  D. 

SCHOLIUM. 

Cum  hrec  contingant  circa  corpora,  quae  Fluida  vocantur, 
sequitur,  corpora  fluida  illa  esse,  qua?  in  nuiltas  exiguas  particulas, 
et  sequali  vi  versus  omnes  partes  motas,  sunt  divisa.  Et,  quamvis 
111«  particulae  a  nullo  vel  lynceo  oculo  conspici  possint,  non 
tamen  erit  negandum  id,  quod  modo  jclare  demonstravimus. 
Satis  enira  ex  antedictis  Propp.  10.  et  11.  evincitur  talis  Xatura? 
subtilitas^   qute  (ut  jam  sensus  omittam)  nulla  cogitatione  deter- 


PARS    II,  183 

niitKiii  potest  aut  attingi.  Porro,  cum  etiiim  ex  prajcedentibus 
satis  constet,  (|uo(l  corpora  sola  sua  quiete  aliis  corporibus 
resistant,  et  nos  iii  duritie,  ut  sensus  indicant,  nihil  aliud  per^ 
cipianius,  quam  quod  partes  cor])orum  durorum  motui  manuum 
nostrarum  resistant;  clare  concludimus,  illa  corpora,  (luorum 
omnes  particula?  juxta  se  mutuo  quiescunt.  ess(;  duia.  Lege 
Art.  54,  55,  50.  Part.  2.  Princip. 


r  R  1  N  C  I  P  1  A 

PHILOSOPIII^ 

MORE    GEOMBTRICO 
D  E  M  0  N  S  T  R  A  T  A. 

PARS  III. 


Principiis  rerum  naturalium  universalissimis  sic  expositis, 
pergendum  nunc  est  ad  illa,  quse  ex  ipsis  sequuntur,  expli- 
canda.  Verumenimvero,  quandoquidem  ea,  quse  ex  iis  principiis 
sequuntur,  plura  sunt,  quam  mens  nostra  unquam  cogitatione 
perlustrare  poterit,  nec  ab  iis  ad  una  potius  quam  alia  conside- 
randa  determinemur ;  prsecipuorum  Phsenomencon,  quorum  causas 
hic  investigabimus,  brevis  historia  ante  omnia  ob  oculos  ponenda 
est,  Hanc  autem  habes  ab  Artic.  5.  usque  ad  15.  Part.  3. 
Princip.  Et  ab  Art.  20.  usque  ad  43.  proponitur  hypothesis, 
quam  Cartesius  commodissimam  judicat,  non  tantum  ad  Phseno- 
mena  coeli  inteUigenda,  sed  etiam  ad  eorum  causas  naturales 
indagandas. 

Porro,  cum  ad  Plantarum  vel  Hominis  naturam  intelHgendam 
optima  via  sit,  considerare,  quo  pacto  paulatim  ex  seminibus 
nascantur  et  generentur;  taha  principia  erunt  excogitanda, 
qu?e  valde  simplicia  et  cognitu  faciUima  sunt ;  ex  quibus, 
tanquam  seminibus  quibusdam,  et  sidera,  et  terra,  et  denique 
omnia,  quse  in  hoc  riiuhdo  aspectabili  deprehendimus,  oriri 
potuisse    demonstremus ;    quamvis    ipsa    nunquam  sic  orta  esse 


185 


probe  sciamus.  Hoc  oniin  pacto  eorum  naturam  longe  melius 
exponemus,    quam    si    tantum,  qualia  jam  sunt,  (lescriberemus. 

JJico,  nos  quaerere  principia  simplicia  et  cognitu  facilia ;  talia 
enim  nisi  sint,  ipsis  non  indii^ehimus;  nempe  quia  ea  tantum 
de  causa  semina  rebus  alHngemus,  ut  earum  natura  nobis 
facilius  innotescat,  et  Matheniaticoruin  more  a  clarissimis  ad 
magis  obscura,  et  a  simplicissimis  ad  magis  composita  ascen- 
danuis. 

Dicimus  deinde,  nos  talia  principia  quccrere,  ex  quibus  et 
sidera,  et  terram,  etc.  oriri  potuisse  demonstremus.  Tales  enini 
causas,  qu»  tantum  sufficiunt,  ut  passim  ab  Astronomis  fit,  ad 
Phienomena  crjeli  explicanda,  non  (luscrimus ;  sed  tales,  quee 
etiam  ad  cognitionem  eorum,  quie  sunt  in  terra  (nempe  (]uia 
omnia,  quce  supra  terram  observamus  contingere,  inter  Phiunomena 
Naturic  recensenda  judicamus  .  nos  ducant.  Hie  autem  ut 
inveniantur,  sequentia  observanda  sunt  in  bona  Hypothesi : 

I.  Ut  nullam  (in  se  tantum  considerata)  implicet  contra- 
dictionem. 

II.  Ut  sit  simpHcissima,  qua)  dari  potest. 

III.  Quod  ex  secundo  scquitur,  ut  .sit  cognitii  facilHma. 

IV.  Ut  omnia,  (juie  in  tota  Natura  observantur,  ex  ipsa 
deduci  queant, 

Diximus  deniquc,  nobis  licere  Hypothesin  assumere,  ex  qun, 
tanquam  ex  causa,  Naturiu  Piuenomena  deducere  queanuis : 
quamvis  ipsa  sic  orta  non  fuisse,  probe  sciamus  Quod  ut 
intelligatur,  hoc  utar  exemplo.  Si  quis  in  charta  lineam  curvani, 
quam  Parabohim  Vocamus,  descriptam  inveniat.  et  ipsius  natu- 
ram  investigare  veHt,  sive  is  supponat,  ilhim  Hneam  ox  Cono 
aHquo  prius  sectam,  et  deiiule  chartio  impressam,  sive  ex  motu 
duarum  Hnearum  rectarum  descriptam,  sivo  aHquo  aHo  modo 
ortam  fuisse,  perinde  est ;  modo  ex  eo,  (juod  supponit,  omnos 
proprietates  Paraboho  demonstrct.  Imo,  (]uamvis  sciat,  iHam  in 
charta  ex  improssione  secti  Coni  ortum  habuisso  ;  polorit  niiiih)- 
miiuis  ad  Hbitum  aiiam  causam  tingoro,  ([Uio  ipsi  oommodissiina 
videtur,  ad  oinnos  Paral)ol:o  proi^riotatos  oxpHoandas.  Sio  otiam 
nobis  ad  dojinoainenta  Natura'  explicanda,  liypothosin  ali([uam 
ad  libitum  assuniori!  licot,  modo  (»x  ij)sa  omnia  Natuno  Piuvno- 
mena  per  iMathomaticas  conso^iuontias  doducanuis.  Kt,  ([uod 
magis    notatu    digniim  ost,   vix  aliquid   assunioro  |)otorimus,  ex 


186  PRINCIPIA    PIIILOSOPIILE    CARTF':.SIAN.i:. 

quo  non  idem  effectus,  quamquam  fortasse  operosius,  per 
Naturae  Leges  supra  explicatas  deduci  possint.  Cum  enim  earum 
Legum  ope  materia  formas  omnes,  quarum  est  capax,  suc- 
cessive  assumat;  si  formas  istas  ordine  consideremus,  tandem 
ad  illam,  qu9e  est  hujus  mundi,  poterimus  devenire ;  adeo  ut 
nihil  erroris  ex  falsa  hypothesi  sit  timendum. 

POSTULATUM. 

Petitur  ut  concedatur,  omnem  illam  materiam,  ex  qua  hic 
mundus  aspectahiUs  est  compositus,  fuisse  initio  a  Deo  divisam 
in  particulas,  quam  proxime  inter  se  eequales;  non  quidem 
sphsericas,  quia  plures  globuH  simul  juncti  spatium  continuum 
non  replent,  sed  in  partes  aUo  modo  iiguratas,  et  magnitudine 
mediocres,  sive  medias  inter  illas  omnes,  ex  quibus  jam  coeli 
atque  astra  componuntur ;  easque  tantundem  motus  in  se  habuisse, 
quantum  jam  in  mundo  reperitur,  et  sequahter  fuisse  motas; 
tum  singulas  circa  propria  sua  centra,  et  separatim  a  se  mutuo, 
ita  ut  corpus  fluidum  componerent,  quale  coelum  esse  putamus ; 
tum  etiam  plures  simul  circa  aUa  qusedam  puncta,  seque  a  se 
mutuo  remota,  et  eodem  modo  disposita,  ac  jam  sunt  centra 
fixarum ;  nec  non  etiam  circa  alia  aUquanto  plura,  quse  sequent 
numerum  Planetarum ;  sicque  tot  varios  vortices  componerent, 
quot  jam  astra  sunt  in  mundo.  Vide  Figuram  Artic.  47.  Part. 
3.  Princip. 

Hsec  hypothesis  in  se  spectata  nullam  implicat  contradi- 
ctionem;  nihil  enim  materiae  tribuit  prgeter  divisibilitatem  et 
motum;  quas  modificationes  jam  supra  demonstravimus  in 
materia  reaUter  existere ;  et^  quia  raateriam  indefinitam,  ac  coeli 
et  terrae  unam  eandemque,  esse  ostendimus,  has  modificationes 
in  tota  materia  fuisse,  sine  ulHus  contradictionis  scrupulo  sup- 
ponere  possumus. 

Est  deinde  h?ec  hypothesis  simpHcissima,  quia  nuHam  supponit 
insequaHtatem  neque  dissiraihtudinem  in  particuHs,  in  quas 
materia  in  initio  fuerit  divisa,  neque  etiam  in  earum  motu :  ex 
quo  sequitur,  hanc  hypothesin  etiam  esse  cognitu  faciniraam. 
Quod  idem  etiam  patet  ex  eo,  quod  nihil  per  hanc  hypothesin 
in  raateria  supponitur  fuisse,  praeter  id,  quod  cuiHbet  sponte 
ex  solo  raaterise  conceptu  innotescit,  divisibiHtas  nirairum  ac 
raotus  locaHs. 

Quod  autera  ex  ipsa  omnia,  quae  in  Natura  observantur, 
deduci   queant,  reipsa,  quoad  fieri  potest,  ostendere  conabimur. 


i'Ai;s  iif.  187 

idquo  sequonti  ordiiH;.  {'riiiio  fluiditatem  Cceloruni  ex  ip.sa 
doducemu.s,  ot,  (luoniodo  ea  cau.sa  sit  lucis,  explicabimus.  Deinde 
ad  naturam  Solis  pergemus,  et  siinul  ad  ea,  quie  in  Stellis 
tixis  ob.sorvantur.  Postoa  de  Cometis,  et  tandem  de  1'Ianetis, 
eorumque  Plia;nomenis  dicemus. 

D  p]  F  I  N  n^  ()  N  E  S. 

I.  Per  Eclijdicain  intelligimus  iliam  ))artem  vorticis.  (jUie. 
dum  gyrat  circa  axem,  maximum  circulum  doscribit. 

II.  Per  rolo.s  intelligimus  ])artos  vorticis,  (juic  ab  Ecli})tica 
sunt  remotissiniie,  sive  i[\nv.  niinimos  describunt  circulos. 

III.  Per  Conatiim  ad  mofnin  non  intclligimus  aliquam 
cogitationem,  sed  tantum,  quod  pars  matorire  ita  est  sita  et 
ad  motuni  incitata,  ut  revera  esset  aliquo  itura,  si  a  nuUa 
causa  impedirotur. 

IV.  Per  Angnliini  intelligimus,  quicquid  iii  ali(|U0  corpore 
ultra  liguram  spliaTicam  ])rominet. 

AX  I():\l  ATA. 

I.  IMures  globuli  simul  juncti  s])atium  continuum  occupare 
ne(]Uount. 

II.  Matoriie  portio  in  partos  angulosas  divisio,  si  j^artes  ipsius 
circa  propria  sua  centra  moveantur,  majus  spatium  requirit, 
quam  si  omnes  ipsius  partes  quiescerent,  ot  omnia  earum  latora 
se  invicem  immediate  tangoront. 

lil.  Pars  materia'  (|U0  minor  est,  eo  facilius  ab  eadom 
vi  dividitur. 

I\'.  Partes  matorito,  ([Uii.'  sunt  in  inotu  vcrsus  oandom 
Itartom.  et  a  se  invicom  in  ipso  motu  non  roccdunt.  non  sunt 
actu  divisie. 


P  P  ()  POSI  T  I  o     I. 

I*(irff's  niafcria',   in   (jnos  jirinio  fiiit  i/irisa.  non  cnuif  rofnndic 
sfi/  <tn(/n/os(f'. 


188  PRINCIPIA    PHILOSOPHLE    CARTESIAN.K. 


DEMONSTRATIO. 

Materia  tota  in  partes  aequales  et  similes  ab  initio  fuit  divisa 
{per  Postidat.)'.  ergo  {^^er  Ax.  1.  et  Frop.  2.  Fart.  2.)  non 
fuerunt  rotundas ;  atque  adeo  {^Jer  Defin.  4.  angulos£e  Q.  E.  D. 

PROPOSITIO    II. 

Vis,  quce  effecit,  tit  materice  particidce  circa  p)^'opria  centra 
moverentiir,  simul  effecit,  ut  imrticidarum  anguli  mutuo  occursu 
attererentur. 

DEMONSTRATIO. 

Tota  materia  in  initio  in  partes  sequales  {per  Fostulat.) 
atque  angulosas  {per  Propos.  1.  hujus)  fuit  divisa.  Si  itaque, 
simulac  coeperint  moveri  circa  propria  centra,  anguli  earum 
non  attriti  fuissent,  necessario  [jjer  Axiom.  2.)  tota  materia 
majus  spatium  occupare  debuisset,  quam  cum  quiescebat ;  atqui 
hoc  est  absurdum  {per  Prop.  4.  Fart.  2.) ;  ergo  earum  anguli 
fuerunt  attriti,  simulac  moveri  coeperint.    Q.  E.  D. 


Reliqua  desiderantur 


A  P  P  E  N  D  I  X, 

conlinens 

C  0  G  l  T  A  T  A 

METAPHYSICA 

in  quibus 

difficiliores,  quae  in  Metaphysices  tam  parte  Generali, 

iinani   Speciali,   circa  Ens  ejusque  Affectiones,  Deum  ejusque 

Attributa,  et  Mentem  humanam  occurrunt, 

qu.Tstiones  breviter  exphcantur 

AHthore 

BEXEDICTO   lu;  S1>IX0ZA. 

AMSTELODAMENSI. 


A  r  r  E  N  u  1  c  I  s 
COGITATA  METAPHYSICA 

V  0  X  T   I    X   K  X  T   I   S 

PARS    I. 

In  (jna  pnecij}na,  (jim  in  jnirte  Metcfjjhijsices  (jenerali,  circa  Kns 
ejtmjue  Affediones  vulyo  occurrunt,  hreviter  exjdicantur.  * 


CAP.  I. 

l)e  Ente  lieati,  Ficto,  et  liationis. 

De  (letinitioiio  hujus  Scientiie  nihil  dico,  nec  etiam  eirca 
quai  versetur;  sed  tantuni  ea,  quiu  obscuriora  sunt.  et 
passiiti  ab  Authoribus  in  Metaphysicis  tractantur,  ex])hrare  hic 
est  aninius. 


*  Tm  Vers.  Holg.  liii'C  «(.Uluntur:  V  lujndt  en  noijwerk  dezfs  llonfttleels  is, 
te  betonnen  dut  de  (/eineene  liedenh-nnst  en  Wijshef/eerte  nUeenlijL-  nniar  die- 
nen  oni  de  ijeheuyenis  te  neffenen,  en  die  te  rerst  •rlcen  ;  np  dat  iri/  de  dingen, 
die  sirerrende,  en  znnder  nrde  n'  tzdnienhdtti/int/,  dnnr  de  zhinen  nerden 
rertnont,  en  rnor  zoo  reel  iri/  (tlleenlijh-  ditor  rnn  door  de  zinnen  honntn 
werden  aanyeduan,  irel  onthoiiden  ;  niitnr  niet  datze  dienen  oni  't  rerstant 
te  oeffenen,  I.  o.  in  linc  parh'  (lcinonKtrutur,  lo}<icani  et  philosophiant  tiujc 
vuIko  ferantnr,  rebus  ilispom  lulis  ot  nicinoria  tcncndis,  non  autcn»  intcl- 
ligendi»  inservire. 


192  COUITATA    METAPIIYSICA. 

Enfis  de-          Incipiamus    igitur    ab   Ente,    per   quod  intelligo 

fimtio.        j^i    Qyyifif,^    (jnod,    cum    clare  et  distincte  i^ercipitiw, 

necessurio  existere,  vel  ad  minimum  j^osse  existere,  reperimus. 

ChiDKn-ani,        gj^    j^j^g  autem  definitione,  vel  si  mavis  descrip- 

et\>is  //a-    tione,  sequitur,  quod   Chinuera,  Ens  fictum,  et  Ens 

tionis  non    Rationis  nullo  modo  ad  entia  revocari  possint.  Nam 

esse  entia.     Chimaira    ^    ex    sua    natura   existere    nequit.    Ens 

vero    fictum    claram    et  distinctam  perceptionem  secludit ;  quia 

homo  ex  sola  mera  libertate,  et  non,  ut  in  falsis,  insciens,  sed 

prudens  et  sciens  connectit,  quse  connectere,  et  disjungit,  quie 

disjungere  vult.   Ens  denique  JR.ationis  nihil  est  praeter  modum 

cogitandi,    qui    inservit    ad    res    intellectas   faciHus    retinendas, 

explicandas,  atque  imaginandas.  Ubi  notandum,  quod  per  modum 

cogitandi    intelHgimus  id,    quod  jam  Schol.  Propos.  4.  part.   1, 

expHcuimus,     nempe    omnes    cogitationis    affectiones,    videHcet 

intellectum,  lietitiam,  imaginationem,  etc. 

Qtuhus  co-        Quod  autem  dentur  quidam  modi  cogitandi,  qui 

gUandi^  mo-   ijigerviunt  ad  res  firmius  atque  faciHus  refinendas, 

neamns.      ^t  ad  ipsas,  quando  volumus,  in  mentem  revocandas, 

aut    menti    pr?esentes    sistendas,    satis    constat  iis, 

qui  notissima  illa  regula  Memorise  utuntur  :  qua  nempe  ad  rem 

novissiraam    retinendam    et    memoriK    imprimendam    ad    aHam 

nobis  famiHarem  recurritur,  quse  vel  nomine  tenus  vel  re  ipsa 

cum    hac    conveniat.    Hunc    simiHter  in  modum  Philosophi  res 

omnes  naturales  ad  certas  classes  reduxerunt,  ad  quas  recurrunt, 

ubi  aHquid  novi  ipsis   occurrit,  quas  vocant  genus,  species.  etc. 

Quibus  co-  Ad    rem  deinde    expUcandani  etiam  modos  cogi- 

gitandi  mo-  i^-^^[     habemus,     determinando     sciHcet    eam    per 

dis  res  ex-  , .              '     ,       , .            tv  r    t           • ,       t          •  i 

plicemiis.  comparationem    ad    aham.    Modi  cogitandi,  quibus 

id    efhcimus,    vocantur  tempiis,  numerus,  mensura, 

et    si    quae    adhuc    aha    sunt.    Horum    autem    tempus   inservit 

durationi     expHcandae,    numerus    quantitati    discret?e-,    mensura 

quantitati  continuae. 

Quihus  co-        Denique,  cum  assueti  simus  omnium,  quae  intel- 

gitandi  mo-   liQ-imus,  etiam  imagines  aHquas  in  nostra  phantasia 

dts    res  ima-    ,^  .        '  „,         ,    ^  , .  ^        ...         •      -  ,• 

ginemur.      depmgere ;  iit,  ut  non-entia  positive,  instar  entium, 
imaginemur.    Nam    mens   in  se  sola  spectata,  cum 


*    Nota,    quod    nomine    Chimieraj  hic  et  in  seqq.  intelligatur  id,  cujus 
natura  apertam  involvit  contradictionem,  ut  fnsius  explicatur  Cap.  3. 


PARS    I.    CAP    I.  193 

sit  res  cogitans,  non  niajorem  habet  potentiam  ad  afRrniandum 
quam  ad  negandum  ;  imaginari  vero  cum  niliil  aliud  sit,  (juam 
ea,  ([um  in  cerebro  reperiuntur  a  motu  si^irituum,  qui  in  sensibus 
ab  objectis  excitatur,  vestigia  sentire,  talis  sensatio  non  nisi 
confusa  afiirmatio  esse  potest  Atque  hinc  fit,  ut  omnes  modos7 
quibus  mens  utitur  ad  neganduni,  quales  sunt  arri/as,  rxtremi- 
tas  sive  finis,  irrmi?/iis,  tenebrfc,  etc,  tanquam  entia  imaginemur. 

Unde  clare  patet,  lios  modos  cogitandi  non  esse   l^ntia  Jiati- 
ideas  rerum,  nec  ullo  modo  ad  ideas  revocari  posse ;  „,^/j^^'J„/ /f/^^ 
quare  etiam  nullum  habent  ideatum,  quod  necessario     rerum,  et 
existit,  aut  existere  potest.  Causa  autem,  ob  quam     tamen  pro 
\n    modi    cogitandi   pro  ideis  rerum  habentur,  est,      "''  '"''^^" 
quia  ab  ideis  entium  realium  tam  immediate  profi- 
ciscuntur    et    oriuntur,    ut    facillimc    cum  ipsis  ab  iis,  qui  non 
accuratissimc  attendunt,  confundaiitur ;   unde  etiam  nomina  ipsis 
imposuerunt,    tanquam    ad    significandum    entia    extra  mentem 
nostram    existentia,    quiu    Entia,    sive    potius  Xon-entia,  Entia 
Kationis  vocaverunt. 

Hincque    facile    videre  est,  quam  inepta  sit  illa    -^"/f  f^ii-idi 
divisio,    (jua    dividitur    Ens    in    ens    Reale    et  ens  ^^Jl'^jl^ffl\^,'i'^^ 
Kationis;    dividunt    enim    Ens  in  Ens  et  Non-ens, 
aut  in  Ens  ct  modum  Cogitandi.  Attamcn  non  niiror,  Philosophos 
verl)ales  sive  grammaticales  in  siniiles  errores  incidere:  res  enim 
ex  nominibus  judicant,  non  autem  nomina  ex  rebus. 

Nec  minus  incpte  loquitur,  (pii  ait,  Ens  Kationis    J;'"-^^  lintio- 
non  esse  merum  Nihil.  Nam  si  id,  quod  istis  nomi-  "[j;J^"%[!,''Jt^ 
nibus  significatur,  extra  intellectum  (lua^rit,  merum  ,„entm  Xifiil, 
Nihil  esse  reperiet ;  si  autem  ipsos  modos  cogitandi    ef  '/noinodo 
intelligit,    vcra   entia  Kealia  sunt.  Nam  cum  rogo,    ^''"•'''  ^»'^"/t'- 
(|uid    sit    species,  nihil  aliud  (|Uiero,  ([uam  naturam  istius  modi 
cogitandi,     qui    revera    est    Ens,    et    ab    alio    modo  cogitandi 
distinguitur ;  vcrum  hi  niodi  cogitandi  idea^  vocari  n(ni  possunt, 
ne((ue  veri  aut  falsi  possunt  dici,  sicut  etiam  amor   non  potest 
verus    aut   falsus  vocari,  sod  bonus  aut  malus.  Sic  Plato,   cum 
dixit,  hominem  essc  animal  bipcs  sine  i^lumis.  non  magis  crravit, 
iiuam  ([ui  dixerunt,  hominem  esse  animal  rationale.    Nam  IMato 
non  minus  cognovit,  hominem  esseaninial  rationale,  (luam  cieteri 
cognoscunt;    verum  ille  honn'nem  revocavit   ad  certam  classem. 
ut  quando  vellet  de  homine  cogitare,  ad  illam  dassem  recurrendo, 
cujus   facile  recordari  potuerat,  statim  in  cogitationem    hominis 
incideret.    Inio  Aristot^jles  gravissime  erravit,  si  putavit    se  illa 

111.  18 


194  COGITATA    METArilYSlCA. 

sua  detinitione  liumanam  essentiani  adaHjuate  explicuisse ;  an 
vero  Plato  bene  fecerit,  tantum  c|uicri  posset.  Sed  hicc  non 
sunt  hujus  loci. 

In  Eerum         Ex  omnibus  supradictis  inter  ens  Reale  et  entis 

tnvesHgatio-  j^atiouis  Jdeata  nuUam  dari  convenientiam  apparet. 

Realia  cum    Unde    etiam    facile    videre    est,    quam    sedulo    sit 

entihus  Ra-    cavendum  in  investigatione  rerum,  ne  entia  Realia 
tionis  non     ^^^^  entibus  Rationis  confundamus.  Aliud  enim  est 

confnn  en  a.  jjjqujj.gj-g  i^  rerum  naturam,  aliud  in  modos,  quibus 
res  a  nobis  percipiuntur.  Hiiec  vero  si  confundantur,  neque 
modos  percipiendi,  neque  naturam  ipsam  intelligere  poterimus ; 
imo  vero,  quod  maximum  est,  in  causa  erit,  quod  in  magnos 
errores  incidemus,  quemadmodum  multis  hucusque  contigit. 

Quomodo  Notandum    etiam,    quod    multi    confundunt    ens 

Ens  Rattoms  ^^ationis  cum  ente  Ficto ;  putant  enim  ens  Fictum 
Ens  Fictum  otiam  esse  ens  Rationis,  quia  nullam  extra  mentem 
distinguantur.\\2i\)et  existentiam.  Sed  si  ad  entis  Rationis  et  entis 
Ficti  definitiones  raodo  traditas  recte  attendatur,  reperietur  inter 
ipsa,  tum  ex  ratione  causa^,  tum  etiam  ex  eorum  natura,  absque 
respectu  caus£e,  magna  differentia.  Ens  Fictum  enim  nihil  ahud 
esse  diximus,  quam  duos  terminos  connexos  ex  sola  mera  voluntate 
sine  ullo  ductu  Rationis;  unde  ens  Fictum  casu  potest  esse 
verum.  Ens  vero  Rationis  nec  a  sola  voluntate  dependet,  nec 
uUis  terminis  inter  se  connexis  constat,  ut  ex  definitione  satis 
fit  manifestum.  Si  quis  igitur  roget,  an  ens  Fictum  ens  Reale 
sit,  an  vero  ens  Rationis,  tantum  repetendum  atque  regerendum 
est  id,  quod  jam  diximus,  nempe  male  dividi  Ens  in  ens  Reale 
et  ens  Rationis;  ideoque  malo  fundamento  quaeritur,  an  ens 
Fictum  ens  Reale  sit,  an  vero  Rationis :  supponitur  enim  omne 
Ens  dividi  in  ens  Reale  et  Rationis. 

Entis  divisio.  Sed  ad  nostrum  propositum  revertamur,  a  quo 
videmur  utcunque  jam  deflexisse.  Ex  Entis  definitione, 
vel  si  mavis  descriptione,  jara  tradita  facUe  videre  est,  quod  Ens 
dividendura  sit  in  ens,  quod  sua  natura  necessario  existit,  sive 
cujus  essentia  involvit  existentiam,  et  in  ens,  cujus  essentia 
non  involvit  existentiam  nisi  possibilem.  Hoc  ultimum  dividitur 
in  Substantiam  et  Modura,  quorum  definitiones  part.  1.  Art.  51. 
52.  et  56.  Princ.  Philos.  traduntur ;  quare  non  necesse  est  eas 
hic  repetere.  Sed  tantum  notari  volo  circa  hanc  divisionem, 
quod  expresse  diciraus,  Ens  dividi  in  Substantiara  et  Modura, 
non    vero  in  Substantiara  et  Accidens:  nara  Accidens  nihU  est 


PARS    I.    CAP.    1.  195 

prieter  modiim  cogitandi;  utpote  quod  solummodo  respectum 
denotat.  Ex.  grat.  cum  dico,  trianjiulum  moveri,  motus  non  est 
trianguli  modus,  sed  corporis  (juod  movetur ;  unde  motus  respectu 
trianguli  Accidens  vocatur,  respectu  vero  corporis  est  sive  ens 
reale,  sive  Modus :  non  enim  potest  motus  concipi  sine  corpore, 
at  (luidem  sine  triangulo. 

Porro,  ut  jam  dicta,  et  etiam  ([uae  sequentur,  melius  iu- 
telligantur,  explicare  conabimur,  quid  per  eiise  essenfitr,  esse 
existenfm,  esse  idefe,  ac  denique  esse  ])otenti(p  intelligendum  sit. 
Quo  etiam  nos  movet  (juorundam  ignorantia,  qui  nullam  di- 
stinctionem  agnoscunt  inter  essentiam  et  existentiam,  vel,  si 
agnoscunt,  esse  essentiw  cum  esse  idew  vel  esse  potenti(.e  con- 
fundunt.  Ut  liis  igitur  et  rei  ipsi  satisfaciamus,  rem,  quam 
distincte  poterimus,  in  sequentibus  explicabinuis. 

CAP.  II. 

Qaid  sit  esse  Essentice,  (juid  esse  Existentice,  (juid 
esse  Idece,  cjiiid  esse  Potentice. 

Ut  clare  percipiatur,  quid  per  h?ec  ([uatuor  intelligendum  sit, 
tantum  necesse  est,  ut  nobis  ob  oculos  ponanius  ea,  c{\\k  de 
substantia  increata,  sive  de  Deo,  diximus  ;  nempe 

1".  Deum  eminenter  continere  id  quod  formaliter     Creaturas 

in    rebus    creatis    reperitur ;    hoc    est,   Deum  talia    '"  ^^^  5'^^^ 
\,  .  .  ....      fjutnenter. 

attributa    habere,  quibus  omnia  creata  eminentiori 

modo  contineantur;  vide  F(irt.   1.  Axiom.  8.  et   CoroU.  X-  Pt'(jj>. 

12.    Ex.    gr.  extensionem  clare  concipimus  sine  ulla  existentia, 

ideoque,  cum  per  se  nullam  habeat  vini  existendi,  a  Deo  creatam 

esse  demonstravinnis  {Proj).  ultinut  part.   1.).  Et,  quia  in  causa 

tantundem  perfectionis  ad  minimum  debet  esse,  quantum  est  in 

effectu,  sequitur,  onnies  perfectiones  extensionis  Deo  inesse.  Sed, 

quia  postea  rem  extensam  ex  sua  natura  divisibilem  esse  vide- 

bamus,  hoc  est,  imperfectionem  continere,  ideo  Deo  extensionem 

tribuere    non    potuimus    {jxtrt.    1.   Propos.  IG.),  adeo^jue  fateri 

cogebamur,  Deo  aH([uod  attributum  inesse,  quod  omnes  materia' 

perfectiones  excellentiori  modo  continet  (.Sr7/o/. /Voy>.  9. /^^//V.  1.), 

([Uod([ue  vices  materite  supplere  potest. 

2".  Deum  seijjsum  at([ue  omnia  aha  inteUigere;  hoc  est, 
omnia  objectivo  etiam  in  se  habere  {/xtrf.   1.   /Voy>.  9.br~ 

3".  Deum  esse  omnium  rerum  causani.  (Mnn<|ne  ex  absoluta 
hbertate  voluntatis  operari. 


196  COGITATA    METAPHYSICA. 

Quid  sit  esse      Ex    his    itaqiie    clare    videre    est,    quid  per  illa 

existenUw     ^l"^^"or  intelligendum  sit.  Primum  enim,  f.s.s-e  scilicet 

idea',  ac     Essmtioi,  nihil  aliud  est  quam  modus  ille,  quo  res 

potentuv.      creatiB    in    attributis    Dei    comprehenduntur ;    esse 

deinde    Idece,    dicitur,    prout  omnia  objective  in  idea  Dei  conti- 

nentur;    esse    porro    Potentke  dicitur  tantum  respectu  potentige 

Dei,   qua  omnia  nondum  adhuc  existentia  ex  absoluta  libertate 

voluntatis    creare    potuerat;    esse    deniqueEx istetiiicc    est  ipsa 

rerum    essentia   extra  Deum,  et  in  se  considerata,  tribuiturque 

rebus  postquam  a  Deo  creatss  sunt. 

Hac  quatiior       Ex     quibus    clare    apparet,    hsec    quatuor    non 

^«an  ^disthi^  distingui    inter    se,    nisi    in   rebus  creatis;  in  Deo 

gui,  nisi  in   vero  nullo  modo.  Deum  enim  non  concipimus  fuisse 

creaturis.     potentia  in  alio,  et  ejus  existentia  ejusque  intellectus 

ab  ejus  essentia  non  distinguuntur. 

Ad  qucestio-  Ex  his  facilo  ad  qusestiones,  quae  passim  de 
^dl  Essentia  ^^^^^^^^  circumferuntur,  respondere  possumus. 
res23ondetur.  Qusestiones  autem  hse  sunt  sequentes:  an  essentia 
distingitatur  ab  existentia;  et,  si  distinguatnr,  an 
sit  aliquid  diversum  ab  idea;  et,  si  aliquid  diversum  ab  idea 
sit,  an  habeat  aliquod  esse  extra  intellectum;  quod  postremum 
sane  necessario  fatendum  est.  Ad  primam  autem  sub  distiji&^ne 
respondemus,  quod  essentia  in  Deo  non  distinguatur  ab  existentia, 
quandoquidem  sine  hac  illa  non  potest  concipi ;  in  caeteris  autem 
essentia  differt  ab  existentia :  potest  nimirum  sine  hac  concipi. 
Ad  secundam  vero  dicimus,  quod  res,  qu?e  extra  intellectum 
clare  et  distincte,  sive  vere  concipitur,  aliquid  diversum  ab  id^a,, 
sit.  Secl  denuo  quseritur,  a7t  illud  esse  extra  intellectum  sit  a  se 
ipso,  an  vero  a  Deo  creatum.  Ad  quod  respondemus,  essentiam 
formalem  non  esse  a  se,  nec  etiam  creatam;  hsec  duo  enim 
supponerent,  rem  actu  existere ;  sed  a  sola  essentia  divina 
pendere,  in  qua  omnia  continentur;  adeoque  hoc  sensu  iis 
assentimur,  qui  dicunt  essentias  rerum  seternas  esse.  Quaeri 
adhuc  posset,  quomodo  nos,  nondum  intellectd  naturd  Dei,  rerum 
essentias  intelligamus ;  cum  illse,  ut  modo  diximus,  a  sola  Dei 
natura  pendeant.  Ad  hoc  dico,  id  ex  eo  oriri  quod  res  jam 
creat?e  sunt:  si  enim  non  essent  creatse,  prorsus  concederem, 
id  impossibile  fore,  nisi  post  naturae  Dei  adsequatam  cognitionem  ; 
eodem  modo  ac  impossibile  esttJjaft*^»ftgirj"'iaipossibile,  quam, 
ex  nondum  nota  natura  Parabol?e,  naturam  ejus  ordinatim 
applicatarum  noscere. 


PARS    I.    CAP.    II.  197 

Porro  notandum,  quod,  quamvis  ossentiie  modo-  ('«muctorin 
rum  non  existentium  in  illorum  substantiis  compre-   f^l^"!-,^^"^ i 
hendantur,  et  eorum  e.^iseessenflff^m  illorum  substantiis.,^/  anrihnta 
sit,    nos    tamen    ad    Deum    recurrere  vohn'mus,  ut      recurrit. 
generaliter   essentiam  modorum  et  substantiarum  explicaremus, 
et  etiam,  quia  essentia  modorum  non  fuit  in  illorum  substantiis, 
nisi    post    earum    creationem,  et  nos  esse  essentifirutn  reternum 
quaerebamus. 

Ad    ha3c  non  puto  operte  pretium  esse,  hic  Au-  C'"'"  (ijiyrutu 
thores,  qui  diversum  a  nobis  sentiunt,  refutare,  nec    "^'A'»'''^"^* 
etiam  eorum  definitiones  aut  descriptiones  de  essentia         ^„,7 
et  existentia  examinare :  nam  hoc  modo  rem  claram 
obscuriorem    redderemus.  Quid  enim  magis  clarum,  <|uam,  (|uid 
sit    essentia    et    existentia,    intelHgerc ;    (|uando(|uidem    nullam 
definitionem  ahcujus  rei  dare  possumus,  f[uin  simul  ejus  essen- 
tiam  exph'cemus. 

Denique,    si  quis  Philosophus  adhuc  dubitet,  an      Quomodo 
essentia  ab  existentia  distinguatur  in  rebus  creatis,  f'**'*'"*'"*  '"- 
non  est  quod  multum  de  definitionibus  essentise  et    \t  existeu- 
existentiiu    laboret,    ut    istud    dubium    tollatur;   si    tiam  facile 
enim  tantum  adeat  statuarium  ahquem  aut  fabrum    «'^^<'''><'«'"'"- 
lignarium,  ilh  ipsi  ostendent,  quomodo  statuam  nondum  existen- 
tem    certo    ordine    concipiant,    et    postea    eam    ipsi  existentem 
priebebunt. 

CAP.  III. 

Dc    eo,    qtiod   est  Xecessarium,  hnpossibile,  Possibile,  et   Con- 
timjens. 

Natura  entis,  quatenus  ens  est,  sic  explicatri,  ad      Quid  hic 
ah([uas  ojus  affectiones  expHcandas  transimus ;  ubi  ^^''^'^  "!l,7Jm 
notaiKhim   vcnit,    ([uod  per  (tjfertioncs  hic  intelhgi-    ,fe„(ium  sit. 
mus    id,    (juod  ahas  per  <tttribut<t  denotavit  Carte- 
sius  in  part.  1.  Princ.  Philos.  art.  52.  Nam  Ens,  quatenus  ens 
est,    per    se    sohim,    ut    su])stantia,  nos  non  afhcit ;  ([uare  per 
ali([U()d    attributum    ex])hcanduni    est,    a    ([uo    tamen    non  nisi 
Jiati()n(»    distinguitur.    llnde    non    satis    mirari   possum  illorum 
ingenia  su})tihssima,  ([ui  medium  ([Uivsiverunt,  non  sine  magno 
detrimcnto  veritatis,  inter  Ens  et  Nihil.  Sed  in  eorum  errorem 
refutando  non  morabor,  ([uand()([uidem  ipsi,  ubi  tahum  affectio- 
num    definitiones    traderc    molinntur.    in    vana    sua    subtilitat(» 
prorsus  evanescunt. 


198  COGITATA    METAPHYSICA. 

AffecUonnm  Nos  igitur  rem  nostram  agemus,  dicimusquo 
defimtio.  Entis  affectiones  esse  qucedam  attribiita,  siih  quibiis 
uniuscujusque  essentiam  vel  existentlam  intelligimus,  a  qua  tamen 
non  nisi  Ratione  distinguuntur.  De  his  quasdam  (non  enim  omnes 
pertractare  mihi  assumo)  hic  exphcare,  et  a  denominationibus, 
qu8e  nulhus  entis  sunt  affectiones,  separare  conabor.  Ac  primo 
quidem  agam  de  eo^  quod  est  necessarium  et  im^mssibile. 

Qiiot  modis  Duobus  modis  res  dicitur  necessaria  et  impossi- 
res  dicatur  \^[\{^.  yg}  respectu  sua3  essentiae,  vel  respectu  caus?e. 
necessaria  et  ^  .  j  •       t-.  •  •   , 

imjwssibiUs.    -ttespectu   essentige  Deum  necessario  existere  novi- 

mus;  nam  ejus  essentia  non  potest  concipi  sine 
existentia:  Chimsera  vero  respectu  imphcantije  suse  essentise 
non  potis  est,  ut  existat.'  Respectu  causse  dicuntur  res,  e.  g. 
materiales,  esse  impossibiles  aut  necessarise :  nam  si  tantum  ad 
earum  essentiam  respicimus,  illam  concipere  possumus  clare  et 
distincte  sine  existentia ;  quapropter  nunquam  existere  possunt 
vi  et  necessitate  essentise,  sed  tantum  vi  causee,  Dei  nempe 
omnium  rerum  creatoris.  Si  itaque  in  decreto  divino  est,  ut  res 
ahqua  existat,  necessario  existet ;  sin  minus,  impossibile  erit  ut 
existat.  Nam  per  se  manifestum  est,  id  quod  nullam  causam, 
internam  scihcet  aut  externam,  habet  ad  existendmii,  impossi- 
bile  esse  ut  existat  :  atqui  res  in  hac  secunda  hypothesi  poni- 
tur  tahs,  ut  neque  vi  suse  essentia?,  quam  per  causam  internam 
intehigo,  neque  vi  decreti  divini,  unicse  omnium  rerum  causae, 
externse,  existere  possit ;  unde  sequitur,  res,  ut  in  sec.  hyp. 
a  nobis  statuuntur,  impossibiles  esse  ut  existant. 

Chimmram        XJbi  notandum  venit,  l^.  Chimseram,  quia  neque 

^^'"rerf^z^^^  in  intellectu  est  neque  in  imaginatione,  a  nobis  ens 

vocari.       Verbalo    commode    vocari  posse ;  nam  ea  non  nisi 

verbis  ex^imi  potest.  Ex.  gr.  Circulum  quadratum 

verbis    quidem    exprimimus,    imaginari    autem    nuho    modo,  et 

multo  minus  intehigere  possumus.  Quapropter  Chimsera  praeter 

verbum    nihil    est,  ideoque  Impossibihtas  inter  affectiones  entis 

numerari  non  potest :  est  enim  mera  negatio. 

Res  crea-         2^.    notandum    venit,    quod    non    tantum  rerum 

tas,  quoad    creatarum  existentia,  verum  etiam,  ut  infra  in  sec. 

existentiam    part.  evidentissime  demon§ijai>inius,  earum  essentia 

a  Deo       et    natura    a    solo    Dei    decreto  dependet,  Ex  quo 

dejyendere.     clare  sequitur,  res  creatas  nunam  ex  se  ipsis  habere 

necessitatem  s  nempe  quia  ex  se  ipsis  nuham  habent  essentiam, 

nec  a  se  ipsis  existunt. 


PARS    I.    CAI'.    III.  199 

3**.  denique  notandum  est  quod  necessitas,  qualis     yecessita- 
vi  causae  in  rebus  creatis  est,  dicatur  vel  respectu   '^?'  '^""'  '/' 
earum    essentia),    vel    respectu    earum    existentuc;   „  cansa  eM, 
nam    hfec    duo  in  rebus  creatis  distinguuntur.  Illa  eAf<e  vel  es 
enim  a  legibus  Natune  icternis  dependet,  haec  vero    •''^'''"''  ^^^ 

,  T  -ir  •       i\  •  e.nstentiih : 

a    serie    et  ordine  causarum.   Verum  in  Deo,  cujus  ^^^  ^^^^    ^\^^ 
essentia  ab  illius  existentia  non  distinguitur,  essentiie   /«   Ueo  non 
necessitas  etiam  non  distinguitur  a  necessitate  exi-     distinr/ui. 
stentiic  ;  unde  se(|uitur,  quod,  si  totum  ordinem  Naturoc  concipere- 
mus,  inveniremus,  quod  nudta,  quorum  naturam  chire  et  distincte 
percipimus,  hoc  est,  quorum  essentianecessariotaiisest,  nullomodo 
possent  existere ;  nam  tales  res  in  Natura  existere  ivque  impossibile 
.  reperiremus,    ac    jam    cognoscimus  impossibile  esse,  ut  magnus 
elephantus  in  acus  foramine  recipi  possit;  quamvis  utriusque  natu- 
ram  clare  percijyamus.  Unde  existentia  iHarum  rerum  non  esset, 
nisi  Chimicra,  quam  neque  imaginari  neque  intelhgere  j)ossemus. 
i    Atquo    hfcc    de    necessitatc    et    impossibilitate,    Pos-^ibile  et 
Iquibus    pauca  de  possih/H  et  coNfhu/r^/ffe  visum  est    <^f^^^'"ff^"'^ 

l  ^  -,.  ^  ,  ,  '  ,,.  non    esse 

^adjungere;    nam    hiec    duo  a  nonnulhs  pro  rerum   renim  affec- 
affectionibus  habentur,  cum  tamen  revera  nihil  ahud        tiones. 
sint,    quam    defectus    nostri    intellectus.    Quod  clare  ostendam, 
postquam  exphcavero,  quid  per  heec  duo  intelligendum  sit. 

Res  possibilis  itaque  dicitur,  ^iim  ejiis  ccmsam  <J'*»d  -^^t 
efficientem  (inideyn  ititelliniinifs,  (tttamen  an  raasani^"^''''''!^!^^'  '^"'^^ 
detenninata  sit,  ignoramas.  Unde  etiam  ipsam  ut 
possibilem,  non  vero  nef[ue  ut  necessariam  ncque  ut  impossibilem 
considerare  possumus.  Si  autem  ad  rei  essentiam  simpliriter,  non 
vero  qd  ejiis  causam  attendamus,  illam  rontin(/entem  dicemus ; 
hoc  est,  illam  ut  medium  inter  Deum  et  Chiman-am,  ut  sic  loquar, 
considerabimus,  nempe  quia  ex  parto  essentia)  nulhim  in  ipsa 
reperimus  necessitatem  existendi,  ut  in  essentia  divina,  nequo 
etiam  implicantiam  sive  impossibihitem,  ut  in  CliimaM*a.  Quod  si 
quis  id,  (|Uod  ego  j)ossihile  voco,  ronfint/ens,  et  contra  id,  (luod  ego 
('(nifimjcns,  j>ossit)Hr  vocare  volit,  non  ipsi  contradicam  ;  no^iueenim 
de  nomini})us  disputare  soleo.  Sat  erit,  si  nobis  conc(Hhit.  iuec  duo 
non  nisi  defectus  nostra  perceptionis,  nec  ah^iuid   reale  esse. 

Si    quis    autem    id  ipsum   negare  veht,  iUi  suus    Possibile  et 
error  nullo  negotio  demonstratur.  Si  enim  ad  Natu-    ^""''/v/''"^" 
ram    atten(hit,    et    quomodo    ipsa  a   Deo  dependet,       deftctas 
nuHum   rontiiK/cns    in  rebus  esse  reperiet,  hoc  est,   nostri  intel- 
(|U()d    ex    parte  rei  possit  existere  et  non  existero       tectus. 


200 


COGITATA    METAPIIYSICA. 


sive,  ut  vulgo  dicitur,  contingens  reale  sit ;  quod  facile  apparet 
ex  eo,  quod  Ax.  10.  part.  1.  docuimus:  tantam  scilicet  vim 
requiri  ad  rem  creandam,  quam  ad  ipsam  conservandam.  Quare 
nulla  res  creata  propria  vi  aliquid  facit,  eodem  modo  ac  nulla  res 
creata  sua  propria  vi  incepit  existere.  Ex  quo  sequitur,  nihil  fieri, 
nisi  vi  causa3  omnia  creantis,  scilicet  Dei,  qui  suo  concursu 
singulis  momentis  omnia  procreat.  Cum  autem  nihil  fiat,  nisi  a 
sola  divina  potentia,  facile  est  videre,  ea,  quse  fiunt,  vi  decreti 
Dei  ejusque  voknitatis  fieri  *).,  At,  cum  in  Deo  nulla  sit  incon- 
stantia  nec  mutatio  {i^er  Frop\  18.  et  Coroll.  Proj).  20.  parL  1.), 
illa,  qu£e  jam  producit,  se  producturum  ab  aeterno  docrevisse 
debuit ;  cumque  nihil  magis  necessarium  sit  ut  existat,  quam 
quod  Deus  exstiturum  decrevit,  sequitur,  necessitatem  existendi 
in  omnibus  rebus  creatis  ab  seterno  fuisse.  Nec  dicere  possumus, 
illas  esse  contingentes,  quia  Deus  aliud  decr^visse  potuit;  nam, 
cum  in  seternitate  non  detur  quando,  nec  ante,  nQc  post,  neque 
ulla  affectio  temporis,  sequitur,  Deum  nunquam  ante  illa  decreta 
exstitisse,  ut  ahud  decernere  posset. 

ConclUatio-  Quod  vero  attinet  ad  libertatem  humanse  volun- 
""ZsiHZrht  ^^^^""^  quam  liberam  esse  diximus  {SchoL  Propos. 
tvii,  et  prce-  l^-  px^rt.  1.),  illa  etiam  a  Dei  concursu  conservatur, 
destinationis  nec  ullus  homo  aliquid  vult  aut  operatur,  nisi  id, 
Det,  huma-    q^od  Deus  ab  aeterno  decrevit,  ut  vellet  et  opera- 

num  captum        ,  r\  i  i.  '^     n      •  -j.  l- 

superare.     ^'stur.     Quomodo    autem    id    neri    possit,    servata 

humana    libertate,  captum  nostrum  excedit ;  neque 

ideo,    quod    clare   percipimus,  propter  id,  quod  ignoramus,  erit 

rejiciendum;  clare  enim  et  distincte  intelHgimus,  si  ad  nostram 


*  Yers.  Belg.  in  margine :  Op  dat  dit  hewvjs  wel  gevat  werde,  moet  men 
letten  op  't  geen  in  H  ticede  deel  dezes  aanhangzels  ontrent  de  wil  Ghodts 
is  aangetekent :  namelijk  dat  Ghodts  wil,  of  heatendich  hesluyt,  alsdan  eerst 
tvert  verstaan,  als  wy  de  zaak  Jdaar  en  onderschtidelijh  hegrijpen;  want  de 
tvezendheit  van  de  zaak,  in  zich  aangemerkt,  is  niet  anders  als  H  hesluyt 
Ghodts,  of  zvjn  afhepaalde  ivil.  Macr  tvy  zeggen  ook,  dat  de  nootzaaklijk- 
heit  van  wezendlijk  te  zijn,  niet  verschilt  van  de  nootzaaklijkheit  van  we- 
zentheyt  {hooftd.  9.  d^^  2,) ;  dat  is,  als  wy  zeggen,  dat  Ghodt  heslooten 
heeft,  dat  de  driehoek  zijn  zal,  zoo  tcillen  wy  niet  anders  zeggen,  als  dat 
Ghodt  d^orde  van  de  Natuir  en  van  d'oorzaken  alzoo  geschickt  heeft,  dat  op 
zulk  een  tijt  de  driehoek  noofzaaklijk  zijn  zoud;  zoo  dat,  indien  wy  ^''orde 
der  oorzaken,  zoodanich  als  ze  van  Ghodt  gevesticht  is,  verstonden,  wy 
zoude  hevinden  dat  de  driehoek  op  zulk  een  tijt  wezendlijk  zijn  moest,  met 
de  zelve  nootzaakelijkheit  als  wy  nu  hevinden,  wanneer  wy  op  des  zelfs 
natuer  letten,  dat'  zijn  drie  hoeken  gelijk  zvjn  met  tu-ee  rechte.  Intellige 
eadum  prorsus  necessitate  rerum  existentiam  atque  efffeentiam  a  divina 
potentia  proticisci. 


PARS    I.    CAP    11 1.  201 

niituram  atteiulamus,  nos  in  nostris  actionibus  esse  liberos,  et 
(lo  multis  deliberare  propter  id  solum,  quod  volumus;  si  etiam 
ad  Uei  naturam  attendamus,  ut  modo  ostendimus,  clare  et 
distinctc  percipimus,  omnia  ab  ii)so  ])endero,  nihilque  existere, 
nisi  quod  ab  tcterno  a  i)eo  decretum  est,  ut  existat.  Quomodo 
autem  himiaria  voluntas  a  Deo  singulis  momentis  procreetur 
tali  modo,  ut  libera  maneat,  id  ignoramus ;  multa  enim  sunt, 
quae  nostrum  captum  excedunt,  et  tamen  a  Deo  scimus  facta 
esse,  uti  ex.  gr.  est  illa  realis  divisio  materiic  in  indetinitas 
particulas  satis  evidenter  a  nobis  demonstrata  (in  Ser.  Part. 
Iropos.  11.);  quamvis  ignoremus,  (juomodo  divisio  ilhi  iiat. 
Nota,  (piod  liic  pro  re  nota  supponimus,  has  duas  notiones, 
'poasibile  nempe  et  contitKjens,  tantum  defectum  cognitionis 
nostra)  circa  rei  existentiam  significare. 

CAP.  IV. 

De  Durdfione  et    'renijmre. 

Ex  eo,  quod  supra  divisimus  Ens  in  ens,  cujus  essentia 
involvit  existentiam,  et  in  ens,  cujus  essentia  non  involvit  nisi 
possibilem  -^tstentiam,  oritur  distinctio  inter  aiternitatem  et 
durationem.    De    adernitate    infra   fusius  lo(|uemur.  Hic  tantum 

dicimus    eam    esso    attributnni,    snh    qno   inpnitani  ^M'(^  />'/ 

Dei  existentiam  concipimus,  Dnratio  vero  est  attri-  -^''''*" ''"■■*• 

butiini,  sub  quo  reruni  creatarum  exisfentiam,  pront  (^nid  l>tt- 

in    sua    actualitate    perseverant,    concij/inins.     Ex  ratio. 

quibus  clare  sequitur,  durationem  a  tota  alicujus  rei  existentia 
non  nisi  Ratione  distingui.  Quantum  enim  durationi  alicujus 
rei  detrahis,  tantundem  ejus  existentia)  detrahi  necesse  est. 
Ha3c  autem  ut  determinetur,  comparamus  ilhim  cum  duratione 
ilhirum  rerum,  quic  certum  et  determinatum  liabcnt  niotum. 
lurque  comjxwafio  temjnis  vocatur.  (^uare  tempus  C'"'''  Tempus. 
non  est  atfectio  rerum,  sed  tantum  merus  modus  cogitandi, 
sive,  ut  jam  diximus,  ens  Kationis;  est  enim  niodus  coij;itandi 
durationi  exphcandiB  inserviens.  Notandum  hic  in  duratione, 
(juod  postea  usum  lia])el)it,  quando  de  a;tornitato  lo(piemur, 
videlicet,  quod  niajor  et  minor  concipiatur,  et  quasi  ex  ])artibus 
componi,  et  deinde  qnrtTl' tantum  sit  attribniuin  existentiio,  non 
vero  essentiu'. 


202  COOITATA    METAPIIYSICA. 

CAP.  V. 

De  Oj)2)ositione,  Ordine,  etc. 

Ex  eo,  quocl  res  inter  se  comparamus,  qua^dam  oriuntur 
notiones,  qui3e  tamen  extra  res  ipsas  nihil  sunt  nisi  cogitandi 
modi.  Quod  inde  apparet,  quia,  si  ipsas  ut  res  extra  cogita- 
tioncm  positas  considerare  velimus,  clarum,  quem  alias  de  ipsis 
habemus  conceptum,  statim  confusum  reddimus.  Notiones  vero 
tales    hse    sunt,    videhcet    Opjjositio,  Ordo,   Convenientia,  Diver- 

Quid  sunt    sitas,   Subject/im,  Adjunctum,  et  si  quae  adhuc  alia 

( ppositio,     i^     similia    sunt.  Hse,  inquam,  a  nobis  satis  clare 
Ordo,   Conve-  .    •       ,  ,        '        .^  '  ,  •  i       , 

nientia,  Di-   percipiuntur,     quatenus     ipsas     non,     ut    quid    ab 

versitas,      essentiis     rerum     oppositarum,     ordinatarum,    etc. 

Subjectum,    diversum,    concipimus,  sed  tantum  ut  modos  cogi- 

^^^Sc  "^"'    tandi,    quibus    res    ipsas    facihus     vel    retinemus 

vel    imaginamur.    Quare    de    his    fusius   loqui  non 

necesse    esse    judico,    sed    ad    terminos   vulgo  transcendentales 

dictos  transeo. 

CAP.  VI. 

De   Uno,   Vero,  et  Bono. 

Hi  termini  ab  omnibus  fere  Metaphysicis  pro  generalissimis 
Entis  Affectionibus  habentur ;  dicunt  enim,  omne  Ens  esse  Unum, 
Verum,  et  Bonum,  quamvis  nemo  de  iis  cogitet.  Verum  quid 
de  his  intelKgendum  sit,  videbimus,  ubi  seorsim  unumquemque 
horum  terminorum  examinaverimus. 

Quid  sit  Incipiamus  itaque  a  primo,  sciHcet  Uno.  Hunc 
Unitas.  terminum  dicunt  significare  ahquid  reale  extra 
intellectum  ;  verum,  quidnam  hoc  enti  addat,  nesciunt  explicare  ; 
quod  satis  ostendit,  illos  entia  Rationis  cum  ente  ReaK  con- 
fundere,  quo  efhciunt,  ut  id,  quod  clare  intelUgunt,  confusum 
reddant.  Nos  autem  dicimus,  Unitatem  a  re  ipsa  nuUo  modo 
distingui,  vel  enti  nihil  addere ;  sed  tantum  modum  cogitandi 
^  esse,  quo  rem  ab  aliis  separamus,  quse  ipsi  similes  sunt,  vel 
cum  ipsa  aUquo  modo  conveniunt. 

Quid  sit         Unitati    vero     opponitur    ^mdtitudo,    quae    sane 

^f^uotes^ectt  ^^^^^^  etiam  nihil  addit,  nec  aliquid  priieter  modum 

l)eus  dici     cogitandi     est,    quemadmodum    clare    et    distincte 

jyossit  unus,  intelHgimus.    Nec    video,    quid    circa    rem    claram 

et  quo  res-    ampHus    dicendum    restat;    sed   tantum  hic  notan- 

pectu  umcus.  ^^^^    ^^^^    Deum,    quatenus    ab    aHis   entibus  eum 


PARS    I.    CAP.    VI.  203 

separamus,  posse  dici  unum;  verum,  quatenus  concipimus 
ejusdem  natura)  plures  esse  non  posse,  unicmn  vocari.  At  vero, 
si  rem  accuratius  examinare  vellemus,  possemus  forte  osten- 
dere,  Deuin  non  nisi  improprie  unum  et  unicum  vocari ;  sed 
res  non  est  tanti,  imo  nullius  momenti  iis,  (lui  de  rebus,  non 
vero  de  nominibus  sunt  solliciti.  Quare  h^(-  relicto  ad  secun- 
dum  transimus,  et  eadem  opera,  (juid  sit  falsum,  dicemus. 

Ut    autem    ha3C    duo,    verum  scilicet  et  falsum,      Qttid  sit 
recte      percipiantur,      a     verborum     significatione  ^-^,^"/"/,  ''/,^,^1 
incipiemus,    ex    (jua    apparebit,  ea  non  nisi  rerum  ,,^,„(1  ti]i,,„in 
denominationes  extrinsecas  esse,  neque  rebus  tribui   7»«/»  apufl 
nisi     rhetorice.     Sed     quia    vulgus    vocabula    pri-    i'f'i^o»oj)hos. 
mum    invenit,  quie  postea  a  Philosopliis  usurpantur,  ideo  e  re 
esse  videtur  illius,  qui  primam  significationem  ahcujus  vocabuli 
(|ua'rit,   (juid  primum  apud  vulgum  denotarit,  inquirere ;  pnecipue  . 
ubi  aliie  causai  deficiunt,  quie  ex  Hnguie  natura  depromi  i^ossent  1 
ad    eam    investigandam.    Prima    igitur  veri  et  falsi  significatio  I 
ortum    videtur    duxisse    a    narrationibus ;    eaque    narratio  vera 
dicta  fuisse,  qua)  erat  facti,  quod  revera  contigerat;  falsa  vero, 
quee   erat  facti,  quod  nulHbi  contigerat.  At({ue  hanc  Philosophi 
postea  usurparunt  ad  denotandam  convenientiam  idepo  cum  suo 
ideato,    et    contra ;    (juare    Idea    Vera    dicitur    iHa,   quie    nobis 
ostendit  rem,  ut  in  se  est ;  Falsa  vero,  qua^  nobis  ostendit  rem 
aHter,    quam    revera    est.    Idea)    enim    nihil    aHud  sunt,  (juam 
narrationes    sive    historicG  naturae  mentales.  Atque  hiuc  postea 
metai)horice  translata  est  ad  res  mutas ;  ut  cum  dicimus  verum 
aut    falsum    aurum,    quasi    aurum  nobis  repraisentatum  aH^juid- 
de  seipso  narret,  ({uod  in  se  est,  aut  non  est. 

Quocirca  plane  decepti  sunt,  qui  rerHni  terminum     Vermn  non 
transcendentalem  sive  Entis  affectionem  iudicarunt.    ^''"^^  tnmi- 
rsam    de    rebus    ipsis    non    nisi    miproprie,   vel    si  sretuleniahnt. 
mavis  rlietorice,  dici  potest. 

Si  porro  (jua^ras,   (piid  sit  veritas  pra^ter  verani      Ventait  et 

rera    iden 
uoniixio 


ideam,  (puere   etiam,  (|uid  sit  albedo  pra'ter  corpus 

an^inn;    eodem    enim  modo   se  habent  ad  invicem.      diffcrant. 

De  causa  veri  et  de  causa  falsi  jam  antea  egimus;  ((uare 
hic  nihil  restat  notandum,  nec  etiam  (jua' diximus  opene  pretium 
fuisset  notare,  si  sciiptores  in  similibus  luigis  non  ndeo  se 
intricassent,  ut  postea  se  extricart^  nciiuivcrint,  no^Hnn  passim 
in  scirpo  (juierentes. 


204  COGITATA    METAPIIYSICA. 

Quivnam  Proprietates  vero  veritatis  aut  idese  verae  snnt, 

Uites   Verlta-  ^'    ^^"^^    ^i^    clara    et    distincta;    2.    Quod    omne 

tis?  Certitu-  dubium  tollat,  sive  uno  verbo,  quod  sit  certa.  Qui 

dinem  non    quasrunt   certitudinem  in  rebus  ipsis,  eodem  modo 

esse  m  rehn^.  falluntur,  ac  cum  in  iis  quaerunt  veritatem  ;  et  quam- 

vis  dicamus.  res  in  incerto  est,  rhetorice  sumimus  ideatum  pro 

idea,  quomodo  etiam  rem  dicimus  dubiam  ;  nisi  forte  quod  tum  per 

incertitudinem    contingentiam  intelligamus,  vel  rem,  quaj  nobis 

incertitudinem    aut    dubium    injicit.    Neque  opus  est  circa  ha3C 

diutius  morari ;   (|uare  ad  tertium  pergemus,  et  simul,  quid  per 

ejus  contrarium  intelligendum  sit,  explicabimus. 

Bonum  et         Res    sola    considerata  neque  hona  dicitur  neque 

^^^tum^dicT   '^^^'^^^^7  ^^d  tantum  respective  ad  aliam,  cui  conducit 

respective.     ad  id,  quod  amat,  acquirendum,  vel  cojitra:  ideoque 

unaquseque  res,  diverso  respectu  eodemque  tempore, 

bona    et    mala    potest    dici.    Sic    consihum    e.    g.   Achitophelis 

Absaloni    datum    bonum    in    Sacris  Litteris  vocatur;  pessimum 

tamen    erat  Davidi,  cujus  interitum  moliebatur.  Sed  multa  alia 

sunt    bona,    quse    non    omnibus    bona  sunt;  sic  salus  bona  est 

hominibus,  non  vero  neque  bona  neque  mala  brutis  aut  plantis, 

ad    quas    nullum    habet    respectum.    Deus    vero  dicitur  summe 

bonus,    quia  omnibus  conducit ;  nempe  uniuscujusque  esse,  quo 

nihil    magis   amabile,  suo  concursu  conservando.  Malum  autem 

absolutum  nuUum  datur,  ut  per  se  est  manifestum. 

Quare  aliqui      Qui    autem    bonum  aliquod  Metaphysicum  quae- 

^"^'"^.    ^^""  ritant,    quod    omni    careat    respectu,    falso    aliquo 

statuerunt.    prsejudicio     laborant;     nempe    quod    distinctionem 

Rationis  cum  distinctione  Reali  vel  Modali  confundant. 

Distinguunt  enim  inter  rem  ipsam  et  conatum,  qui  in  unaquaque 

re  est  ad  suum  esse  conservandum,  quamvis  nesciant,  quid  per 

conatum  intelHgant.  Ha3c  enim  duo,  quamvis  Ratione  seu  potius 

verbis    distinguantur,    quod    maxime  ipsos  decepit,  nullo  modo 

reipsa  inter  se  distinguuntur. 

Res  et  Quod  ut  clare  intelHgatur,  exemplum  alicujus  rei 

7es^\T\tMu  simpHcissimae  ob  oculos  ponemus.  Motus  habet  vim 

suo  jperseve-  ^^    suo    statu  perseverandi ;  haec  vis  profecto  nihil 

rare  conan-   aliud    est,  quam  motus  ipse,  hoc  est,  quod  natura 

tur,  quomodo  motus    taHs   sit.  Si  enim  dicam,  in  hoc  corpore  A 

anufr^'      i^il^il    aHud   esse,  quam  certam  quantitatem  motiis, 

hinc    clare    sequitur,    quamdiu    ad    iHud  corpus  A 

attendo,  me  semper  debere  dicere,  iUud  corpus  moveri.  Si  enim 


PAKS    I.    CAP.    VI.  205 

dicerem,  illud  suam  vim  movendi  ex  se  amittere,  necessario  ipsi 
aliqiiid  aliud  tribuo  prroter  id,  quod  in  liypothcsi  supposuimus, 
per  quod  suiim  naturam  amittit.  (^uod  si  voro  li;i'c  ratio  oljscurius 
videatur,  age  'Concedamus,  illum  conatum  so  movendi  alif[uid 
esse  praeter  ipsas  leges  et  naturam  motiis;  cum  igitur  liunc 
conatum  esse  bonum  metaphysicum  supponas,  necessario  hic 
etiam  conatus  conatum  habobit  in  suo  esse  perseverandi,  et  hic 
iterum  alium,  ot  sic  in  infinitum,  (juo  magis  absurdum  nescio 
quid  fingi  possit.  Katio  autcm,  cur  illi  conatum  rei  a  re  ipsa 
distinguunt,  ost,  quia  in  se  ipsis  reperiunt  desiderium  se  conser- 
vandi,  et  tale  in  unaquaque  re  imaginantur. 

Qufcritur  tamen,  an  Deus,  antequam  res  creasset,       >"  ^^^"« 
dici    posset    bonus;    ex    nostra    definitione  vidotur    ,.""lL^'Xci 
sequi,    Deum    tale    attributum    non   habuisse,  quia  jtossif  bonus. 
dicimus,  rom,  si  in  se  sola  consideratur,  nequQbonam. 
neque  malam  posse  dici.   Hoc  autem  multis  absurdum  videbitur  ; 
sed,  qua  ratione,  nescio ;  multa  enim  hujus  notic  attributa  Deo 
tribuimus,  qux,  antequam  res  crearentur,  ipsi  non  competebant, 
nisi    potentiii,    ut    cum   vocatur  creiitor,  judex,  misericors,  etc. 
Quare  similia  argtlmenta  moram  nobis  injicere  non  debent. 

Porro,    uti    bonum    et    malum    non    dicitur  nisi     Perfertum 
respective,  sic  etiam  perfectio,  nisi  (luando  perfec-    7"0""'^''>  '/'* 
tionem    sumnnus    pro    ipsa  rei  essentia,  quo  sensu  spectire,  *jiio- 
antea  diximus,  Deum  infinitam  perfectionom  habere,         viodn 
hoc  est,  infinitam  essentiam,  seu  infinitum  esse.  absolnte. 

Plura  his  iiddere  non  est  animus;  reli^iua  enim,  quie  ad  paitem 
generiilem  Metaphysices  spectant,  satis  nota  esse  existimo: 
adeoque  opera?  pretium  non  esse,  ea  ulterius  persequi. 


A  P  P  E  N  D  I  C  I  S 

COGITATA  METAPHYSICA 

C  0  N  T  I  N  E  N  T  I  S 

PARS    II, 

hi  qiia  prwcipaa,  qiice  in  parte  Metaphysices 

speciali  circa  Deum  ejusque  Attributa,  et  Mentem  Jmmanam, 

vulgo  occurrunt,  hreviter  expUcantur.  * 


CAP.  I. 

De  Dei  ^ternitate. 

SnhstanUa-    Xam    antea    docuimus,    in    Rerum  Natura  praeter 

rum  divisio.  J  substantias    earumque    modos    nihil    dari ;  quare 

non  erit  hic  exspectandum,  ut  aUquid  de  formis  substantiaHbus 

et    reahbus    accidentibus    dicamus:    sunt    enim    hsec,    et  hujus 

farinse    aha,   plane  inepta.  Substantias  deinde  divisimus  in  duo 

*  Vers.  Belg.  ita  pergit:  In  dlt  Hooftdeel  wort  Ghodts  tvezendlijhheit  heel 
anders  verklaart,  als  de  menschen  die  gemeenlvjk  verstaan,  die  namelvjk  de 
tvezendlijkheit  Ghodts  met  hare  ivezendlijkheyt  verwarren,  waer  uit  ontstaat, 
dat  zi/  Ghodt  inbeelden  te  zijn  iet  als  een  Mensch,  en  op  H  ware  denkheelt 
Ghodts,  't  welk  zy  hehhen,  niet  letten,  of  geheelijk  omvetend  zvjn  van  dat 
zy  't  hebben;  waar  door  't  ook  geheurt,  dat  zy  Ghodts  tvezentlvjkheit  noch 
van  vooren,  dat  is  nyt  des  zelfs  tvare  hepaling  of  wezendheit,  noch  van  ach- 
feren,  uyt  des  zelfs  denkbeelt,  voor  zoo  veel  't  in  ons  is,  beivijzen  noch  be- 
grijpen  konnen.  Wy  zullen  derhalve  trachten  in  dit  Hooftdeel,  zoo  klaar 
als  ons  moogelijk  zal  zijn,  te  betoonen,  dat  Ghodts  wezendlijkheit  van  de 
wezendlijkheit  der  geschape  dingen  geheelijk  verschilt.  Nimirum  Dei  exis- 
tentia  ab  ea,  quse  est  hominum  et  creaturarum,  probe  distinguenda, 
siquidem  illius  ideam  in  mente  nostra  jam  adesse,  et  existentiam  tam  a 
priori  quam  a  posteriori  demonstrari  posse,  intellecturi  sumus. 


1*AI{S    II.    CAI'.    J.  207 

siimma  genera,  Extensionem  scilicet  et  Cogitationem,  ac  cogi- 
tationem  in  creatam,  sive  Mentem  liumanam,  et  increatam ,  sive 
Deum.  Existentiam  autem  hujus  satis  supeniue  demonstravimus 
tum  a  posteriori,  scilicet  ex  ipsius,  quaiu  habenuis,  idea,  tum 
a  priori,  sive  ab  ejus  essentia,  tanciuam  causa  existenticu  iJei. 
Sed,  quoniam  qua;dam  ejus  attributa  brevius,  quam  argumenti 
dignitas  iXMjuirit,  tractavimus,  ipsa  hic  repetere,  eacpie  fusius 
explicare,  simulque  ahquas  (juaestiones  enodare  decrevimus. 

Pra-cipuum  attributum,  quod  ante  omnia  venit  J^''"  n'ifi">*' 
considerandum,  est  J)ei  yKternita>i,  (lua  ipsius  dura-  '/«'•«<'';»^'" 
tionem  exphcamus ;  vel  potius,  ut  nuliam  JJeo  dura- 
tionem  tribuamus,  dicimus,  eum  esse  leternum.  Nam.  ut  in 
prima  Parte  notavimus,  duratio  est  affectio  existentiiu,  non 
voro  esseutia'  rerum;  J)eo  autem,  cujus  existentia  est  de  ipsius 
essentia,  nulhim  durationem  tribuere  possumus.  Qui  enim  Deo 
illam  tribuit,  ejus  existentiam  ab  ejus  essentia  distinguit.  8unt 
tamen,  qui  rogant,  an  Deus  nunc  iion  diutius  exstiterit,  (juam 
cum  Adamum  crearet;  id^iue  ipsis  satis  clarum  esse  videtur, 
adeoque  nullo  modo  J)eo  durationem  adimendam  esse  existimant. 
Verum  hi  principium  petunt;  nam  supponunt,  Dei  essentiam 
al)  ejiis  (jxistentia  distingui.  (^uierunt  enim,  an  Deus,  qui  exstitit 
usque  ad  Adamum,  non  plus  temporis  exstiterit  ab  Adaino 
creato  usque  ad  nos:  quare  Deo  singulis  diebus  majorem  dura- 
tionem  tribuunt,  et  quasi  continuo  a  se  ipso  ipsum  creari  sup- 
ponunt.  Si  enim  Dei  existentiam  ab  illius  essentia  non  distin- 
guereiit,  ne(piaquam  Deo  durationem  tribuerent,  cum  rerum 
essentiis  duratio  nullo  inodo  competere  possitinam  nemo  un([iiam 
dicet,  circuli  aut  trianguli  essentiam,  (juatenus  est  a^terna  veri- 
tas,  hoc  tempore  diutius  durasse,  quam  tempore  Adami.  l'orro, 
cum  duratio  major  et  ininor,  sive  quasi  partibus  constans  con- 
cipiatur,  clare  se^piitur.  Deo  iiullam  tribui  posse  durationem : 
nam,  cum  ipsius  Esse  sit  a^ternum,  hoc  est.  in  quo  nihil  prius 
noc  posterius  dari  potest,  niinquam  ipsi  durationem  tribuere 
])ossumus,  (piiii  simul,  (|ueni  de  Deo  habemus,  vorum  coiiceptiiin 
dostruainus;  hoc  est,  id,  cjuod  est  iuliuitum  siia  iiatura,  et  (^uod 
nuiKiuam  i^otest  coiicipi  iiisi  intinitum,  in  partes  dividamus,  ei 
scilicet  durationem  tribuendo. 

Quod  autem  Authores  errarunt,  in  causa  est,   J.      <'«'""  "/'» 
quia  a'ternitatem,  ad   Deiim  non  attendentes.  cxpli-   7""*  -''"'""• 

'  .  '  .  .  ' .         ;v.v   Iho  (III- 

care    conati  sunt,   (luasi  a-tornitas  absque  e.ssentia'      ratinnem 
diviine  contemplatione  intelhgi  posset,  vel  (juid  esset     t,ihu,nint. 


208  COGITATA    METAPIIYSICA. 

prnoter  divinam  essentiani ;  atquo  hoc  iterum  inde  ortum  fuit, 
quia  assueti  sumus  propter  defectum  verborum  a^ternitatem  etiam 
rebus^  quarum  essentia  distinguitur  ab  earum  existentia,  tribuere; 
ut  cum  dicimus,  non  implicat,  mundum  ab  aeterno  fuisse ;  atque 
etiam  essentiis  rerum,  quamdiu  ipsas  non  existentes  concipimus ; 
eas  enim  tum  acternas  vocamus.  II.  quia  durationem  rebus  non 
tribuebant,  nisi  quatenus  eas  sub  continua  variatione  esse  judi- 
cabant,  non,  uti  nos,  prout  earum  essentia  ab  earum  existentia 
distinguitur.  III.  denique  quia  Dei  essentiam,  sicuti  rerum 
creatarum,  ab  ejus  existentia  distinxerunt.  Hi,  inquam,  errores 
ipsis  ansam  errandi  prasbuerunt.  Nam  primus  error  in  causa 
fuit,  ut  non  intelligerent,  quid  esset  oeternitas,  sed  ipsam  tanquam 
aliquam  speciem  durationis  considerarent.  Secundus,  ut  non 
facile  possent  invenire  diiferentiam  inter  durationem  rerum 
creatarum  et  inter  Dei  a^ternitatem.  Ultimus  denique,  ut,  cum 
duratio  non  sit  nisi  existentise  affectio,  ipsique  Dei  existentiam 
ab  ejus  essentia  distinxerint,  Deo,  ut  jam  diximus,  durationem 
tribuerent. 

Quid  slt  Sed,  ut  melius  intelligatur,  quid  sit  uEfernitas, 
jEternitas.  ^^  quomodo  ipsa  sine  essentia  divina  non  possit 
concipi,  considerandum  venit  id,  quod  jam  antea  diximus; 
nempe  res  creatas,  sive  omnia  pra^ter  Deum,  semper  existere 
sola  vi  sive  essentia  Dei,  non  vero  vi  propria;  unde  sequitur, 
prsesentem  existentiam  rerum  non  esse  causam  futurse,  sed 
tantum  Dei  immutabilitatem,  propter  quam  cogimur  dicere,  Ubi 
Deus  rem  primo  creavit,  eam  postea  conservabit,  seu  eandem 
illam  creandi  actionem  continuabit.  Ex  quibus  concludimus,  1. 
Quod  res  creata  potest  dici  frui  existentia,  nimirum  quia  existen- 
tia  non  est  de  ipsius  essentia;  Deus  vero  non  potest  dici  frui 
existentia,  nam  existentia  Dei  est  Deus  ipse ;  sicut  etiam  ipsius 
essentia ;  unde  sequitur,  res  creatas  duratione  frui,  Deum  autem 
nullo  modo.  2.  Omnes  res  creatas,  dum  pnesenti  duratione  et 
existentia  fruuntur,  futura  omnino  carere,  nempe  quia  continuo 
ipsis  tribui  debet;  at  de  earum  essentia  nihil  simile  potest  dici. 
Verum  Deo,  quia  existentia  est  de  ipsius  essentia,  futuram 
existentiam  tribuere  non  possumus ;  eadera  enim,  quam  tuni 
haberet,  etiamnum  ipsi  actu  tribuenda  est ;  vel,  ut  magis  proprie 
loquar,  Deo  infinita  actu  existentia  competit  eodem  mpdo,  ac 
ipsi  actu  competit  infinitus  intellectus.  Atque  hanc  infinitam 
existentiam  ^termtatem  voco,  quse  soH  Deo  tribuenda,  non 
vero  ulli  rei  creatae ;  non,  inquam,  quamvis  earum  duratio 
utroque  careat  fine.  Hsec  de  £eternitate ;  de  Dei  necessitate  nihil 


PAKS    JI.    CAI'.    III.  209 

(lico,  quia  non  opus  est,  cum  ejus  existentiam  ex  ejus  essentia 
demonKtravimus.    Pcrgamus  itaquc  ad  unitatcm. 

CAP.  II. 

T)e   Unitate  Dei. 

Mirati  persaipo  fuimus  futilia  argumcnta,  (|uibus  Dei  Unitatem 
adstrucrc  conantur  Authorcs;  (jualia  sunt,  Si  tniHs  jjotiiif  mntuhnn 
creare,  aeteri  essent  frustra;  si  otnnia  in  eundem  finem  cottsjji- 
rent,  ab  nno  comlitore  sunt  jjroducta,  ct  similia,  a  relationibus 
aut  den(miinationibus  cxtrinsecis  pctita  Quaproptcr,  illis  omnibus 
insupcr  habitis,  nostram  dcmonstrationem,  (juam  chirc  potcrimus 
ac  breviter,  hic  proponemus,  idque  sequenti  modo. 

Inter  Dci  attributa  numcravimus  etiam  summam  -^«'<"'  esse 
intelHgentiam,  addidimusquc,  ipsum  omncm  suajn  ""'«^"'^- 
perfectioncm  a  sc,  non  vcro  ab  aho  habcre.  STjam  dicas^  phires 
dari  Deos,  seu  entia  summe  perfccta,  necessario  omnes  debcbunt 
esse  summe  intclhgcntcs :  quod  ut  fiat,  non  sufficit,  unum- 
quemquc  sc  ipsum  tantum  intclhgere:  nam,  cum  omnia  intclligcro 
(iebeat  unusfiuistiue,  et  se  et  caetcros  debebit  intclhgerc;  ex 
quo  sequerctur,  (juod  perfectio  uniuscujusque  ojitellectus  partim 
a  se  ipso,  partim  ab  aho  dependerct.  Non  poterit  igitnr 
quilibet  esse  ens  summe  perfcctum ;  hoc  est,  ut  modo  notavimus. 
ens,  quod  omncm  suam  pcrfectionem  a  se,  non  vero  ab  aHo 
habet ;  cum  tamcn  jam  dcmonstraverimus,  Deus  ens  perfcctissimum 
esso,  ipsuuKiue  existcrc.  Undc  jam  possumus  conchidcrc,  cum 
unicum  tantum  cxistcrc  ;  si  cnim  plurcs  existerent,  scqucrctur. 
ens  pcrfectissimum  habcrc  impcrfcctionem,  quod  cst  absurdum. 
Hrec  de  Dci  Unitate. 

CAP.  III. 

T)o   Tmniensitate  J)ei. 

Docuimus  antca,  nuUum  cns  possc  concipi  tinitum      (^nomodo 
et    imperfectum,    id    cst  do  nihilo  participans,  nisi    ''^;!,/,/,//'!!*/''' 
prius    ad    ens    perfcctum  et'  intinitum  attcndamus,      (juoinoHo 
hoc    est    ad    Deum ;    ([uarc    sohis    Dcus    dicendus     immrn^ns. 
absoluto    infinitus,    nimiiiim    (|uat(MHis    repcrimus  i])sum  rcvcra 
constarc    intinita    pcrfccliom».    At  iinmcnsus  sivc  intcrmiiKibilis 
ctiam    ])otcst    dici,    cpiatcims    rcsj)iciinus    ad  hoc,  (lUo^Tluilhnn 
dctur  cns,  (jiio  pcrfcctio  Dci  tcrminari   ])ossit.  Ex  ((uo  sc(iuitur. 

III.  ^  14 


210  COGITATA    METAPIIYSICA. 

qiiod  Dei  Inpnitas,  invito  vocabulo,  sit  quid  inaxime  positivum ; 
nam  eatenus  ipsum  infinitum  esse  dicimus,  quatenus  ad  ejus 
essentiam  sive  summam  perfectionem  attcndimus.  Immensitas 
vero  Deo  tantum  respective  tribuitur:  non  enim  pertinet  ad 
Deum,  quatenus  absolute  tanquam  ens  perfectissimum,  sed  quate- 
nus  ut  prima  causa  consideratur ;  quic  quamvis  non  esset  per- 
fectissima,  nisi  respectu  entium  secundariorum,  nihilominus  tamen 
esset  immensa.  Nam  nullum  esset  ens,  et  per  consequens  nuUum 
posset  ens  concipi,  ipso  perfectius,  quo  terminari  aut  mensurari 
posset.  {Vide  fusiiis  de  his  Ax.  9.  part.  1.). 

Quld  vidfjo        Authores  tamen  passim,  ubi  de  Dei  Immensitate 

per  Dei  tm-   j^c^^j^f    videntur  Deo  quantitatem  tribuere.  Nam  ex 

intelUgaUir.   hoc    attributo   concludere  volunt,  Deum  necessario 

ubique  prsesentem  debere  esse ;  quasi  vellent  dicere, 

si  Deus  in  aliquo  non  esset  loco,  ejus  quantitas  esse  terminata. 

Quod  idem  adhuc  melius  apparet  ex  alia  ratione,  quam  afferunt 

ad  ostendendum,  Deum  esse  infinitum  sive  immensum  (h£EC  duo 

enim  inter  se  confundunt)^  et  etiam  esse  ubique.  Si  Deus,  ajunt, 

actus  est  purus^  ut  revera  est,  necessario  est  ubiijue  et  infinitus  ; 

nam  si  non  esset  ubique,  aut  non  poterit  esse,  ubicunque  vult 

esse,    aut    necessario    (NB.)  moveri  debebit;  unde  clare  videre 

est,  illos  Immensitatem  Deo  tribuere,  quatenus  ipsum  ut  quantum 

considerant;  nam  ex  extensionis  proprietatibus  hsec  argumenta 

sua    petunt    ad    Dei    Immensitatem    afiirmandam,  quo  nihil  est 

absurdius. 

Demn  esse        gi  jam  quaeras,  unde  ergo  nos  probabimus,  Deum 

'^^Tatur^^'   ^^^^    ubique,    respondeo,    id  satis  superque  a  nobis 

jam    demonstratum    esse,   ubi  ostendimus,  nihil  ne 

momento  quidem  existere  posse,  quin  singulis  momentis  a  Deo 

procreetur. 

Omniprce-         Jam    vero,    ut    Dei    uhiquitas    aut  prcBsentia  in 

sentia  Dei    siugidis    rehus    debite    intelligi  posset  *,  necessario 

nequit.       deberet  perspecta  esse  intima  natura  divinae  volun- 

tatis,  qua  nimirum  res  creavit,  quaque  eas  continuo 


"  Vers.  Belg.  in  mai'gine:  Hier  staat  aan  te  merhen,  dat  het  gemeen  vulk, 
wanneerze  zeggen,  dat  Ghodt  overal  is,  Hem  als  dan  als  een  aanschouwer 
opt  Toonneel  invoeren,  uyt  het  tvelh  MaarlvjJc  blijkt,  't  geen  wy  aan  't  eynde 
dezes  Hooftdeels  zeggen,  namelijk,  dat  de  Menschen  de  Ghoddelijke  natuir 
met  de  Menschelijke  doorgaans  verivarren.  Deum  perperam  ut  nescio  quem 
rerum  spectatorem  imaginari  solent. 


PARS    II.    CAP.    III. 


211 


procreat;    quotl  ciim   liuiiiununi  captum  superot,  impossibile  e.st 
explicare,  quomodo  Deus  sit  ubicjue. 

Quidam  statuunt,  l)ei  LnmeNsUafetn  esse  triplicetn,    ^^'  /'"'"^'«- 
nempe    essentia^,    potentite,   et  denique  pru.iWise ;    rjiii^datu 
sed    illi    nugas    agunt,    videntur    enim  distinguere  statui  tripii- 
inter  Dei  essentiam  et  ejus  potentiam.  cem,  .sed 

male. 

Quod  idem  etiam  alii  magis  aperte  dixerunt,  ubi    -^f*  pf^ten- 
nempe    ajunt,    Deum    esse    ubique    pcr  potentiam,   rf'^",^*^,"^"^ 
non  autem  per  essentiam  ;  quasi  vero  Dei  potentia  ejus  essentia. 
distinguatur  ab  omnibus  ejus  attributis,  seu  infinita 
essentia,  cum  tamen  nihil  aliud  esse  possit.  Si  enim  aliud  quid 
esset,    vel    esset    aliqua    creatura,    vel  aliquid  divina^  essentiai 
accidentale,  sine  quo  concipi  posset;  quod  utrum(|iie  absurdum 
est.    8i  enim  creatura  esset,  indigeret  Dei  potentia,  ut  conser- 
varetur,    et    sic    daretur  progressus  in  infinitum.  Si  vero  acci- 
dentale    quid,    non    esset    Deusl  ens  simplicissimum,  contra  id, 
quod  supra  demonstravimus.       1 

Denique     per     Immensitatem     pra^sentise     etiam     ^^^  f'''"* 
videntur    aliquid    velle    prseter  essentiam  Dei,  per       '"l^/tf/,1'1 
quam    res    creatsc    sunt  et  continuo  conservantur. 
Qute    sane    magna    est    absurditas,    in  quam  lapsi  sunt  ex  eo, 
quod  Dei  intellectum  cum  humano  confuderunt,  ejusque  potentiam 
cum  potentia  regum  sa?pe  compararunt. 

CAP.  IV. 

De  Immutahilitate  Dei. 

Per    Mntatio)iem    intelhgimus    hoc    loco    omnem      ^"'<'  f'"' 
iUam  variationem,  quie  in  aliquo  subjecto  dari  potest,  ^  J!l*^"jyli„^. 
integra  ])ermanente  ipsa  essentia  subjecti ;  (juamvis      fnrmatio. 
vulgo  etiani  hitius  suniatur  ad  signiticandam  rerum 
corru])li()neni,    non    ({uidem    absohitam,    sed  quie  simul  inchidit 
generationem    corruptioni   subsequentem ;    ut    cum  dicimus,  civ- 
s])ites  *    in    cineres   inutari,  homines  mutari  in  bestias.  Verum 
Phik)sophi    ad    hoc    denotandum    aho    adhuc  vocabuk)  utuntur, 
nem])e    TraH.sformationi.s.  At  nos  hic  tantum  de  iUa  mutatione 
l()(|uiniur,    in    qua    niUia    datur    subjecti  transforiiiatio.   ut  cum 
(Hciiiius.   l*etrus  niutavit  colorem,  mores,  etc.  ^ 


•  Vers    Belg.:  turf. 


212  COGITATA    METAPHYSICA. 

In  Deo  Videndum    jam^    an    in    Deo    tales    mutationes 

Iransfonna-  j^abgant  locum ;  nam  de  transformatmne  nihil  dicere 
tionein  locum  ^  '  .  „    '  ... 

non  hahere.   opus,  postquam  documius,  Deum  necessario  existere, 

hoc  est,  Deum  non  po&se  desinere  esse,  seu  in  alium 
Deum  transformari ;  nam  tum  et  esse  desineret,  et  simul  plures 
dii  dari  possent,  quod  utrumque  absurdum  esse  ostendimus. 
QtKc  sint         Ut  autem,  quse  hic  dicenda  supersunt,  distinctius 
Mutationis    intelHgantur,     venit     considerandum,     quod    omnis 
mtitatio  procedat  vel  a  causis  externis,  volente  aut 
nolente   subjecto,   vel   a    causa  interna,  et  electione  ipsius  sub- 
jecti.    Ex.    grat.,    hominem    nigrescere,    aegrotare,    crescere,    et 
simiha,    procedunt    a   causis    externis ;  illa  invito  subjecto,  hoc 
vero    ipso    subjecto  cupiente;  velle  autem  ambulare,  se  iratum 
ostendere,  etc,  proveniunt  a  causis  internis. 
Deum  non        Priores   vero    mutationes,   quae  a  causis  externis 
mutari  ab    pj-ocedunt,  in  Deo  nullum  habent  locum ;  nam  solus 
aho.  ,  •  .  •  j.-i 

est    omnium    rerum    causa,    et   a   nemine   patitur. 

Adde  quod  nihil  creatum  in  se  ullam  habeat  vim  existendi ; 
adeoque  multo  minus  aliquid  extra  se,  aut  in  suam  causam 
operandi,  Et,  quamvis  in  Sacris  Litteris  saepe  inveniatur,  quod 
Deus  propter  peccata  hominum  iratus  et  tristis  fuerit,  et 
similia,  in  iis  effectus  sumitur  pro  causa ;  quemadmodum  etiam 
dicimus,  Solem  aestate  quam  hyeme  fortiorem  et  altiorem  esse, 
quamvis  neque  situm  mutaverit,  neque  vires  resumpserit.  Et 
quod  talia  etiam  in  Sacris  Litteris  ssepe  doceantur,  videre  est 
in  Esaia;  ait  enim  cap.  59.  vs.  2.,  ubi  populum  increpat : 
pravitates  vestrce  vos  a  vestro  Deo  separant. 

Nec  etiam  Pergamus  itaque,  et  inquiramus,  an  in  Deo  a 
a  seiiyso.  j)^^  -pgQ  ^^  detur  mutatio.  Hanc  vero  in  Deo 
dari  non  concedimus,  imo  ipsam  prorsus  negamus;  nam  omnis 
mutatio,  quae  a  voluntate  dependet,  fit  ut  subjectum  suum  in 
meliorem  mutet  statum,  quod  in  ente  perfectissimo  locum  habere 
nequit.  Deinde  etiam  taiis  mutatio  non  datur,  nisi  aliquod 
incommodum  evitandi,  aut  aliquod  bonum,  quod  deest,  acquirendi 
gratia ;  quod  utrumque  in  Deo  nullum  locum  habere  potest. 
Unde  concludimus,  Deum  esse  ens  immutabile.  * 


*  Veis.  Belg.  iu  margine :  Aanmerk  dat  dit  veel  klaarder  kan  hlijken, 
zoo  wy  op  de  natuir  van  Ghodts  tcil  en  zvjn  besluiten  letten.  Want,  gelijk 
ik  in  't  volgende  zal  toonm,  Ghodts  wil,  ivaardoor  hy  de  dingen  heeft  ge- 
schapen,  verschilt  niet  van  zvjn  verstand,  waardoor  hy  die  verstaat.  En  dus 
is    't  het    zelve    te    zeggen,    dai    Ghodt  verstaat,  dat  de  drie  hoeken  van  de 


PAKS    11.     CAl'.     IV 


213 


Nota,  me  communes  mutationis  divisiones  hic  consulto  omi- 
sisse,  quamvis  aliquo  modo  ipsas  etiam  complexi  sumus;  nam 
non  opus  fuit  ipsas  singulatim  a  Deo  removere,  cum  Propos. 
16.  part.  1.  demonstraverimus,  Deum  esse  incorporeum,  et 
communes  illa^  divisiones  solius  materige  mutationes  tantum 
contineant. 

CAP.  V. 
De  Simplicitate  Dei. 

Pergamus  ad  Dei  Simplicitatem.  Hoc  Dei  attri-  lierum  di- 
Lutum  ut  recte  intelligatur,  in  memoriam  revocanda  '^5^^^'yJ^^|'//J 
sunt,  (|UU3  Princip.  Philosophiti^  part.  1.  Art.  48.  ModltHn,  Jia- 
et  49.  Cartesius  tradidit :  niniirum  in  Rerum  Natura  tionis. 
nihil  pnL'ter  substantias  et  earum  modos  dari,  unde  triplex 
reruni  distinctio  deducitur,  Artic.  60.  01.  et  62.,  ij*g^///.s' scihcet, 
Modalis,  et  J^afionis.  Realis  vocatur  illa,  qua  duie  substantia} 
inter  se  distinguuntur,  sive  diversi,  sive  ejusdem  attributi,  ut 
ex.  gr.  cogitatio  et  extensio,  vel  partes  materia?.  Haecque  ex 
eo  cognoscitur,  quod  utraquo  sine  ope  alterius  concipi  et  per 
conse(|uens  existere  possit.  Modalis  duplex  ostenditur ;  nimirum 
qua}  est  inter  modum  substantite  et  ipsam  substantiam,  ac  (juie 
est  inter  duos  modos  unius  ejusdemque  substantiie.  Atque  hanc 
ex  eo  cognoscimus,  quod,  quamvis  uterque  modus  absque  ope 
alterius  concipiatur,  neuter  tamen  abs([ue  o})e  substantia^.  cujus 
sunt  modi.  lllam  vero  ex  eo,  quod,  quamvis  substantia  ilhi 
possit  conci])i  sine  suo  modo,  modus  tamen  sine  substantia 
concipi  neiiueat.  lUUionis  denique  ea  esse  dicitur,  quai  oritur 
inter  substantiam  et  suuni  attributum ;  ut  cum  duratio  al)  ex- 
tensione  distinguitur.  Hiecque  etiam  ex  eo  cognoscitur,  quod 
taHs  substantia  non  possit  sine  illo  attributo  intelligi. 


driehoek  (jeJijk  zijn  met  tiree  rechtcn,  atx  te  zeygen^  dat  (ihodt  (/eirilt  of 
besloten  heeft,  dat  de  drie  hoeken  van  de  driehoek  «/elijk  zonden  zijn  met 
tiree  rechten;  irexhalven  het  ons  eren  onmoyelijk  zijn  zal  te  begrijjien,  dat 
(ihodt  zijne  beslui/ten  kan  reranderen,  a/s  te  denken  dot  de  drie  hotktn  ran 
de  driehoek  niet  t/elijk  zijn  mef  fine  rcchfen.  ]'oort.'i,  dif,  namelijk  daf  in 
(ihodf  i/een  reranderini/  kini  zijn,  kan  nok  op  andtre  irijztn  heirezen  irer- 
den;  ihaar  om  daf  irt/  de  knrfheid  hevlijtii/en,  zoo  fiist  hef  ons  nief  dif  vtr- 
der  te  verrolyen.  Deuin  iininutubilciii  fsso,  clarius  etinm  jippurobit  ubi, 
ejus  voluntatem  ab  intelloctu  non  dilTerre,  ostensum  erit,  et  nliis  tjuotiue 
urguineiitis  probari  potest. 


214  COGITATA    METAPHYSICA. 

Undencnn         Ex  liis  tribus  omiiis  compositio  oritur.  Prima  enim 
omni<  compo-  compositio    est,    quae    fit    ex    duabus   aut  pluribus 

siUo  oriatur,        ,    ^      ,••  •      j  ij.-i.-i.  •  -a- 

et  quotuplex  substaiitiis,  ejusdcm  attributi,  ut  omnis  compositio, 
sit.  quae    fit    ex    duobus    aut  pluribus  corporibus,  sive 

diversi  attributi,  ut  homo.  Secunda  fit  unione  diversorum  mo- 
dorum.  Tertia  denique  non  fit,  sed  tantum  Ratione  quasi  fieri 
concipitur,  ut  eo  facilius  res  intelligatur.  Quse  autem  hisce 
prioribus  duobus  modis  non  componuntur,  simplicia  dicenda  sunt. 

Deum  esse  Ostendendum  itaque,  Deum  non  esse  quid  com- 
em  <implicts-  positum,  ex  quo  poterimus  concludere,  ipsum  esse 
^ns  simplicissimum,  quod  facile  eifectum  dabimus. 
Cum  enim  per  se  clarum  sit,  quod  partes  componentes  priores 
sunt  natura  ad  minimum  re  composita,  necessario  substantise 
illse,  ex  quarum  coalitione  et  unione  Deus  componitur,  ipso  Deo 
priores  erunt  natura,  et  unaquseque  per  se  poterit  concipi; 
quamvis  Deo  non  tribuatur.  Deinde,  cum  illa  inter  se  necgssario 
realiter  distinguantur,  necessario  etiam  unaquaeque  per  se  absque 
ope  aliarum  poterit  existere  ;  ac  sic,  ut  modo  diximus,  tot  possent 
dari  dii,  quot  sunt  substantite,  ex  quibus  Deum  componi  suppo- 
neretur.  Nam,  cum  unaqu^eque^^per  se  possit  existere,  a  se 
debebit  existere  ;  ac  proinde  etiam  vim  habebit  sibi  dandi  omnes 
perfectiones,  quas  Deo  inesse  ostendimus,  etc. ;  ut  jam  Propos. 
7.  part.  1.,  ubi  existentiam  Dei  demonstravimus,  fuse  expH- 
cuimus.  Cum  autem  hoc  nihil  absurdius  dici  possit,  concludimus^ 
Deum  non  componi  ex  coaHtione  et  unione  substantiarum. 
Quod  in  Deo  etiam  nulla  detur  compositio  diversorum  modorum, 
satis  convincitur  ex  eo,  quod  in  Deo  nulU  dentur  modi :  modi 
enim  oriuntur  ex  alteratione  substantise,  vide  Princ.  Part.  1. 
Art.  56.  Denique  si  quis  veHt  aHam  compositionem  fingere  ex 
rerum  essentia  et  earum  existentia,  huic  nequaquam  repugnamus. 
At  memor  sit,  nos  jam  satis  demonstrasse,  hsec  duo  in  Deo 
non  distingui. 

Dei  attri-  Atque  hinc  jam  clare  possumus  concludere,  omnes 

buta  dtsUn-  distinctiones,  quas  inter  Dei  attributa  facimus,  non 

gtu   tantum  .                                  t»    -•      •                 •n                      •    j. 

Batione.  ^has    esse  quam  Ratioms,  nec  lUa  revera  inter  se 

distingui :  inteHige  tales  Rationis  distinctiones,  quales 
modo  retuH,  nempe  qu?e  ex  eo  cognoscuntur,  quod  taHs  sub- 
stantia  non  possit  sine  iho  attributo  esse.  Unde  concludimus, 
Deum  esse  ens  simpHcissimum.  Cseterum  Peripateticorum  di- 
stinctionum  farraginem  non  curamus ;  transimus  igitur  ad  Dei 
vitam. 


i'ARs  ir,  CAp.  VI.  215 

CAP.  VI. 

De    Vlta   I)d. 

Ut  hoc  attribiitum,  Vtta  scilicet  Dei,  recte  intelli-  ^M(i  '""///^ 
gatur,  necosse  est,  ut  generaliter  explicemus,  quid  ^l^teWfalit 
in  unaquaque  re  per  ejus  vitain  denotetur.  Et  1°.  philosophi. 
sententiam  Peripateticorum  examinabimus.  Hi  per 
vitam  intelligunt  mamionem  altrids  animce  cnm  calore,  vide 
Arist.  lib.  1.  de  Respirat.  8.  Et,  quia  tres  finxerunt  animas, 
vegetativam  scilicet,  sensitivam,  et  intellectivam,  quas  tantum 
plantis,  brutis  et  hominibus  tribuunt ;  se(iuitur,  ut  ipsimet  fatentur, 
reliqua  vitai  expertia  esse.  At  interim  dicere  non  audebant, 
mentes  et  Deum  vita  carere.  Verebantur  fortasse,  ne  in  ejus 
contrarium  inciderent,  nempe,  si  vita  careant,  mortem  eos 
obiisse.  Quare  Aristoteles  Metapli.  lib.  11.  cap.  7.  adhiic  aliam 
definitionem  vitce  tradit,  mentibus  tantum  peculiarem  ;  nempe 
Intellerius  operatio  vita  est;  et  hoc  sensu  Deo,  qui  sciHcet 
intelHgit,  et  actus  purus  est,  vitam  tribuit.  Verum  in  his  refutandis 
non  multum  defatigabimur ;  nam  quod  ad  illas  tres  animas, 
quas  plantis,  brutis,  et  hominibus  tribuunt,  attinet^  jam  satis 
demonstravimus,  illas  non  esse  nisi  figmenta;  nempe  quia 
ostendimus,  in  materia  nihil  proeter  mechanicas  taait^ras  et 
operationes  dari.  Quod  autem  ad  vitam  Dei  attinet,  nescio  cur 
magis  actio  intellcctus  apud  ipsum  vocetur,  quam  actio  vohmtatis, 
et  similium.  Verum,  quia  nulhim  ejus  responsionem  exspecto, 
ad  id,  quod  promisimus,  explicandum  transeo,  nempe  quid 
vita  sit. 


Et,    quamvis    haec    vox  per  translationem  ssepe  Q'< 


'hns   nbu.f 
rita  tribiii 
pos.-^it. 


sumatur  ad  significandum  morcs  aHcujus  hominis, 
nos  tamen  sohiin,  (juid  philosophice  ea  denotetur, 
breviter  expHcabimus.  Notandum  autem  est,  quod,  si  vita  rebus 
etiam  corporois  tri])uonda  sit,  niliil  erit  vita»  expers;  si  vero 
tantum  ns,  quibiis  aninia  unita  est  corpori,  soHimmodo  homini- 
bus,  et  forte  etiam  ))rutis  tribiionda  orit ;  non  voro  montil)Us, 
nec  Deo.  Veruin  cum  voca])uliim  vita^  communitor  lntius  so 
extondat,  non  dubium  est,  quin  otiam  relms  corporois,  montihus 
non  iinitis,  et  mentibus  a  corporo  soparatis  tribuondum  sit. 

Quaro  nos  per  rifam  intoHip;imus  rim,  jter  i/uam  <,>""/  •"'' 
res  in  suo  esse  persererant.  Et,  (juia  iihi  vis  a  rebus  '*,J'',-^*^  ;*5"o 
psis    est   divorsa;  res  ipsas  habon»  vitaiii,   j^roprio 


216  COGITATA    METAPIIYSICA. 

dicimus.  Vis  autem,  (]ua  Deus  in  suo  esse  perseverat,  nihil  est 
pn^^ter  ejus  essentiam ;  unde  optime  loquuntur,  qui  Deum  vitam 
vocant.  Nec  desunt  Tlieologi  qui  sentiunt,  Judajos  hac  de  causa, 
nempe    qiiod    Deus    sit    vita,    et  a  vita  non  distinguatur,  cum 

jurabant,    dixisse,   nin''  "'/1  vivus  Jehova;  non  vero  nVn''  ^n  vita 

Jehoiw,    ut   Joseph,  cum  per  vitam  Pharaonis  jurabat,  dicebat 

ni/*"1£)  ''n   vita  Pharaonis. 

CAP.  VII. 

TJe  Intellectu  Dei. 

Denm  esse  Inter  attributa  Dei  numeravimus  antea  Omni- 
ommsaum.  scientiam,  quam  satis  constat  Deo  competere ;  quia 
scientia  continet  in  se  perfectionem,  et  Deus,  ens  nempe  per- 
fectissimum,  nulla  '  perfectione  carere  debet ;  quare  scientia 
summo  gradu  Deo  erit  tribuenda,  scilicet  talis,  quse  nullam 
prtesupponat  vel  supponat  ignorantiam,  sive  scientise  privatio- 
nem:  nam  tum  daretur  imperfectio  in  ipso  attributo,  sive  in 
Deo.  Ex  his  sequitur,  Deum  nunquam  habuisse  intellectum 
potentia,  neque  per  ratiocinium  aliquid  concludere. 

Objectum  Porro  ex  perfectione  Dei  etiam  sequitur,  ejuS' 
snenhce  Det  j^j^g^g  jjqj^  terminari,  sicuti  nostra?,  ab  obiectis  extra 
extra  Deum.  Deum  positis.  Sed  contra  res,  extra  Deum  a  Deo 
creatse,  a  Dei  intellectu  determinantur  ^ ;  nam  alias 
objecta  per  se  suam  haberent  naturam  et  essentiam,  et  prio- 
res  essent,  saltem  natura,  divino  intellectu ;  quod  absurdum  est. 
Et,  quia  hoc  a  quibusdam  non  satis  observatum  fuit,  in  enor- 
mes  errores  inciderunt.  Statuerunt  nimirum  ahqui,  dari  extra 
Deum  materiam,  ipsi  co?eternam,  a  se  existentem,  quam  Deus 
inteUigens  secundum  aliquos  in  ordinem  tantum  redegit,  secun- 
dum  alios  formas  ipsi  insuper  impressit.  Alii  deinde  res  ex  sua 
natura  vel  necessarias,  vel  impossibiles,  vel  contingentes  esse 
statuerunt,  ideoque  Deum  has  etiam  ut  contingentes  noscere, 
et  prorsus  ignorare,  an  existent  vel  non.  Alii  denique  dixerunt, 
Deum  contingentia  noscere  ex  circumstantiis,  forte  quia  longam 
habuit  experientiam.  Preeter  hos  adhuc  alios  hujusmodi  errores 


*   Hinc    clare    sequitur,    intellectum   Dei,  quo  res  creatas  intelligit,  et 
ejus  voluntatem  et  potentiam,  qua  ipsas  determinavit,  unum  et  idem  esse. 


PARS    II.    CAI'.    VII.  217 

hic  udferre  possem,  nisi  id  supervacanoum  judicarom :  cum  ex 
antedictis  eorum  falsitas  sponte  se  patefaciat. 

Revertamur  ita^iue  ad  nostrum  propositum,  nempe    •'>'<'^^  ij^.sum 
quod    extra    Deum    nullum    detur    oljjectum  .ipsius  ''"'"" 

scientiie,  sed  ipse  sit  scientiie  sute  objectum,  imo  sua  ficientia. 
Qui  autem  putant,  mundum  etiam  olijoctum  Dei  scientia'  esse, 
longe  minus  sapiunt,  quam  (|ui  ledilicium,  ab  aliquo  insigni 
Architecto  factum,  objoctum  scientiio  illius  statui  volunt.  Nam 
faber  adhuc  extra  so  materiam  idoneam  qua;rere  cogitur ;  at 
Deus  nullam  extra  se  materiam  quiesivit,  sed  ros  (juoad  essen- 
tiam  et  existentiam  ab  ejus  intellectu  sive  voluntate  fabricata' 
fuerunt. 

(^ua'ritur  jam,  an  Deus  noscat  mala  sive  peccata,      Quomodo 
et    entia    Uationis,    et    aha    simiha.  Kospondemus,    ^*'"*  noscut 

'  -11  peccata,    et 

Dcum  liha,  quorum  est  causa,  necessario  debere  <,„;/„  /;„. 
intelhgere ;  pra^sertim  cum  ne  momento  quidem  tionh,  etc. 
possint  oxistere,  nisi  concurrente  concursu  divino.  Cum  ergo 
mahi  et  peccata  in  rebus  nihil  sint,  sed  tantum  in  mente  hu- 
niana,  res  inter  se  comparante ;  sofjuitur,  Deum  ipsa  extra 
montos  humanas  non  cognoscore.  Entia  Uationis  modos  esse 
cogitandi  diximus,  et  hac  rationo  a  Doo  intolHgi  dobont,  lioc 
est,  (juatonus  porcipimus,  iUum  mentom  humanam,  utut  constituta 
est,  conservaro  ot  procreare;  non  vero  ((uod  Dous  talos  modos 
cogitandi  habeat  in  so,  ut  ea,  qua*  intolhgit,  facilius  rotineat, 
Atcjuo  ad  htoc  pauca,  qua3  diximus,  si  modo  rocte  attondatur, 
nihil  circa  Dei  intellectum  proponi  poterit,  quod  facillimo 
negotio  non  solvi  queat. 

Sed  interim  non  pra^teroundus  error  (luorundam,      (^uinund,, 
(jui    statuunt,   Doum  nihil  ])ra'tor  ros  a'tornas  cog-    •*''"•'/"  '"''"' 

1  '  *■  ^      et  fjiiomoao 

noscere,  ut  nompe  angek)s  ot  c^oios,  f|Uos  sua  nuinr.ia/ia. 
natura  iiigenora})ilos  et  incorruj^tibilos  linxorunt ; 
hujus  autem  mundi  niliil  pra'ter  spocios,  utpoto  otiam  ingonora- 
biles  et  incorrui^tibilos.  Ili  sano  videntur  quasi  studio  orrare 
velle  et  absurdissima  excogitaro.  (^uid  enim  magis  al)surdum. 
quam  Dei  cognitionem  a  singularibus,  qua'  sino  Dei  concursu 
ne  per  momentum  ([uidom  esso  possunt,  arcere.  Deinde  res 
roaliter  existontos  Deum  ignornre  statuunt,  univorsalium  autom, 
(pia'  non  sunt,  noc  iiUam  habont  pra'tor  singularium  ossontiam. 
cognitionom  Doo  aflingunt.  Nos  autom  contra  Doo  singularium 
cognitionom  tribuinuis,  universalium  denogamus,  nisi  (luatcnus 
montes  hunianas  intoUigit. 


218  COGITATA     MRTAPIIYSICA. 

In  Deo  tan-  Denique,  antequam  huic  argumento  finem  im- 
elZ  et"Tim  P^^^^^^s,  satis  faciendum  videtur  quaestioni,  qua 
plicem  idemn.  quseritur  an  in  ])eo  plures  sint  ideoe,  an  tantum 
una  et  simplicissima.  Ad  lianc  respondeo,  quod 
idea  Dei,  per  qnarr^jri]]]|]j,^p.insL...uaA*»faH«^-timirn  et  simplicissima 
est.  Nam  revera  Deus  nulla  alia  ratione  vocatur  omniscius,  nisi 
quia  habet  ideam  sui  ipsius;  qua3  idea  sive  cognitio  simul  semper 
cum  Deo  exstitit,  nihil  enim  est  prseter  ejus  essentiam,  nec  illa 
alio  modo  potuit  esse. 

Quce  sit  Dei  At  cognitio  Dei  citca  res  creatas  non  adeo 
ch'ca^rts  W^V^'^^  ^^  scientiam  Dei  referri  potest ;  nam  si 
creatas,  Deus  voluisset,  aliam  res  creatae  habuissent  essen- 
tiam,  quod  nullum  obtinet  locum  in  cognitione, 
quam  Deus  de  se  ipso  habet.  Quaeretur  tamen,  an  illa  proprie 
vel  improprie  diefca  rerum  creatarum  cognitio  sit  multiplex,  an 
unica.  Verum,  ut  respondeamus,  ha3C  quaestio  nihil  differt  ab 
illis,  quibus  quoeritur,  an  Dei  decreta  et  voHtiones  sint  plures, 
vel  non  ;  et  an  Dei  ubiquitas,  sive  concursus,  quo  res  singulares 
conservat,  sit  idem  in  omnibus;  de  quibus,  jam  diximus,  nos 
nuUam  distinctam  cognitionem  habere  posse.  Attamen  eviden- 
tissime  scimus,  eodein  modo,  ac  Dei  concursus,  si  ad  Dei 
omnipotentiam  referatur,  unicus  esse  debet,  quamvis  in  effectis 
diversimode  patefiat,  sic  etiam  Dei  voHtiones  et  decreta  (sic 
enim  vocare  libet  ejus  cognitionem  circa  res  creatas)  in  Deo 
considerata  non  esse  plura,  quamvis  per  res  creatas,  vel  meHus 
in  rebus  creatis,  diversimode  expressa  sint.  Denique  si  ad 
analogiam  totius  Naturse  attendimus,  ipsam  ut  unum  Ens  con- 
siderare  possumus,  et  per  consequens  una  tantum  erit  Deiidea 
sive  decretum  de  Natura  naturata. 

CAP.  VIII. 

De  Voluntate  Dei. 

Quomodo  Voluntas    Dei,    qua    se    vult    amare,   necessario 

^^lt^inteh^'  sequitur  ex  infinito  ejus  inteHectu,  quo  se inteUigit. 
lectus,  quo  Quomodo  autem  hsec  tria  inter  sese  distinguantur, 
se  intelligit,  ejus  sciHcet  essentia,  inteUectus,  quo  se  inteHigit, 
et  Voluntas,  g^  voluntas,  qua  se  amare  vult,  inter  desiderata 
^^^distingu-^ '  reponimus.  Nec  fugit  nos  vocabulum  {j^ersonalitatis 
antur,  nos  sciHcet),  quod  Theologi  passim  usurpant  ad  rem 
expHcandam;     verum,     quamvis     vocabulum     non 


nescire. 


PARS    II.    CAl'.    VIII.  219 

ignorcmus,  ejus  tamcn  significationem  ignoramus,  nec  ullum 
clarum  et  distinctum  conceptum  illius  formare  possumus  ;  quamvis 
constanter  crcdamus,  in  visione  Dei  beatissima,  quie  fiilelibus 
promittitur,  Deum  lioc  suis  revelaturum. 

Voluntas    et    Fotentia    quoad    extra    non   distin-    yo/nntatem 
guuntur    a    Dei  intellectu,  ut  jam  satis  ex  antece-     ^!  ^'['^'^- 
dentibus  constat ;  nam  ostendimus,  Deum  non  tantum  quomi  extra, 
decrevisse    res    exstituras,     sed    etiam    tali  natura  non  disthtgui 
exstituras,     hoc    est,    earum    essentiam    et    earum      /tb  ejun 
existentiam    a    Dei    voluntate    et  potentia  pendere 
debuisse ;    ex    quibus    clare  et  distincte  percipimus,  intellectum 
Dei,  ejusque  potentiam,  et  voluntatem.  (j^ua  res  creatas  creavit, 
intellexit,  et  conservat,  sive  amat,  nullo  modo  inter  se  distingui, 
sed  tantum  respectu  nostrre  cogitationis. 

Cum  autem  dicimus,  Deum  quiedam  odio  habere,  l^^^m»  iin/jro- 
quaidam    amare,    hac    eodem    sensu  dicuntur,  quo  ''o^/y '^;^^^jr,f ""* 
Scriptura    habet,    terram    homines  evomituram,  et      qundum  ' 
id  genus  alia.  Quod  autem  Deus  nemini  sit  iratus,       amare. 
nec    res    tah   modo  amat,  quali  vulgus  sibi  persuadet,  satis  ex 
ipsa   Scriptura  coHigere  est:  ait  enim  Esaias,  et  chirius  Apost. 
cap.    9.    ad    Roman.,    Nondiim    enhn  natis  (filiis  nempe  Isaci), 
cnm    neque    honl    qnippiam    fecissent    neque  mali,  ut  scruwJum 
electionem    propositum    Dei    maneref,    non    ex    operihus,  sed  ex 
vocante   dictum  est  illi,  quod  major  serviturus  esset  minori,  etc. 
Et    paulo    post,   Itaque  cujus  vult,  miseretur,  quem  uutcm  vult, 
indurat.    Dices  ergo  mihi,  quid  adhuc  conqmritur :  7iani  rolun- 
tati  illius  quis  restitit?   Vere,  o  homo,  tu  qms  es,  qui  ex  adrerso 
respondes    Deo?    num    dicet    ffjmoitum    ei,    qui  finxit,  rur  me 
finxisti    hoc   pacto?   an  non  hahet  potestatem  pijulus  lufi,  uf  ex 
eadein    massa    faciaf    aliud  quoddam  ras  in  lionorein.  <dlud  in 
ifjnominiam  ?  efc. 

Si  ]am  qua^ras,  Cur  ergo  Deus  homines  monet?     ^"'*  ^^*'"* 
ad    hoc    facile  respondetur,  sciHcet,  Deum  ideo  ab  J|^J"'''',!  J"^ 
a^terno  decrevisso  illo  tempore  homines  monere,  ut       salrat 
illi    convertercntur,    (juos    voluit    salvos.    Si  porro    ah.ftjne  mo. 
qua)ris,    An    ]'eus    non  potuerat  illos  salvaro  sine    "''"""•'  *;', 
ilKa    monitionc?   Hespondemus,   Potuisset.  Cur  ergo    ,|,'',',/„'',"'|',! 
non  salvatV  forsan  iterum  ([uaTcs.  Ad  hocrespondebo, 
p()st(|uam    mihi    dixeris,    cur    Deus    Mare    Ivubrum    sine  \ouio 
orientali     vehementi    non    pervium    rcddidit.    et    omncs    motus 
singuhires    siiu'    ahis    non   perfi.iat.   aHa«ine  inlinita.   «1^:1    l)«'us 


220  COGITATA    METAPHYSICA. 

agit  mediantibus  causis.  Rogabis  denuo,Curigiturimpiipuniuntur? 

sua    enim    natura    agunt    et    secundum    decretum  divinum.  At 

respondeo,    etiam    ex    decreto    divino  esse,  ut  puniantur;  et  si 

tantum  illi,  quos  non  nisi  ex  libertate  fingimus  peccare,  essent 

puniendi,  cur  homines  serpentes  venenosos  exterminare  conantur ; 

ex  natura  enim  propria  tantum  peccant,  nec  aliud  possunt. 

Scripturam        Denique    si   quse  adhuc  aha  occurrunt  in  Sacris 

quod  LHniini  Scripturis,  quae  scrupulum  injiciant,  non  est  hujus 

Xatitne  re-    loci  iUa  exphcare  ;  nam  hic  tantum  in  ea  inquirimus, 

pngnet.       qu«3  Ratione  naturali  certissime  assequi  possumus, 

et  satis  est,  nos  iha  evidenter  demonstrare,  ut  sciamus  Sacram 

Paginam  eadem  etiam  docere  debere ;  nam  veritas  veritati  non 

repugnat,    nec    Scriptura    nugas,    quales  vulgo  fingunt,  docere 

potest.  Si  enim  in  ipsa  inveniremus  aUquid,  quod  Lumini  Naturah 

esset    contrarium,  eadem  hbertate,  qua  Alcoranum  et  Thalmud 

refelhmus,  iham  refehere  possemus.  Sed  absit  cogitare,  quod  in 

Sacris     Literis    ahquid    reperiri    possit,    quod    Lumini    Naturae 

repugnet. 

CAP.  TX. 

De  Potentia  Dei. 

Quomodo  Quod    Deus    sit    omnipotens,    jam    satis  demon- 

^DeiTntellU    ^*!'^^^"!    ^^*-    ^ic  tantum  breviter  exphcare  cona- 

genda  sit.    himur,   quomodo  hoc  attributum  intehigendum  sit ; 

nam    multi  non  satis  pie,  ^ec  secundum  veritatem 

de    eo  loquuntur.  Ajunt  enim,  res  quasdam  sua  natura  et  non 

ex  decreto  Dei  esse  possibiles,  quasdam  impossibiles,  et  denique 

quasdam  necessarias,  Deique  omnipotentiam  tantum  circa  possibiha 

locum    habere.    Nos  vero,  qui  jam  ostendimus  omnia  a  decreto 

Dei    absolute   dependere,  dicimus  Deum  esse  omnipotentem  ;  at 

postquam  inteheximus,  eum  qusedam  decrevisse  ex  mera  hbertate 

suse  voluntatis,  ac  deinde,  eum  esse  immutabilem,  dicimusjam, 

contra    sua    decreta  nihil  agere  posse,  ideoque  esse  impossibile 

ex  eo  solo,  quod  pugnet  cum  perfectione  Dei. 

Sed  forte  quis  arguet,  nos  non  invenire  quaedam 

necessaria   esse,  nisi  ad  Dei  decretum  attendentes, 

^e/T    qusedam  vero  econtra  ad  Dei  decretum  non  atten- 

non  autem    dentes ;  ex.  gr.  quod  Josias  ossa  idololatrarum  super 

qmedamin    ^j.^    Jeroboami    combureret.    Nam,    si    tantum    ad 

^relpecUi  dZ   voluntatem    Josia)    attendamus,    rem  ut  possibilem 

creti.        judicabimus,     nec    ullo    modo    necessario    futuram 


Omnia  esse 
necessaria 

7'es2)ectii  de- 
cr^ 


PARS    II.    CAI'.    IX.  221 

dicomus,  nisi  ex  eo,  quod  Propliota  ex  decreto  Dei  lioc  \f\ii'- 
dixerat;  at,  quod  tres  anguli  trianguli  lequales  debeant  esse 
duobus  rectis,  ipsa  res  indicat.  Sed  sane  hi  ex  sua  ignoiantia 
distinctiones  in  rebus  fingunt.  Nam,  si  homines  clare  to]j«ii 
ordinem  Naturuc  intelligerent,  omnia  irf|ue  necessaria  reperirent 
ac  omnia  illa,  quie  in  Matliesi  tractantur ;  sed  <[u\ix  hoc  supia 
liumanam  cognitionem  est,  ideo  a  nobis  (juajdam  possibilia.  imn 
voro  necessaria  judicantur,  Quocirca  vel  dicendum,  quod  Dous 
nihil  potest,  quoniam  omnia  revera  necessaria  sunt;  vel  Deuin 
omnia  posse,  et  nece.ssitatem,  quam  in  re])us  reperimus,  a  solo  Doi 
decreto  provenisse. 

Si  jam  quseratur,   quid,  si  Deus  res  ahter  decre-  ^'"/'  •*'  -^^,"* 
visset,    et    illa,    qua)    jam    vera    sunt,    falsa    esse   "''/"ij-irMm" 
fecisset,    an    non   illa    tamen    pro  verissimis  agno-     Xatiirani, 
sceremus?    Imo    profecto,    si    Deus  nobis  naturam,    etiam  nobis 
quam    dedit,    reliquisset ;   sed  etiam  tum  potuisset,     "{"""  ^*"- 
si    vohiisset    nobis    dare    talom    naturam,    utr-JTtTn    ^iJt^f/ectum 
focit,    qua    reruin    naturam    et  leges,  prout  a  Deo 
sancitLP    essent,    intelligeremus;    imo,    si    ad    ipsius  veracitatem 
attendamus,    darc    debuisset.    Quod    idem    etiam    patet    ex   eo, 
quod    supra    diximus,    nimirum  quod  tota  Natura  naturata  non 
sit    nisi    unicum    ens;    unde    sequitur,    hominem    partem    e.sse 
Natune,  quae  cum  caeteris  coha)rere  debet ;  quare  ex  simphcitate 
decreti    Dei    etiam    sequetetur,    quod,    si    Deus   res   alio  modo 
creasset,   simul  etiam  nostram  naturam  ita  constituisset,  ut  res, 
prout   a  Deo  creata3  essent,  intelhgeremus.  Unde  nos,  quamvis 
eandcm  distinctionom  potentiie  Dei,  quam  vulgo  tradunt  Philo- 
sophi,  retinere  cupiamus,  ip.sam  tamen  ahter  exphcare  cogimur. 

Dividimus  itaque  potentiani  Dei  in  ordiiiatam  et     (^notuphj- 
ahsolutam.  ■"''  ^;;/;""" 

Ahsolutam  potentiam  Dei  esso  dicimus,  cum  cjus    <^'"'''  «**'"- 
omnipotentiam    ad    ejus    decreta    non    attendontes     or(iit?ata 
consideramus;   ordinatam  vero,  cum  respicimus  ad  ,^,,^1  orditla- 
ejus  decreta.  '•'■«!,  qnid  f.r- 

traordinaria. 

Porro  datur  potentia  ordinaria  et  cxtraordinaria  Dei.  Ordi- 
naria  est,  qua  inundum  certo  ordine  conservat;  c.rtraordinaria, 
cum  ahquid  agit  pra^ter  Naturiv  ordinem,  ut  ox.  gr.  omnia 
miracuhi,  (piaha  sunt  locutio  asina»,  aj^paritio  angeloriim,  et 
simiha.  (iuamvis  do  hac  postrema  noii  iminorito  vahk»  (hibitari 
posset ;    cum    majiis    vi(h'atiir  (>ss(»  niiraculiim.  si    Doiis  luiiiidiim 


222  COGITATA    M12TAPHY.SICA. 

seiiipor  uiK)  ootlenique  ceri©  atque  immutabili  ordine  gubernaret, 
quam  si  leges,  quas  ipse  in  Natura  optime  et  ex  mera  liber- 
tate  sancivit  (quod  a  nemine  nisi  penitus  occoecato  inficias  iri 
potest),  propter  stultitiam  hominum  abrogaret.  Verum  hoc 
decernere  Theologis  relinquimus. 

Denique  qua^stiones  alias,  qua3  circa  potentiam  Dei  commu- 
niter  adferri  solent,  nimirum,  utriim  ad  prceterita  extendatiir 
Del  potentia;  an  possit  meliora  facere  ea,  quw  facit;  num 
possit  plura  alia  facere,  quam  fecit,  omittimus ;  facillime  enim 
ex  antedictis  ad  eas  responderi  potest. 

CAP.  X. 

De  Creatione. 

Deum  omnium  rerum  creatorum  jam  antea  statuimus ;  hic 
jam  conabimur  explicare,  quid  per  creationem  intelligendum 
sit;  deinde  ea,  quse  circa  creationem  communiter  proponuntur, 
pro  viribus  enucleabimus.  A  primo  itaque  incipiamus. 

Quid  sit         Dicimus    igitur,  creationem  esse  operationem,  in 
Creatio.      ^^^    null(£    causce    prceter    efflcientem    concurrunt, 
sive    res  creata  est  illa,  quce  ad  existendum  nihil  prceter  Deum 
prcesupponit.  ,.  „.,..«..:^--a». 

Creationis        Ubi  notandum  venit,  l^.  nos  illa  verba  omittere, 

defiri^tlo^re-   ^^^    communiter    Philosophi    usurpant,    nempe  ex 

jicitur.       nihilo,    quasi    nihil    fuisset    materia,    ex    qua    res 

producebantur.    Quod    autem    sic    loquantur,    inde 

est,    quod,   cum  soleant,  ubi  res  generantur,  aliquid  ante  ipsas 

supponere,    ex  quo  fiant,  in  cr^fttione  illam  particulam  ex  non 

potuerunt  omittere.  Idem  ipsis  contigit  circa  materiam;  nempe, 

quia   vident  omnia  corpora  in  loco  esse,  et  ab  aliis  corporibus 

cingi,  ideo  sibi  quserentibus,  ubi  integra  esset  materia,  respon- 

derunt,  in  aliquo  spatio  imaginario.  Unde  non  dubium  est,  quin 

illi  To  nihil  non  ut  negationem  omnis  realitatis  consideraverint, 

sed  aliquid  reale  esse  finxerint,  aut  imaginati  fuerint. 

Propria  ex-       2^.    quod    dico,    in   creatione  nuUas  alias  causas 

pluatiir.      concurrere    prseter    efficientem.    Potueram    quidem 

dicere,  creationem  omnes  causas  prseter  efficientem  negare  sive 

secludere.    Attamen    malui    concurrere,    ne    cogerer    respondere 

iis,  qui  quserunt,  an  Deus  nullum  finem  sibi  praefixit  in  creatione, 

propter  quem  res  creavit.  Praeterea,  ut  rem  melius  explicarem, 

secundam    addidi   definitionem,  scilicet,  rem  creatam  nihil  prae- 


l'AK.S    11.     UAl'.     X. 


22:i 


supponero  pnfter  Douin;  tiuia  nonipo,  .si  Dous  ali(juom  linoni 
sibi  pnoflxit,  illo  sano  non  fuit  oxtra  Deum  ;  niliil  (Miim  oxtra 
Douin  datur,  a  4U0  ipse  incitetur  ad  agendum. 

;i".  ex  liac  dofinitione  satis  socjui,  accidontium  et  Accidtntin 
modorum  nullam  dari  croaticjnom :  pnesupponunt  „^„n'r'rlari 
enim  pnoter  Deum  substantiam  creatam. 

4°.    deni(iuo,    ante  croationem  nuUum  nos  posse       Suiium 
imaginari  tompus  neque  durationem,  sed  lisec  cum    "'^7^rf///vf//* 
rebus  incepiss(!.  Tomi^us  onim  monsura  est  durationis,     onem  ante 
sive  i)otius  nihil  ost  pnotor  modum  cogitandi.  (juare    creaiinnem. 
non  tantum  pnosupponit  (iuamcum(|ue  rem  creatam,  .sed  priocipue 
homines  cogitantos.   Duratio  autem  dosinit,  ubi  ros  creatio  desi- 
nunt    esse,    et    incipit,    ubi    ros    creatie   existere  incipiunt ;   res 
crealw  inquam  :  nam  Deo  nullam  competere,  sod  tantum  loterni- 
tateni,  jam  supra  satis  evidonter  ostcndimus.   Quare  duratio  res 
creatas  pnesupponit,  aut  ad  minimum  supponit.  Qui  autem  durati- 
onem  et  tempus  ante  res  cn^atas  imaginantur,  oodem  pnejudicio 
laborant  ac  illi,  qui  extra  materiam  spatium  Hngunt,  ut  per  se 
satis  est  manifestum.  Haec  de  creationis  delinitione. 

Porro  non  est  opus,  ut  liic  itorum  repotamus  id,  J^-ft^dem  esse 
quod    Ax.     10.  part.  1.  demonstravimus :  nimirum  //o^tL«^//'<o'j- 
tantundem  virium  requiri  ad  rem  creandam,  quam    di  creandi 
ad  ipsam  conservandam ;  hoc  est,  eandem  esse  Dei        7««'" 
operationem  mundi  creandi,  quam  consorvandi.         conservundt. 

His  sic  notatis,  pergamus  jam  ad  id,  quod  secundo  loco 
promisimus.  1°.  igitur  intjuirondum,  (juid  croatum  est,  quid  in- 
croatum.  2^.,  an  id  quod  croatum  ost,  potuorit  ab  icterno  creari. 

Ad  primum  igitur  breviter  rospondemus,  id  omne  (Jnanam  sint 
creatum    esse,    cujus  essentia  cUire  concipitur  sine       '^''^"'"- 
uUa  existentia,  et  tamen  per  se  concipitur ;  ut  ex.  gr.  materia, 
cujus  concoptum  chirum  et  distinctum  liabcmus,  cum  ilhim  sub 
attributo  extonsionis  concipimus,  oamquo  itMjue  chire  ot  distincte 
concipimus,  sivo  oxistat,  sivo  non  existat. 

At  (|uis  fortasse  dicet,  nos  copwtionom  chiro.  et  (,>aom>niu 
distincto    })(;rcii)oro    sino    oxistontia,  oanKiuo  tamen   ,4^*'*  'Oi/ita- 

i\  II  ci    1         11  11  11  '*"  <*  nostra 

1)00    trihuore.    beu    ad    hoc    K(vsp.,  nos  non  talem      differat. 
cogitationom    Doo  tribuoro,  ((uahs  nostra  ost,  pati 
bihMii    s(!iHcet,    et  quie  a  Rerum  Natura  torminatur,  sed  talem, 
(|uie    purus    actus    est,    ideoque  existontiam  involvens,  ut  satis 
proiixe  supra  demonstravimus.  Ostendimus  enim,  Dei  intellectum 


224  COGITATA    METAPIIYSICA. 

et    voluntatem    ab  ipsius  potentia  et  essentia,  quae  existentiain 
involvit,  non  distingui. 

Non  esse          Cum     itaque    omne    id,    cujus    essentia    nullam 

nemn^Deo    i^^^^vit    existentiam,  necessario,  ut  existat,  a  ])eo 

(oaternum.    creari  debeat,  et  continuo,  ut  supramultis  exposui- 

mus,  ab  ipso  creatore  conservari ;  in  eorum  sententia 

refutanda  non  morabimur,  qui  mundum,  aut  chaos,  aut  materiam 

ab  omni  forma  nudatam  coaeternam  Deo,  adeoque  independentem 

statuerunt.    Quare    ad    secundam    partem  pergendum  inquiren- 

dumque,  An  id,  quod  creatum  est,  ab  aeterno  creari  potuerat? 

Quid  hic         Hoc    ut    recte    intelligatur,   attendendum  est  ad 

vonhus  ah    j^^j^^    loQuendi    modum,    ah    aderno:    eo   enim  nos 

tettir.        aliud    pi^rsus    hoc  loco  significare  volumus,  quani 

id,  quod  antehac  explicuimus,  ubi  de  Dei  seternitate 

locuti  sumus,  Nam  hic  nihil  aliud  intelligimus,  quam  durationem 

absque  principio  durationis,  vel  talem  durationem,  quam,  quamvis 

oam  per  multos  annos  aut  myriadasannorummultipHcarevellemus, 

atque  hoc  productum  iterum  per  myriadas,  nunquam  tamen  ullo 

nuraero,  quantumvis  magno,  exprimere  possemus. 

Xon  2Jotuisse      Talem    autem    durationem  non  ^osse  dari,  clare 
ahqmd  ah    ^emonstratur.  Nam,  si  mundus  iterum  ab  hoc  puncto 

ri,  2^rohatur.  retrograderetur,  nunquam  talem  durationem  habere 
poterit ;  ergo  etiam  mundus  a  faH  principio  usque  ad 
hoc  punctum  pervenire  non  potuisset.  Dices  fortC;  Deo  nihil  esse 
impossibile ;  est  enim  omnipotens,  adeoque  poterit  efficere  dura- 
tionem,  qua  major  non  posset  dari.  Respondemus,  Deum,  quia 
est  omnipotens,  nunquam  durationem  creaturum,  qua  major  ab 
ipso  creari  non  possit.  TaHs  enim  est  .natura  durationis,  nt 
semper  major  et  minor  data  possit  concipi,  sicuti  numerus. 
Instabis  forte,  Deum  ab  seterno  fuisse,  adeoque  usque  in  hoc 
tempus  durasse,  ac  sic  durationem  dari,  qua  major  concipi 
nigKuit.  Verum  hoc  modo  tribuitur  Deo  duratio  partibus  constans, 
(|T[o3  a  nobis  satis  superque  refutatum  est,  ubi  Deo  non  dura- 
tionem,  sed  aeternitatem  competere  demonstravimus.  Quod  utinam 
homines  probe  considerassent ;  nam  ex  multis  argumentis  et 
absurditatibus  faciUime  se  extricare  potuissent,  et  maxima  cum 
delectatione  in  beatissima  hujus  entis  contemplatione  detenti 
fuissent. 

Verumenimvero  pergamus  ad  argumentorum,  quee  a  quibus- 
dam  adferuntur,  responsionem,  nempe  quibus  conantur  osten- 
dere  possibiHtatem  taHs  infinitae  durationis  a  parte  ante. 


PARS    II.    CAI».    X. 


Prinio  igitur  afferunt,  rf^ni  prodKrtampossf^  sinud  ^'X  eo,  quod 
tempore    esse    ciim    causa  :  cum  aufem  Deus  fuerit     ,  /f "*  *'' 
ah  rciernOy  jjotnermit  ettam  ejus  ejjectus  ab  (vtcrno        sequi, 
fuisse    producti.     Atqiie    hoc    insuper    confirmant  ///»««  effecta 
exemplo  fdii  ])ei,  <jui  ah  a<terno  a p(Ure productns     ^''""'  ''**'' 
est.    Verum    ex    antedictis    clare    videre    est,    hos     ^^ll^te^,-,,", 
(eternitatem    cum     duratione    confundere,     Deoque 
durationem  tantum  ab  teterno  tribuere ;  quod  etiam  clare  appa- 
ret    exemplo,    quod    adferunt.  Nam  eandem  leternitatem,  quam 
Dei    fiho    tribuunt,    creaturis    possibilem    esse  statuunt.  Deinde 
tompus    et  durationem  ante  mundum  conditum  imaginantur,  et 
durationem    absque    rebus    creatis    statuere    vohint,    sicuti   ahi 
ajternitatem    extra  Deum ;  quod  utrunKjue  a  vero  ahenissimum 
esse  jam  constat.  Respondemus  ita^iue,  falsissimum  esse,  Deum 
suam  a^ternitatem  creaturis  communicare  posse  ;  nec  filium  Dei 
creaturam    esse,    sed,    uti    patrem,    aiternum    esse.  Cum  itaque 
dicimus,  patrem  fihum  ab  ?etorno  genuisse,  niliil  ahud  vohimus, 
quam  patrem  suam  leternitatem  fiho  semper  communicasse. 

Argumentantur  2^.,  quod  Beup.,  cum  Uhere  agat,  Deum,  si 
no)L  minoris  sit  potentue,  ([uam  cum  agit  necessario.  ^f  g^^t^^^wow 
At  si  Deus  necessario  ageret,  cum  sit  inftntrr  vir-  e^f,e  infinitfr 
lutis,  minuhon  (d)  ceter)io  creare  dehuissct.  8ed  ad  rirfiuis-. 
hoc  argumentum  etiam  perfacile  responderi  potcst,  si  attendatur 
ad  ejus  fundamcntum.  Boni  enim  isti  viri  supponunt,  se  diver- 
sas  ideas  entis  inlinitic  virtutis  posse  habere ;  nam  Deum,  et 
cum  ex  necessitate  natura)  agit,  et  cum  libere  agit,  infinita^ 
virtutis  esse  concipiunt.  Nos  vero  negamus,  Deum,  si  ex 
necessitate  natura;  ageret,  infinitic  esse  virtutis;  quod  nobis 
jam  negare  licet,  imo  necessario  ab  iis  etiam  concedendum  est, 
post([uam  demonstravimus,  ens  perfectissimum  hbere  agere,  et 
non  nisi  unicum  posso  concipi.  Quod  si  vero  rogerant,  poni 
tamen  posse,  quamvis  id  impossibile  sit,  Deum  ex  necessitate 
naturie  agentem  infinitie  esse  virtutis;  respondebinuis,  id  non 
inagis  hcere  supponere,  quam  circulum  (juadratum,  ut  cotulu- 
datur.  omnes  hneas  a  centro  ad  circumferentiam  ductas  nou 
esse  a'(iuales.  Atque  hoc  ex  modo  dictis,  ne,  (|u:i'  jam  dudum 
dicta  sunt,  rcpetanuis,  satis  constat.  Modo  enim  demonstravi- 
nnis,  nuham  dari  durationem,  cujus  duphun,  sive  qua  major  et 
minor,  non  possit  concipi ;  ac  proinde  a  Deo,  qui  intinita  vir- 
tute  hbore  agit,  somper  major  et  minor  data  creari  possit. 
At  si  Deus  ex  necessitate  natura>  ageret,  nuho  modo  id  seque- 
retur ;  Tiam  tantum  iha,  (|u;e  ox  ojus  natura  n^suhar^^t.  al>  ipso 

III.  i:» 


226  COUITATA    METAPHYSICA. 

produci  posset,  non  vero  infinitae  alise  majores  data.  Quare  sic 
Ijreviter  argumentamur :  Si  Deus  maximam  durationem,  qua 
majorem  ipse  non  posset  creare,  crearet,  necessario  suam  poten- 
tiam  diminueret.  Atqui  falsum  est  posterius,  nam  ejus  potentia 
ab  ipsius  essentia  non  differt.  Ergo,  etc.  Porro,  si  Deus  ex 
necessitate  naturoe  ageret,  durationem,  qua  majorem  ipse  creare 
non  potest,  creare  deberet;  sed  Deus  talem  durationem  creans 
non  est  infinita?  virtutis;  nam  semper  data  majorem  concipere 
possumus.  Ergo,  si  Deus  ex  necessitate  naturae  ageret,  non  esset 
infinitie  virtutis. 

Unde    hahe-  Quod    si    cui    hic    scrupulus  oriretur,  undenam 

awus  conce-     nempe,  cum  mundus  ante  quinque  millia  annorum, 

■j)tiun  majoris      ,      ^    '  t.        •  i.    m  i 

daraUonis  ^^  quod  excedit,  si  vera  est  uhronologorum  com- 
quam  est  putatio,  creatus  fuerit,  nos  tamen  possimus  majo- 
hujus  mundi.  yqj^^  concipere  durationem,  quam  asseruimus  non 
sine  creatis  rebus  intelhgi  posse;  Ilh  facihime  iste  eximetur, 
si  advertat,  nos  iham  durationem  non  ex  sola  contemplatione 
creatarum  rerum,  sed  ex  contemplatione  intiiiit£e,,Bei;  potentise 
ad  creandum  intehigere.  Non  enim  creaturae  concipi  possunt  ut 
per  se  existentes  sive  durantes,  sed  tanquam  per  infinitam  Dei 
potentiam,  a  qua  sola  omnem  suam  durationem  habent.  Vid. 
Propos.   12.  part.   1.  ejusque  Corohar. 

Denique,  ne  hic  futhibus  argumentis  respondendo  tempus 
consumamus,  tantum  h?ec  animadvertenda  sunt :  nempe  distinctio 
inter  seternitatem  et  durationem,  et  quod  duratio  sine  rebus 
creatis,  et  aeternitas  sine  Deo,  nuho  modo  sint  intehigibiles : 
his  enim  probe  perceptis,  facihirae  ad  omnia  argumenta  responderi 
poterit ;  unde  his  diutius  immorari  non  necesse  arbitramur. 

CAP.  XI. 

De  Concursu  Dei. 

Circa  hoc  attributum  parum  aut  nihil  dicendum  restat,  postquam 
ostendimus,  Deum  singuhs  momentis  continuo  rem  quasi  de  novo 
creare;  ex  quo  demonstravimus,  res  ex  se  nuham  unquam 
habere  potentiam  ad  ahquid  operandum,  nec  se  ad  uham  actionem 
determinandas ;  hocque  non  tantum  habere  locum  in  rebus  extra 
hominem,  sed  etiam  in  ipsa  humana  voluntate.  Deinde  etiam  ad 
quaedam  argumenta  huc  spectantia  respondimus;  et,  quamvis 
aha  multa  adferri  solent,  quia  tamen  pra^cipue  ad  Theologiam 
pertinent,  iisTflfr  supersedere  animus  est. 


PAR.S    II.    CAP.    XI.  227 

Attamen,  quia  inulti  sunt,  (jui  concursuin  Dei  adniittunt 
statuuntcjuc  plane  alio  sensu,  ciuam  (juo  nos  oum  tradidimus  ; 
o])servan(lum  liic  est,  ut  oorum  fallaciam  facillime  dete,<;amus, 
id,  quod  anteliac  demonstravimus  ;  nimirum  quod  tempus  })riesens 
nullam  liabeat  connexionem  cum  tem})ore  futuro  (vide  Ax.  10. 
part.  1.),  liocque  a  nobis  clare  distincte(|U(3  ])ercipiatur.  At(|ue 
ad  hoc  si  modo  probe  attendatur,  sine  ulla  diliicultate  ad  omnia 
illorum  argumenta,  quae  ex  Philosophia  peti  possunt,  responderi 
poterit. 

Verum,  ne  (luiestionem  hanc  frustra  attigerimus,  Qtiomodo  ini 
ad   eam   in   transitu  respondebimus ;  (lUa  quieritur,    ^f**Y^^'^'"j^'> 
an    l)ei    comervationi    (iliqKid    arredat,    cum   rem    ,-^i,<.y  deter- 
determinat  ad  operandnm ;  atijue  ubi  de  motu  locuti  w/rtr/nrf/s-  ad 
sumus,  jam  hujus  responsionem  utcunque  attigimus.    <v^f>*a"^/"'»- 
Diximus    enim,    Deum    eandem    quantitatem    motus   in  Natura 
conservare.    Quare    si  ad  totam  Naturam  materite  attendamus, 
ilh    nihil   novi  accedit ;  at  respectu  rerum  particuLarium  ah(|UO 
modo  potest  dici,  ilh  ahquid  novi  accedere,  Quod  an  etiam  locum 
habeat  in  rebus  spirltuaHbus,  non  videtur :  nam  iUa  ab  invicem 
ita    dependere    non    apparet.    Denique,    cum    partes    durationis 
nullam    liabeant  inter  se  connexionem,  possunuis  dicere,  Deum 
non    adeo    proprie    res    conservare    quam  procreare  ;  quare.  si 
homo  jam  determinatam  hbertatem  habeat  ad  aliquid  agendum, 
dicendum    est,  Deum  illo  tempore  eum  ita  creasse.   Atque  liuic 
non  obstat,  quod  humana  vohmtas  sa^pe  a  rebus  extra  se  positis 
determinetur,    et    omnia    vicissim,    qua;    in    Natura   sunt,  a  se 
invicem    ad    ahquid    operandum  determinentur :  nam  etiam  iha 
a    Deo  ita  determinata  sunt.  Nuha  ennn  res  vohmtatem  deter- 
minare,   nec  vicissim  vohintas  determinari,  nisi  a  sola  potentia 
Dei,    potest.    Verum    quomodo    hoc  cum  hunuina  hbertate  non 
pugnet,    sive    (luomodo  Deus  id  efhcere  possit  servata  humana 
libertate,    fatemur    nos    ignorare ;  qua  de  re  jam  siepius  locuti 
sumus. 

Hiec  sunt,  (jme  circa  attributa  Dei  dicere  decre- 
veram  ;  quorum  nuliam  huc  us^iue  tradidi  (Hvisionem.   attrihiXlruni 
Illa    autem,    quie    passini    traditur  ab  Autlioribus,     /v»  rwA/d- 
nempe  (jua  dividunt  attributa  1  )ei  in  inconnnunical»ilia    '""    '"(»//i>- 
et  comnuinicabilia,  ut  veriim  fatear,  maij;is  videtur  ''"'"'"''  """"'l'''" 
(Uvisio    nominis    (|uam    rei.    Nec  enim  scientia  Doi 
cum  sciontia  humana  magis  convcnit.  (|uam  canis,  signum 
cum  cane,  (|ui  cst   animal   latr.uis,  ct    fortr  adhuc   lunlit 


cicleste,        \ 

iiiiiiiis.  I 


228  COGITATA    METAPHYSICA. 

Autoris  pro-  Nos  vero  hanc  damus  divisioneni.  Attributa  Dei 
pria  divisio.  ^|-^  ^\mi,  quflD  actuosam  ejus  essentiam  explicant, 
alia,  quoe  quidem  nihil  actionis,  sed  ejus  modum  existendi 
exponant.  Hujus  generis  sunt  unitas,  oeternitas,  necessitas,  etc. 
IlHus  vero  intelligentia,  voluntas,  vita,  omnipotentia,  etc.  Haec 
divisio  satis  clara  et  perspicua  est,  et  omnia  Dei  attributa 
complectitur. 

CAP.  xn. 

De  Mente  Humana. 

Transeundum  jam  est  ad  substantiam  creatam,  quam  in  ex- 

tensam    et  cogitantem  divisimus.  Per  extensam,  materiam  sive 

substantiam    corpoream    intelligebamus.    Per    cogitantem    vero, 

mentes  humanas  tantum. 

Angelos  non       Et,  quamvis  Angeli  etiam  creati  sint,  quia  tamen 

esse  Meta-    L^mine    Naturali    non   cognoscuntur,  ad  Metaphy- 

^Theok>gicai    sicam    non  spectant.    Eorum  enim  essentia  et  exi- 

considera-    stentia  non  nisi  per  Revelationem  notae  sunt,  adeoque 

tionis.        ad  sol^  Theologiam  pertinent ;  cujus  cognitio  cum 

sit  prorsus  aha,  sive  toto  genere  diversa  a  cognitione  naturaU, 

nullo  modo  cum  illa  miscenda  est.  Nullus  igitur  exspectet,  nos 

de  angelis  aliquid  dicturos. 

Mentem  hu-        Redeamus    ergo    ad  mentes  humanas,  de  quibus 

manam  non   -^  pauca  restant  dicenda;  sed  tantum  monendum, 

duce,  sed  a   nos    de    tenm^yie^reatioms    mentis    humanae  nihil 

Deo  creari;   dixisse,   quia  non  satis  constat,  quo  tempore  Deus 

at,  quando    ipsam  creat,  cum  sine  corpore  possit  existere.  Hoc 

^'  ^faW  "^    ^^*^^    constat,    illam    non  esse  ex  traduce ;  nam  id 

tantum    locum    habet    in    rebus,    quse   generantur, 

nempe    in    modis    aUcujus    substantiae ;    substantia    autem   ipsa 

generari  non  potest,  sed  tantum  a  solo  Omnipotente  creari,  ut 

satis  in  prsecedentibus  demonstravimus. 

Quo  sensu        De    ejus    vero   immortahtate   ut  aUquid  addam  : 

anima  hu-    g^^-g  constat,  nos  de  nulla  re  creata  posse  dicere. 

mortalis.      q^od     ejus    natura     impHcet,    ut    a    potentia    Dei 

destruatur.  Nam  qui  potestatem  habuit  rem  creandi, 

etiam  potestatem  habet  ipsam  destruendi.  Adde,  quod  jam  satis 

demonstravimus,    nuUam    rem  creatara  sua  natura  ne  momento 

quidem  posse  existere,  sed  continuo  a  Deo  procreari. 


PARS    II.    CAP.    XII.  229 


Verum,    (luamvis    ita    res    sit,    tamen    clare    et      Q'*'^  i"^'*o 

moftalU 


distincte    videmus,    nos   nullam  ideam  habere,  (lua     "''^"■''"  ""' 


concipiamus  substantiam  destrui,  sicut  habemus 
ideas  corruptionis  et  generationis  modorum.  (.'hire  enim  conci- 
pimus,  ubi  ad  corporis  humani  fabricam  attendimus,  talem 
fabricam  posse  destrui ;  at  non  ajque,  ubi  ad  substantiam  cor- 
poream  attendimus,  concipimus  ipsam  annihihiri  posse.  Denitiue 
Philosophus  non  quierit  id,  quod  summa  potentia  Deus  potest 
facere;  sed  de  Rerum  Natura  ex  legibus,  quas  Deus  ipsis 
indidit,  judicat;  quare  id  judicat  fixum  ac  ratum  esse,  quod 
ex  illis  legibus  fixum  esse  ac  ratum  concluditur;  quamvis  non 
neget,  Deum  illas  leges  et  cn?f^ra  omnia  mutare  posse.  Qua- 
propter  nos  etiam  non  inquirimus,  ubi  de  aninia  loquimur,  quid 
Deus  facere  possit,  sed  tantum,  (juid  ex  Naturte  legibus 
sequatur. 

Cum  autem  ex  ipsis  clare  sequatur,  substantiam     /''^<'<>"  «»'- 
nec    per    se,    nec    per    aHam   substantiam  creatam     '^'^'■'"'''«•' 
destrui    posse,    ut    jam    antehac,    ni  lallor,  abunde 
demonstravimus,  nientem  esse  immortalem  statuere  cogimur  ex 
legibus  Natune.  Et  si  rem  adhuc  penitius  introspicere  volumus, 
evidentissime    demonstrare    poterimus,    iUam    esse   immortalem. 
Nam,    ut    modo    demonstravimus,  animam  immortalem  esse,  ex 
legibus    Naturie    clare  sequitur.  Leges  autem  illie  Natura^  sunt 
decreta   Dei   Lumine  Naturah  relevata,  ut  etiam  ex  anteceden-    \ 
tibus    evidentissime    constat.    Decreta    deinde    Dei    immutabilia^ 
esse,    jam    etiam    demonstravimus.    Ex    quibus    omnibus    chare 
conchulimus,    Deum    suam  immutabilem  voluntatem  circa  dura- 
tionem  animarum  hominibus  non  tantum  revehitione,  sed  etiam 
Lumine  NaturaH  patefecisse. 

Nec  obstat,  si  ahquis  objiciat,  Deum  leges  iUas    I^enm  non 
naturales    aliquando    destruere   ad  efficienda  mira-   ^^^^"['"^/^f 
cula ;    nam    plerique    ex    prudentioribus    Theologis    ,.„„,  (,(/ere; 
concedunt,  Deum  nihil  contra  Naturam  agere,  sed    et,  qnid  hoc 
sui^ra    Naturam;    hoc    est,    ut    eiro    exidico,  Deum  •"'  ■^'<'""^'"" 

1,  ,•  1  T    1     I  1  autorem. 

multas  etiam  leges  operaiich   habere,  quas  humano 

int(»Ilectui    non    commiinicavit,    ([Uiv  si  liumana  intellectui  com- 

municatu'  t^ssent,  aique  naturales  essent  (|uam  ca'tera\ 

rnde  li(iuidissime  constat.  mentes  esse  immortales,  nec  video, 
quid  de  anima  humana  in  genere  hoc  in  loco  dicendum  restet. 
Nec  etiam  de  ipsius  functionibus  speciatim  aliquid  restaret 
dicendum,  nisi  argumenta  (luorundam  Authorum.  quibus  otticere 


230  COGITATA    METAPIIYSICA. 

conantur,    ut    id,    quod    vident  et  sentiunt,  non  videant  neque 
sentiant,  me  invitarent  ad  ipsis  respondendum. 

Cuf  aUqui        Putant    aliqui,    se    posse    ostendere,  voluntatem 

^^Tntatem'    "^"   ^^^^  liberam,  sed  semper  ab  alio  determinari. 

non  esfte  U-    Atque  hoc  inde  putant,  quia  per  voluntatem  intelli- 

heram.        gunt  quid  ab  anima  distinctum,  quod  ut  substantiam 

considerant,  cujus  natura  in  eo  solo  consistat,  quod  sit  indifferens. 

Nos  autem,  ut  omnem  amoveamus  confusionem,  rem  prius  explica- 

bimus,  quo  facto  facillime  eorum  fallacias  argumentorum  detegemus. 

Qnid  sit         Mentem  humanam  diximus  esse  rem  cogitantem ; 

vohmtas.  ^yvAq  sequitur,  illam  ex  sola  sua  natura,  in  se  sola 
spectata,  aliquid  agere  posse,  videlicet  cogitare,  hoc  est,  afhimare 
et  negare.  Hae  vero  cogitationes  vel  determinantur  a  rebus 
extra  mentem  positis,  vel  a  sola  mente  ;  quandoquidem  et  ipsa 
est  substantia,  ex  cujus  essentia  cogitante  multse  actiones  cogi- 
tativse  sequi  possunt  et  debent.  Actiones  autem  illa?  cogitativse 
quae  nullam  aliam  sui  causam  agnoscunt,  quam  mentem  humanam, 
voUtiones  vocantur.  Mens  vero  humana,  quatenus  concipitur  ut 
causa  sufficiens  ad  tales  actiones  producendas,  yo/ww^as  vocatur. 

Dari  vohm-  Quod  autem  anima  talem  potentiam  habeat, 
tatem.  quamvis  a  nuUis  rebus  externis  determinetur,  com- 
modissime  explicari  potest  exemplo  asinse  Buridani.  Si  enim 
hominem  loco  asinse  ponamus  in  tali  sequilibrio  positum,  homo 
non  pro  re  cogitante,  sed  pro  turpissimo  asino  erit  habendus, 
si  fame  et  siti  pereat.  Deinde  etiam  idem  Hquet  ex  eo,  quod, 
ut  antehac  diximus,  etiam  de  rebus  omnibus  dubitare,  et  non 
tantum  ipsa,  quae  in  dubium  revocari  possunt,  ut  dubia  judicare, 
sed  tanquam  falsa  explodere  voluimus.  Vid.  Cartes.  Princip. 
part.  1.  Art.  39. 

Eamqiie  esse  Porro  notandum,  quamvis  anima  a  rebus  externis 
hberam.  determinetur  ad  ahquid  affirmandum  aut  negandum 
non  tamen  ipsam  ita  determinari,  ac  si  a  rebus  externis  cogeretur, 
sed  ipsam  semper  hberam  manere.  Nam  nulla  res  habet  potestatem 
ipsius  essentiam  destruendi;  quare  id,  quod  affirmat  et  negat, 
semper  Hbere  affirmat  et  negat,  ut  satis  in  quarta  Meditatione 
expHcatum  est.  Unde,  si  quis  qujerat,  cur  anima  hoc  aut  iUud 
vult,  hoc  aut  iHud  non  vuH;  ipsi  respondebimus,  quia  anima 
est  res  cogitans,  hoc  est  res,  quae  ex  sua  natura  potestatem 
habet  volendi  et  nolendi,  affirmandi  et  negandi ;  hoc  enim  est 
esse  rem  cogitantem. 


PAUS    II.    CAI'.    XII.  231 

Ncc  confiin-  Hisce  sic  expHcatis,  argumenta  adversariorum 
de.ndam  rum  vidoamus.  1.  argumeiitum  tale  est.  Si  volnnias  possit 
velle  contra  ultimiim  iniellectns  dirtamen,  si  possit 
apj)etere  contrarimn  hono,  ah  nJtimo  intrUectHs  dirtamine  jnw- 
scripto,  poterit  appetere  malum  suh  ratione  mali.  At  ahsardum 
est  posterins ;  Errjo  et  jn-ius.  Ex  hoc  argumento  clare  videre  est 
ipsos  non  intelligere,  (|uid  sit  voluntas ;  confundunt  «'nim  i})sam 
cum  appetitu,  (juem  hal^et  anima,  post([uam  ahcjuid  afhrmavit 
aut  negavit ;  fjuod  didicerunt  a  suo  Magistro,  qui  vohintatom 
definivit,  appetitum  suh  rationr  honi.  Nos  vero  vohintatem  dicimus 
esse  T()  a/lirmare  hoc  honum  esse  et  contra,  ut  jam  antehac 
abunde  exphcuimus  circa  causam  erroris,  quem  demonstravimus 
ex  60  oriri,  qiiod  voluntas  latius  pateat  quam  lutuilUiJths.^Si 
autem  mens  non  affirmasset,  id  bonum  esse,  ex  eo  quod  libera 
est,  nihil  appeteret.  Quare  ad  argumontum  respondemus  conce- 
dendo,  mentem  nihil  posse  velle  contra  ultimum  inteUoctus 
dictamen,  hoc  est,  nihil  posse  velle,  quatenus  supjionitur  nolle; 
ut  hic  supponitur,  u})i  dicitur  ipsam  ahquam  rem  judicasse  malam, 
hoc  est,  ahquid  nohiisse.  Negamus  tamon,  illam  absohite  id, 
quod  malum  est,  non  potuisse  velle,  hoc  est,  bonum  judicare : 
id  enim  esset  contra  ipsam  experientiam.  Multa  enim,  qu:o  maha 
sunt,  bona,  et  contra,  qu»  bona  sunt,  mala  esse  judicamus. 

2.  argumentum  est  (vel  si  mavis  Imum^  q^ia  huc    ^^^(^-  "/'7'"'^ 
usque    nulhim  fuit) :  Si  rolunfas  ad  volrndum  non    ^^^^^.^^iir'*^'' 
determinetur    ah    idtimo  intrUrrtus  prartiri  jndicio,      mentrm. 
err/o  seipsam  determinahit.  At  voluntas  seipsam  non 
drfrrminat,  (juia  rx  se  et  natura  sua  esf  indrferminata.  Hinc  sic 
argumentari  pergunt.  Si  volurdas  e.r  se  et  sua  natura  est  indiffe- 
rens  ad  volendum  et  non  volendum,  non  jtofrst  a  sr  ipsa  drfer- 
minari  ad  volrndum  :  f/uod  enim  drtrrminat,  ta)n  dehrt  esse  drfrrmi- 
natum,  quam  est  indeferminatum  (juod  drfrrmif/afur.  Af  volunfas, 
considerata  ut  drferininans  seipsam,  tam  esf  indrfrrminafa,  (juam  est 
considerata  eadem  iit  determinanda.  NiJiil  enim  j)onunt  aiJvrrsarii 
in    volunfate    defrrminante,    (juod  non  idrm  sit  in   voJuntatr  aut 
drtrrminanda    auf    drtrrmin(da;    ne(jue    vero    ali(/ui(J    hir    jmn 
potest.  Ergo  roIu)ifas  )ion  jxtfest  a  sr  ijtsa  ad  volrtuJum  drfrnni- 
nari.   Si  non  a  se  ijtsa:  En/o  «/////h/^.  Ha'c  sunt  ipsissima  vorlia 
Heoref)()ordfi    Professoris   lioidensis  *),   (|uibus  satis  ostondit,  se 
per  voluntatem  non  mentom  ipsam  intolligoro,  sod  alitjuid  aliud, 
extra    mentem  aut   in   inonto.   vohiti   tal>ulam   rasam  omni  cogi- 


*  Vi(lr>  ('jiis  M.'l('t(«mat:i   IMiilosophica,  (««1.  alt.,  LiiK'i.    I'>at.   U):)*.». 


232  COGITATA     METAPIIYSICA. 

tatione  carentem,  et  capacem  cuivis  picturaj  recipiendai ;  vel 
potius  tanquam  pondus  in  a;quilibrio,  quod  a  ({uolibet  pondere 
in  utramvis  partem  pellitur,  prout  pondus  adventitium  deter- 
minatum  est;  vel  denique  aliquid,  quod  nec  ipse  nec  ullus 
mortalium  uUa  cogitatione  assequi  potest.jNos  modo  diximus, 
imo  clare  ostendimus,  voluntatem  nihil  esse  pra^ter  mentem 
ipsam,  quam  rem  cogitantem  vocamus,  hoc  est,  afiirmantem  et 
negantem ;  unde  clare  coUigimus,  ubi  ad  solam  naturam  mentis 
attendimus,  eam  aoqualem  potestatem  habere  aftirmandi  et 
negandi;  id  enim,  inquam,  est  cogitare.  Si  nos  itaque  ex  eo, 
quod  mens  cogitat,  concludimus,  ipsam  potestatem  habere 
affirmandi  et  negandi ;  cur  igitur  causas  quierimus  adventitias 
efficiendi  id,  quod  ex  sola  natura  rei  sequitur?  At,  dices,  ipsa 
mens  non  magis  est  determinata  ad  affirmandum  quam  ad 
negandum ;  ideoque  concludes,  nos  necessario  causam  quserere 
debere,  qua  ipsa  determinetur.  Sed  ego  contra  argumentor,  si 
mens  ex  se  et  sua  natura  tantum  esset  determinata  ad  affir- 
mandum  (quamvis  irapossibile  sit  hoc  concipere,  quamdiu  ipsam 
rem  cogitantem  esse  cogitamus),  tum  illa  ex  sola  sua  natura 
tantum  affirmare,  nunquam  vero,  quamvis  concurrant  quotvis 
causte,  negare  posset.  Si  vero  neque  ad  affirmandum  neque  ad 
negandum  determinata  sit,  neutrum  facere  poterit.  Si  denique 
ad  utrumque  habet  potestatem,  quod  habere  modo  ostendimus, 
utrumque  efficere  poterit  ex  sola  sua  natura,  nulla  adjuvante 
alia  causa ;  quod  clare  constabit  iis  omnibus,  qui  rem  cogitantem 
ut  rem  cogitantem  considerant ;  hoc  est,  qui  attributum  cogitationis 
a  re  ipsa  cogitante,  a  qua  non  nisi  Ratione  distinguitur,  nuUo 
modo  separant,  quemadmodum  adversarii  faciunt,  qui  rem 
cogitantem  ab  omni  cogitatione  denudant,  ipsamque  ut  materiam 
illam  primam  Peripateticorum  fingunt.  Quare  ad  argumentum 
sic  respondeo,  et  quidem  ad  majorem  :  Si  per  voluntatem  intelligit 
rem  omni  cogitatione  spoliatam,  concedimus,  voluntatem  ex  sua 
natura  esse  indeterminatam.  At  negamus,  voluntatem  esse  quid 
omni  cogitatione  spoliatum,  et  contra  statuimus,  esse  cogitationem, 
hoc  est,  potentiam  ad  utrumque,  nempe  ad  affirmandum  et  ad 
negandum,  qua  certe  nihil  aliud  intelligi  potest,  quam  causa 
sufficiens  ad  utrumque.  Deinde  etiam  negamus,  quod,  si  voluntas 
indeterminata  esset,  hoc  est  omni  cogitatione  spoliata,  alia  aliqua 
causa  adventitia,  quam  Deus  infinita  sua  potentia  creandi,  ipsam 
determinare  pbsset.  Rem  enim  cogitantem sine ullacogitatione con- 
cipere,  idem  est,  ac  rem  extensam  sine  extensione  concipere 
velle. 


('ur   I'hi/(/so- 


i'Ai;s   II.   (  Ai'.    .\ii.  233 


\)(in'u[{io,     ne     opus     sit,     liic    plura    argumouta 


2}hi  mentein    YiicanHVYQ,  moneo  tantum,  Adver.sarios,  quia  volun 
corporeis      tatem    non    intellexerunt,  nec  ulluin  clarum  et   di- 

conftiderunt.  stinctum  mcntis  conceptum  habueruiit,  mentem  cuin 
rebus  corporeis  confudisse;  quod  inde  ortum  duxit,  (juia  verba, 
quae  ad  res  corporeas  usurpare  solent,  ad  res  spirituales,  (juas 
non  intelligebant,  sigmficandas  usur})arunt ;  assueti  enim  fuerunt, 
corpora  ilhi;  ({Uie  a  causis  externis  ie(|uipollentibus,  et  plane 
contrariis,  "versus  contrarias  partes  propelluntur,  (juapropter  in 
aM|uilibrio  sunt,  indeterminata  vocare.  Cum  igitur  voluntatem 
indeterminatam  statuunt,  ipsam  etiam  ut  corpus  in  aiiuilibrio 
positum  videntur  concipere ;  et,  (juia  illa  corpora  niliil  lial^ent, 
nisi  ({uod  a  causis  externis  acceperunt  (ex  (juo  se(|uitur,  illa 
semper  a  causa  externa  determinari  debere),  idem  in  volunh^t^ 
se^iui  putant.  Sed  (luomodo  res  se  lial^eant,  jam  satis  explicimmis, 
(luare  liic  finem  facimus. 

De  substantia  vero  extensa  jam  antehac  satis  etiam  locuti 
feumus,  et  prieter  has  duas  nullas  alias  agnoscimus.  Quod  ad 
accidentia  realia  attinet,  et  alias  qualitates,  satis  illa  explosa 
sunt,  nec  opus  est,  iis  refellendis  tempus  impendere ;  (juare  hic 
manum  de  tabula  tollimus. 


F  I  .V  I  S. 


S  T  E  L  K  0  N  S  T  I  G  E 


R  i:  E  C  K  E  N  I  N  G 


VAN    DEN 


RE&ENBOOG^, 


Dienende  tot  naedeye  mmenknopinf/  der  NattiHrkunde 
met  de   Wiskonsten. 


Clcero  Tusciilanarum  qimstionum  Lih.  1.  in  j^rinc. 

In  summo  apud  illos  honore  Geometria  fuit,  itaque  nihil 
Mathematicis  illustrius.  At  nos  metiendi  ratiocinandique  utiUtate 
hujus  artis  terminavimus  modum. 

DAT   is 

Bfj  Jiaer,  te  tveten  hy  de  Griecken,  is  de  Meetkonst  in  zeer 
groot  aenzien  geweest.  Zo  datter  niet  uytmuntender  ivas  als  de 
Wlskonstenaers ;  maer  wij,  namentlijck  de  Romeynen,  hebhen  de 
mate  van  deze  konst  hepaelt  met  de  nuttigheydt  van  meeten  en 
van  tellen. 


AEN  DEN  LEZER.  * 

Alhoewehnen,  Bescheyde  Lezer,  met  deze  TieechenitKjJi  niet 
(jeerne  de  Geleerde  zoude  nmhar/en;  zoo  is  eghter  het  rertrouiren, 
dat  het  voor?iaetnste  oogmerck  van  iet  ae)i  den  dajh  te  brenjen 
hehoorde  te  zijn,  oni  de  omjeleerde  te  hulp  te  konien.  Hier  ran 
heeftmen  in  deze  landen  voor  de  jonge  lieden,  die  7ieerstigh  wil- 
len  zijn,  de  goede  voorheelden  van  de  Heer  Hudde,  Bnrgetneesfcr 
van  Amsterdam,  in  zijne  rerkortinge  der  vergelijckingen,  en 
vaste  en  algenieene  Regels  der  grootste  en  der  klegnste ;  van  de 
Heer  Huggens,  voonvaer  den  Ooghappel  van  alle  die  geene,  die 
deze  Konsten  hemiiinen,  in  verschegde  van  zijne  geestige  en  no(j- 
tans  zeer  doorwerkte  Schriften;  en  van  de  Heer  de  Wift,  in  zijn 
leven  Raedtpensionaris  van  HoUandt,  in  zijne  klare  heschrijvinge 
der  Kegelsnedcn,  en  waerdge  van  Lijfrenten  tegois  Losrenfrn. 
Waeroni  het  te  nieer  voor  die  geene,  die  geer?ie  ran  eeti  iedrr,  een 
wegnigh  leergierigh  zijnde,  zoude  rerstaen  werden,  groorloft  is,  ran 
het  hekende  e.en  aenvatig  tipinmde  allrnskens  op  ir  fcliminm, 
en  met  den  Regenhoogh  als  van  den  grondt  te  heginnen.  Bg 
gelegentheijdt  dan,  dat  iemandf  hezigh  was  met  zigh  fe  oeffenen 
in    de    zes    eerste    Boecken  van   Euclides,  zo  herffnien  dezr  arn- 


*  Prasmoncnda,  etsi  a  nc.scio  (]n()  post  Spinozu'  nioitcni  citnscripta,  (>x 
oilitiono  Ilagana  anni  1687.  idoo  ropctcro  voluiinns,  (juia  laciunt  ad  libcl- 
lum  auctori  nostro  vindicandum.  Nimirum  liasco  ol)sorvationcs,  anttniuam 
odcrontur,  per  deconnium  ot  amplius  in  angulo  jacuissc,  in  iis  atVirmatur. 


meyckingeK,  die  volijens  de  lesse  van  Horatius  meer  dan  tien 
jaren  in  een  hoeck  hadden  gelegen,  alleen  het  light  toevertromct 
met  dit  inzight,  op  dat  de  aenkomelingen  zouden  kimnen  zien 
de  nuttigheydt,  en  het  gebruyck  der  heginselen,  die  zy  zouden 
mogen  hehhen  geleert,  ende  oock  hoe  zeer  de  kennisse  der  SfeJ- 
konst  den  geenen,  die  met  deze  fijne  pingelen  Godts  heerlijcke 
schepselen  maer  voor  een  kleyn  gedeelte  zoecken  natehootzen,  van 
noden  is.  Indien  ghy  hier  door,  Beminde  Lezer,  ivert  opgeweckt, 
om  deze  gemeenzame  ivyze  van  hetraghtinge,  en  naevorssinge  der 
natuurlijke  reden  niet  te  veriverpen:  zo  zal  deze  geringe  proeve 
meer  goedts  veroorzaeckt  hehhen,  alsmen  zigh  zoude  hehhen  derven 
helooen.    Vaert  tvel. 


K  E  E  C  K  E  N   I   N  G 


VAN     DEN 


R  E  G  B  N  13  O  O  G. 


Die  geeno,  die  eeii  weynig  kennisse  hebben  van  de  Weten- 
schappen,  dienende  om  het  gezigt,  het  edelste  v.*in  onze 
uyterlijke  zinnen,  l^eliulpzuem  te  zyn,  ofte  om  het  zelve  te 
verhistigen,  zijn  niet  onkundig,  dat  als  de  stralen  van  de  Zon, 
ofte  van  het  hgt  scheefaclitig  vallen  op  een  vhick  van  glas, 
van  water,  ofte  van  eenige  andere  voglitiglieyt,  dezelve  in  't 
begin  van  dat  vhick  niet  meer  recht,  ofte  volgens  een  reghte 
hnie,  maer  schuyns  ofte  afgeschampt  doorgaen,  op  dezelve  wijze, 
gehjckmen  by  dagehjxze  ondervindinge  een  stock  ofte  roeyriem 
in  't  water,  als  gebroken  ziet,  on  datmen  dit  breecken,  ofte 
fichampen  der  stralen  Imnne  refractio  noemt.  Hun  is  modo  niet 
onbekent,  datmen  aen  de  weerstuyt  van  dozelve  stralen,  wan- 
neerze  door  de  foehe,  die  aclitor  een  ghis  of  spiegol  is,  ofto 
iet  diergelijx,  niet  kunnon  doorbroken,  maor  wodorkoron.  oock 
gewoon  is  te  gevon  de  luunn  van  ii'lloctio;  waorom  wy  goon 
swarigheyt  zullon  maken  zomtijts  diorgolijcko  woordon,  betor 
verstaon  wordende,  als  d(^  nodorduytzo,  to  gol>ruyckon. 

Dowijle  van  don  regonboogh,  dat  hoorlijck  toockon  dos  \'or- 
bonls   voor  do  (Jodtsgoleordo,  by  do  natuurkundigo  volgons  do 


240  REECKENINO    VAN 

grontwetten,  door  Godt  de  Heere  de  geschapene  dingen  mede- 
gedeelt,  wert  geoordeelt  veroorzaakt  te  werdcn  door  de  refractie 
en  reflexie  van  de  stralen  van  de  Zon,  vallende  op  een  ontal- 
lijcke  menighte  van  kleyne  droppelen  waters:  zoo  is  het  zeer 
aanmerkens  weerdigh  voor  de  jonge  liefhebbers  der  Wiskon- 
sten,  dat  haeren  groteu  voorganger  de  Heer  Descartes  niet 
alleen  aenwijst,  dat  de  onderste  en  voornaemste  Regenboogh 
wert  gezien  door  middel  van  twee  refractien,  en  een  reflexie, 
en  de  bovenste  door  twee  refractien  en  twee  reflexien,  en 
daerom  zigh  flaeuwer  vertoont,  als  de  eerste,  of  de  voornaemste ; 
maer  daer  en  boven,  dat  hy  oock  door  reeckeningh  bepaelt, 
ende  met  redenen  aenwijst,  dat  den  grootsten  hoeck,  waer  in 
de  kleynste  Regenboog  kan  gezien  worden,  of  zijn  halven 
middellijn  niet  groter  kan  zijn  als  41  graden  47  minuten,  en 
den  alderkleynsten  hoeck,  waer  in  de  grootste  Regenboog  kan 
gezien  worden,  of  zijn  halven  middellijn  niet  klynder  kan  zyn, 
als  51  graden,  37  minuten.  Dog  om  wat  verder  te  gaen, 
't  is  myns  oordeels  een  aengename  uytvindinge,  die  hy  voort- 
brenght  over  het  root,  geel,  groen,  blaeuw  en  diergelijke  couleu- 
ren  van  den  Regenboog,  maer  byzonder  zietmen  daer  uyt  een 
merckteeken  van  zynen  aerdigen  geest,  als  hy  reden  geeft, 
waerom  de  rode  coleur  wert  gezien  aen  de  bolle  ofte  de  uytwen- 
dige  zyde  van  den  ondersten  Regenboogh,  en  aen  de  holle,  ofte  de 
inwendige  zyde  van  de  bovenste,  te  weten,  om  dat  hy,  onderzogt 
hebbende  de  wetten  van  de  schaduwe  en  het  Kght,  betoont, 
dat  het  middelpunt  van  ieder  droppel  waters,  alwaer  de  grootste 
schaduwe,  of  dickte  is,  komt  boven  de  refractie  der  stralen, 
die  tot  ons  oogh  komen  in  den  onderste  Regenboogh,  en  dat 
daerom  de  krachtighste  coleur  te  weten  het  root  is  onder  de 
schaduwe,  namentlijck  aen  de  bolle  zyde,  maer  dat  in  den 
grootsten  Regenboog,  het  middelpunt  van  ieder  droppel  waters 
komt  onder  de  refractie,  die  tot  ons  oogh  komt,  en  dat  daerom 
het  root  komt  boven  de  schaduwe,  te  weten  aen  de  holle  zyde. 
Maer  vermits  hy  voor  de  beminnaers  der  Stelkonst,  nae 
zijne  gewoonte,  verborgen  hout,  op  wat  wyze  hy  de  twee 
regels  der  refractien,  waer  door  hy  zyn  tafel  heeft  uytge- 
reeckent,  en  die  hy  blotelijck  ter  neder  stelt,  heeft  gevonden ; 
zoo  zullen  wy  dezelve  hier  kortelijck  Stelkonstigh  bewijzen, 
dies  wy  een  glaze  Bol  ofte  grote  droppel  waters  vertonen,  met 
den  cirkel  A  F  D  G  K  B  Z,  waerinne  genomen  zynde  zekere 
lengte  voor  de  linie  H  F  verders  gevonden  werdt  de  linie 
C   I,  en  bygevolge  mede  de  bogen  F  G  en  F  K,  en  eyndelijk 


DEN    REGENBOOG. 


241 


ook  mede  de  hoeken  0  N  P  en  X  Q  K  op  de  volgende  wijze. 
Onder.stelt  zijnde,  dat  verscheyde  stralen  komende  uyt  het 
lighaem  der  Zonne,  waer  van  hier  een  is  afgebeeldt,  met  de 
linie  Y  F,  evenwydig  zyn  met  de  middellyn  A  B,  en  dat  de 
halve  middellyn  C  D  zy  gedeelt  in  10000  delen,  en  dat  de  voorsz 
Y   F   9000  diergelijcke  deelen  verre  is  van  de  voorsz.  middel- 


lyn  A  B,  ofte  do  wyte  van  H  F  :  wy  willen  weten,  hoe  groot 
eerst,  H  F  gogeven  zynde,  zal  zyn  de  linie  C  I,  daer  nae  de 
groto  van  de  bogen  F  G  en  F  K,  en  eyndelijck  in  wat  voor 
een  hoeck  wy  dezelve  straol,  nae  een  refloxio  in  K  en  twoe 
rofractien  in  F  en  N  zullen  kuniien  zion  in  P.  en  oock  nae 
tweo  rofractien  in  F  en  Q  en  tweo  rotlcxicn  iu  K  en  N  zullon 
kunnen  zien"!  in  R,  dat  is,  wy  willon  woton  do  groto  van  dou 
hoeck   0  N  P,  on  do  groto  van  don  hoeck  X  Q   R. 

III.  16 


242 


REECKENING    VAN 


Om  dan  voor  eerst  te  vinden  de  lenglite  van  de  Jinie  C  I, 
dewyle  ick  wete,  dat  de  reden  van  de  refractie  van  het  water 
is  als  250  tegens  187,  zoo  moet  H  F  tot  C  I,  zijnde  de  twee 
linien,  die  de  refractie  afmeten,  ook  dezelve  reden  hebben. 
Ick  zegge  mitsdien  volgens  den  regel  van  dryen  250,  geeft 
187,    wat    geeft    9000,    ofte  H  F?  ende  komt  voor  C  I  6732. 

Dog  om  nu  mede  te 
bewijzen,  dat  de  linien 
H  F  en  C I  de  refractie 
van  het  water  afmee- 
ten,  zoo  stelleick  voor 
de  strael,  in  de  ne- 
vensgaende  figuur, 
0  F,  ende  in  het  punt 
F,  van  waer  de  re- 
fractie  gaet  naer  K, 
trecke  ik  een  raeck- 
lijn,  raeckende  den 
Cirkel  A  F  B  in  F; 
dewijle  nu  volgens  de 
leere  van  Descartes  in  zijn  tweede  Hooftstuk  van  de  Ver- 
handeKnge  der  Verrekijkers,  0  P  en  R  L,  deze  refractie 
afmeten :  zoo  zullen  H  F  en  C  I  mede  deze  refractie  afmeten : 
om  dat  H  F  is  even  zoo  groot  als  0  P,  en  C  I  even  zo  groot 
als  R  L,  want  dewijle  van  de  dryhoecken  P  0  F  en  H  F  C 
de  zyden  0  F  en  F  C  gelijck  zyn,  ofte  even  groot,  te  weten 
halve  middellynen  van  twee  gelijke  cirkels,  den  reghten  hoeck 
0  P  F  mede  gelijck  aen  den  rechten  hoeck  F  H  C,  en  den 
uytwendigen  hoeck  0  F  P  mede  gelijck  aen  den  inwendigen 
hoeck  H  C  F ;  zoo  volgt  \  dat  de  hnien  0  P  en  F  H  mede 
elkanderen  gelijk  zijn.  Op  gelijke  wijze  wert  mede  betoont,  dat 
de  linien  R  L  en  C  I  elkanderen  gelijk  zijn.  Vermits  nu  de 
linien  0  P  en  R  L  de  refractie  afmeten,  zo  zullen  dan  mede  de 
Hnien  F  H  en  C  I  de  refractie  afmeten.  't  Welk  stonde  te  bewijzen. 
Ten  tweeden,  wederom  naegezien  werdende  de  groote  figuur, 
als :,  deze  linien  H  F  en  C  I  gevonden  zijn,  zoo  vintmen  ook 
Hghtelijck  de  bogen  F  G  en  F  K.  Want  als  men  het  vierkant 
van  H  F  aftrekt  van  het  vierkant  van  den  halven  middellijn 
C  F,  zoo  bekomtmen  een  vierkant,  wiens  wortel  is  de  sinus 
of  den  hoeckmaet  van  den  boog  F  D,  ofte  den  hoeck  F  C  D, 


Door  de  26ste  van  't  Eerste. 


DEN    Ri:GENnOO(}.  243 

welcke  wortel  is  ruym  4358.  I)it  getal  over  een  brengende  met 
de  Tafeleri  van  Lantsbergen,  van  van  Schoten,  ofte  van  ymandt 
anders,  zo  bevintmen  voor  F  C  D  een  hoeck  van  25  graden 
50  minuten,  ofto  om  nogh  naeder  te  komen  van  25  graden 
50^  minuten,  waervan  het  dobbel  is  de  boog  F  G,  ofte  51 
graden  41  minuten.  Op  dezelve  wyze  wert  de  boogh  F  K 
mede  bevonden  te  zyn  95  graden  22  minuten.  't  Welk  wy 
alleen  uyt  do  driehoexmeeting  hebben  willen  aonwyzen. 

Maer  om  ten  derden  te  komen  tot  het  vinden  van  de  hoec- 
ken    0  N  P  en  X  Q  R,  dat  is  om  te  vinden,  ^  de  halve  mid- 
dellijnen,  ofte  de  hooghtens  van  beyde  de  Regenbogen,  gelijck- 
men  zigh  lightelijck  kan  vcrbeelden  door  het  ver-      ^'>'   «'^ 
longen    van  de  Hnien  N  P,  en  Q  R,  en  uyt  P  en    aen"'Be!7n. 
\\  liare  eynden,  ofte  het  oogh  des  aenschouwers,  even-      joq^  »•„ 
wydige  te  trecken,  met  de  middellijn  A  B:  zo  is  den     Descartea. 

EERSTEN  REGEL. 

Datmen  om  te  hekome^i  den  hoeck  0  K  P,  ofte  den  Iialren 
middelbfn,  dat  is,  de  hooghte  vande  kleinsten  Pegenhoofjh,  den 
boogh  F  G  moet  optellen  met  180  f/raden,  en  daer  van  aftrec- 
ken  het  dohhel  van  den  hoogh  F  K. 

WERKING  EN  BEWYS. 

Om  dozen  regel,  die  Descartes  met  lange  en  klare  woorden 
heeft  bekleedt,  gelijckmen  doen  moet,  als  men  schrijft  voor  de 
geene,  die  met  het  enkel  gebruyck  te  vreden  zyn,  en  die  hy 
Tiogtans  voor  die  geene,  die  geerne  den  grondt,  of  de  reden 
van  alles  weten,  beeft  verduystert,  te  brengen,  ofte  te  stellen 
in  stclkonstige  termen :  zo  neme  ik  a  voor  een  winkelhaeck, 
of  reghten  hoeck,  ofte  een  boog  van  90  gradon,  h  voor  de 
boog  F  G,  c  voor  de  Imogli  F  K,  want  deze  twee  bogen  te 
voren  gevondcn  zijnde,  zijn  Ix^kent,  x  voor  den  hoek  0  N  P, 
en  //  voor  den  hoek  (J  F  K,  die  wy  noemen  den  hoeik  der 
refractie,  en  die  volgens  do  gegeve  bogen  felkens  verandert, 
zo  is  dan  volgens  den  voorgestelden  regel  den  hoeck  0  N  P 
ofte  X  =  h  -\-  2  a  —  2c.  Om  dit  nu  uyttevinden,  ende  te 
bewyzen,  zo  neme  ik  x  voor  den  hoeck  0  N  P,  en  ij  voor  den 
hoeck    P  N  M,   zynde  mede  den  hoeck  der  refractie,  zo  is  dan 


Door  de  298to  van  't  Eerstc. 


244  REECKENING    VAN 

(len    hoeck    0  N  M  =  ^r  -f  //.    Laet    nu    mede  voltooyt  werden 

(len    (Iriehoeck   F  L  K,    zo    zal    dan    den  hoeck  F  L  K  ^  mede 

zijn    X  +  y.    Het  is  nu  verder  openbaer,  dat  den  hoeck  F  K  L 

mede    is  =  c,  gelijck  wy  ten  dienste  van  de  onervarene  nader 

hier    onder    bewyzen,    en    den    hoeck    L  F  K  =  y :  zo  is  ^  dan 

X  -\-  2  y  ■]-  c  =  2  a,  en  mitsdien  x  ofONP  =  2a  —  2?/  —  c. 

Nu    den    boogh    G  K,    zynde    het    verschil   der  bogen  F  K  en 

F  G,    te  weten  c — h,  ofte  den  hoeck  G  C  K  getrocken  tot  het 

middelpunt,   is  ^   eens   zoo    groot  als  den  hoeck  G  F  K  getroc- 

c~h 
ken  tot  den  omtrek ;  zo  is  dan  G  F  K  =  — ^—  ,  maer  G  F  K  was 

c—h 
gestelt  =  y,  zo  is  dan  y  =     ^    ,    en  2  y  =  c  —h,  en  —  2  y  = 

—  c  -\-  h.  Deze  —  c  -\-  h  dan  in  de  bovengemelde  vergelijkingh 
gestelt  zynde  in  de  plaets  van  —  2  y,  zo  komt  0  N  P  ofte 
X  =  h  -\-  2  a—2  c,  gelijck  volgens  den  regel  was  gestelt,  en 
't  welk  wy  moesten  bewyzen. 

Indien  nu  verders  iemant  moghte  twijifelen,  dat  den  hoeck 
F  K  L,  als  mede  den  hoek  Q  N  M  even  zo  groot  is,  als  den 
boogh  F  K,  ofte  c,  te  weten,  als  den  hoeck  F  C  K,  daer  van 
is  het  bewijs  aldus.  De  hoecken  C  F  K,  en  C  K  F  elkander  gelijck 
wezende*,  om  den  ghelijckbeenigen  drie-hoek  CKF;  zo  volgt, 
dat  zy  tsamen  even  zoo  groot  zyn  als  van  ieder  het  dobbel, 
te  weten  den  hoeck  F  K  N  ^ ;  maer  de  hoeken  C  F  K,  en  C  K  F 
maken  met  den  hoeck  F  C  K  ^  ofte  c,  180  graden,  of  twee 
reghte ;  en  F  K  N,  die  dezelve  twee  hoecken  gelijck  was,  maeckt 
met  F  K  L  oock  180  graden,  ofte  twee  reghte  "^ :  zoo  volgt 
dan,  als  men  van  deze  gelijke  dingen,  gelijcke  dingen  afneemt, 
dat  hunne  resten  F  C  K,  en  F  K  L  mede  zuUen  gelyk  zijn  ^, 
te  weten  beyde  gelijk  c ;  't  welk  stonde  te  bewijzen.  Verders 
bewijstmen  zeer  Hchtelijk  mede,  dat  Q  N  M  even  zoo  groot  is,. 
als  F  K  L,  waeromme  die  mede  is  =  c. 

TWEEDEN  REGEL. 

Datmen,  om  te  hekomen  den  hoeck  XQR,  ofden  halven  middellyn, 


Door  de  29ste  van  't  Eerste. 

Door  dc  o2ste  van  't  Eerste. 

Door  de  20ste  van  't  Derde. 

Door  de  5de  van  't  Eerste. 

Om  d'eygenschap  der  Reflectie. 

Door  de  32ste  van  't  Eerste. 

Door  de  13de  van  'i  Eerste. 

Door  de  3de  gem.  bek.  van  't  Eerstc. 


DEX    REGENliOOU.  245 

dat    is    de    hooghte   van  den  (jrootsten  Regenhoo(),  dm  (jevonden 
hoeck  0  N  P  moet  aftrecken  van  den  ho(jgh  F  K. 

WERKING  EN  BEWYS. 

In  stelkonstige  termen  is  dan  den  hoek  X  Q  K  =  c—x,  en 
is  het  bewijs  daer  van  aldus.  Den  hoek  Q  N  M  is  hier  boven 
aengewezen  te  zyn  =  c,  en  0  N  M  =  x  -\-  y,  zo  is  dan 
il  N  0  =  c—x—y,  en  by  gevolge  ^  mede  X  Q  T  =  c—x~y.  Doet 
hier  nu  by  den  hoeck  der  Refractie  T  Q  R,  of  //,  zo  komt  voor 
den  hoeck  X  Q  R  c  -x,   't  welk  stonde  te  bewyzen. 

Mijn  Heer  de  Sluze,  in  zyn  leven  Canonik  vande  Cathedrale 
Kerk  tot  Luyck,  en  geheymen  Raedt  van  den  Prince  der  voorsz 
Stadt,  zynde  geweest  een  vande  gaeuste  en  geleerste  mannen 
van  deze  eeuwe,  in  alle  wctenschappen,  heeft  naderhandt  aen- 
gewezen  '^.  datmen  alle  deze  linien,  bogen,  en  hoecken  oock 
nieetkon.stig  kan  vinden,  te  weten,  dat  den  hoeck  0  N  P  altijdt 
is  gelijck  aen  het  dobbel  van  den  hoeck  K  C  B,  en  datmen 
derhalven,  om  mede  den  hoeck  X  Q  R  te  vinden,  het  voorsz 
dobbel  van  K  C  13  van  den  boogh  F  K  moet  aftrecken.  't  Welk 
ick  kortelijck  aldus  l^ewijze. 

Laet  den  hoeck  K  C  B,  of  de  boogh  K  B  zijn  =  z,  wy  moe- 
ten  dan  betonen,  dat  2  2;  is  =  j*.  0  N  M  was  hier  voren  =  x 
+  ?/,  zo  is  dan  ^  A  W  N  en  K  W  V  mede  =  x  -\-  y,  den  hoeck 
K  V  W  is  =  //,  om  de  evenwydige  linien  Y  L  en  A  V,  zo  is 
dan  mitsdien  den  uytwendigen  hoek  F  K  N  *  =  o:  +  2  v/. 
Verders  zo  is  den  uytwendigen  hoek  ^FKC^^  +  Z/,  maer 
F  K  N  is  het  dobbel  van  F  K  C,  zoo  is  dan  F  K  N  =  2  0  +  2  //: 
maer  F  K  N  was  hier  boven  mede  =  x  +  2  y,  zo  is  dan 
by  gevolge  2  z  -t  2  y  oock  =  x  +  2  y.  Neemt  ten  weder- 
zyden  wegh  2  //,  zo  komt  2  z  =  x,  't  welk  stonde  te  bewyzen. 

Ofte  wel  akhis,  gelijck  my  door  een  groot  liefhebber  is  ge- 
toont.  Den  boogh  K  B  ofte  z  m  =  a  -^  -\  h—c.  Want  BD 
is  =  ^/,  D  F  =  \  h,  van  beyde  genomen  F  K  ofte  c,  zoo  is  K  B 
ofte  z  =  a  -\-  ^  h—c.  Dit  ten  wederzyden  verdobbelt,  zo 
is  2  z  =2a-\-h~2c:  maer  volgens  den  eersten  regel 
van  Descartes  was  x  mede  =  2  a  -^  h  —  2  c,  zois  ^  dan  2  z 
medo  =  X.  't  Welk  wij  mosten  bewyzen. 

'  Door  (le  29ste  van  't  Eer.sti'. 

'  Zift  ilo  12ile  lesHo  van  Barrow  over  de  Ge/i^tkonst. 

'  Door  (lo  298te  on  l.^ilo  van  't  Eerste. 

♦  Door  (le  32sto  van  't  Eerste. 

"  Door  (le   Iste  gein.  bok.  van  't  Eerste. 


!4G 


REEOKKMING    VAN 


Nu  hier  voren  is  in  den  tweeden  regel  bevvezen,  dat  den 
hoek  XQR  is  gelijck  c—x,  zo  is  dan  ook  den  zelven  hoeck 
X  Q  R  gelijck  c  —  2  z,  en  bygevolge  moetmen  van  den  boog 
F  K  alleenlijck  aftrecken  den  boog  K  Z. 

Den  boogh  K  N  dan  mede  zynde  zo  groot  als  den  boogh  F  K, 
ofte  c,  dat  is  95  graden  22  minuten,  zo  bekomtmen  volgens 
de  twee  voor  gaende  Regels,  voor  x,  of  den  hoek  0  N  P,  dat 
is  den  boog  K  Z  =  2  a  +  6  —  2  c,  40  graden  57  minuten  ;  Ende 
voor  X  Q  R,  ofte  den  boog  Z  N,  dat  is  c  —  2  z,  54  graden, 
25  minuten. 

Men  ziet  dan  klaeriijck  uyt  het  voorgaende,  dat  den  boogh  K  N 
ofte  c,  zoo  groot  is,  als  beyde  de  Regenbogen,  en  dat,  als  men  de- 
zelve  boogh  KN  in  twee  gelyke  deelen  deelt  in  Z,  KZ  ofte  \c700 
groot  is  als  twee  halve  Regenbogen,  en  dat  mitsdien  K  B  ofte  z- 


DEN    KEGENBOOG.  247 

net  de  helft  is  van  den  ondersten  Kegenboogh,  of  den  lioeck 
0  N  P  ;  en  B  Z  zynde  |  c  —z  net  de  helft  is  van  de  bovenste 
Kegenboogh,  ofte  den  hoeck  X  Q  K,  waer  uyt  dan  vloeyt  de 
oplossinge  van  twee  vermaeckelijcke  Werkstucken,  waer  van 
wy  in  't  begin  iet  hebben  gesproken,  te  weten,  hoeinen  den 
aklergroosten  ondersten  Kegenboog,  die  in  zyne  groote  bepaelt 
is  door  de  schaduwe  van  boven,  en  den  alderkleynsten  bovensten 
Kegenboog,  die  in  zyne  kleynte  bepaelt  is  door  de  schaduwe 
van  onderen,  zal  kunnen  vinden. 

Want,  als  de  reden  van  de  refractie  in  de  Werckstucken 
wert  ingesloten,  en  door  de  behendigheydt  der  Stelkonst,  en 
den  Kegel  van  de  Heer  Hudde  wert  gevonden  den  groosten 
sinus  van  den  boogh  K  B  en  wederom  den  kleynsten  sinus 
van  den  boogli  B  Z,  ofte  wel  den  kleynsten  en  groosten  sinus 
van  hunne  schilboogen :  zo  ondersoekt  den  Oeffenaer  van  deze 
konst  dooi'  het  bepalen  van  dee^e  bogen  op  het  papier,  op 
welcke  hooghte  sigh  den  groosten  ondersten  Kegenboogh,  en 
de  kleynste  bovensten  Kegenboogh  aen  den  Hemel  zal  vertonen. 

Maer  dewyle  wy  voor  de  kleyne  moeyte,  die  wy  hebben  ge- 
nomen,  deze  vrught  hebben  genoten,  dat  de  oplossinge  hier 
van,  ons  van  goeder  handt  is  toegekomen,  ende  wy  de  nieuwe- 
Hngen  aen  d'eene  zyde  niet  geerne  te  veel  zouden  beswaren ; 
zoo  willen  wy  aen  d'andere  zyde  den  ervaren  Lezer  het  ver- 
maek  niet  bencmen,  van  de  ontbindinge  van  deze  en  meer 
andere  Vragen,  die  wy  hier  zouden  kunnen  byvoegen,  door  de 
Hoeckmaets  Tafelen,  en  hare  Logarithmen,  zelfs  te  zoeken,  en 
te  vinden. 


RBECKENING 


VAN 


K  A.  ]sr  8  8  E  isr*, 


VRAEG-STUCKEN. 

I.  A.  en  B.  speelen  iegens  malkanderen  met  2  Steenen,  op 
deze  Conditie,  dat  A.  zal  ivinnen  als  Jiy  6.  oogett  werpt,  maer 
B.  zal  winnen,  als  hy  7  oogen  icerpt.  A.  zal  eerst  eene  werp 
doen,  daer  nae  B.  twee  werpen  achtervolgens,  dan  weder  A.  twee 
werpen,  en  zoo  voorts,  tot  dat  d'een  of  d'ander  zal  winnen.  De 
vi-age  is  in  tvat  reden  de  kans  van  A.  staet  tegens  die  van  B  ? 
AntwooH  als  10355.  tot  12276. 

II.  Drie  Speelders  A.  B.  en  C.  nemende  12.  schijven  van 
de  welke  4  wit  zijn  en  8  swart,  speelen  op  die  Conditie,  daf  die 
van  haer  eerst  hlindelingh  een  witte  zal  gekozen  hebhen,  winnen 
zal,  en  dat  A.  eerst  zal  nemen,  dan  B.  de  tweede,  en  dan  C. 
en  dan  wederom  A.  en  zoo  vervolgens  met  beurten.  De  vrage  is 
in  wat  reden  haere  kanssen  staen  tegens  malkander? 


*  Problemata  haecce  ad  Probabilium  calculum  pertinentia  post  utrum- 
que  exemplum  Tractatuli  de  Iride  hodie  notum  inveniuntur,  etsi  typis 
paulo  diversis  expressa,  paginisque  seorsum  numeratis.  Cf.  supra  Tom. 
II  pagg.  324  sqq.  Epist.  XXXVIII. 


REECKENINO    VAN    KAN8SEN.  249 

III .  A.  wed  tegem  B.  dat  hy  iiijt  40.  kaerteu,  dat  is\().  van 
iede7'  soort  4.  kaerten  uyttrecken  zal  zoo  dat  hy  vaii  elke  soort 
1.  zal  hehhen.  Hier  wert  de  kans  van  A.  tegens  die  van  B. 
gevonden  als  1000.  tegeiis  8139. 

IV.  Genomen  hehhende  gelijck  hier  te  vooren  12.  schijven,  4c. 
witte  en  8.  stvarte,  zoo  wed  A.  tegens  B.  dat  hy  hlindeli?igs  7. 
schijven  daer  uyt  zal  nemen,  onder  ivelke  3.  tvit  zullen  zijn, 
men  vraeght  in  wat  reden  de  kans  van  A.  tegens  die  van  B. 
staet? 

V.  A.  en  B.  genome)i  liehhende  elck  12.  penningen  speeleyt 
met  3.  dohhelsteenen  op  deze  Conditie,  dat  als  Vr  11.  oogen 
gewarpen  ivorden,  A.  een  penninck  aen  B.  moet  geven,  maer  als 
'er  14.  getvorpen  worden  dat  dan  B.  een  penninck  aen  A.  nioet 
geven,  eii  dat  hy  het  spel  ivinnen  zal,  die  eerst  alle  de  penningen 
zal  hehhen.  Hier  iverd  (jevonden  de  kam  van  A.  tegens  B.  te 
zijn  als  244140625  tol  282429536481. 


EERSTE  VRAEGSTUK. 

A.  en  B.  speelen  tegem  malkanderen  met  2  steenen  op  dese 
Cofiditie,  dat  A.  zal  ivinnen  als  hy  6  oogen  werpt,  maer  B.  zal 
winnen  als  hy  7  oogen  werpt.  A  zal  eerst  eene  iverp  doen,  daer 
na  B  ticee  tverj^en  achtervolgem  dan  weder  A  twee  tverpen,  en 
zoo  voort.^  tot  dat  d'een  of  d'a?ider  zal  tvinnen.  De  vrage  is  in 
ivat  redeti  de  ka?ts  van  A  staet  tegens  die  van  B?  Anttvoort  als 
10355.  tot  12276. 

Om  deze  vrage  te  beantwoorden,  zoo  klove  ick  dezelve  volgens 
den  tvveeden  regel  van  de  Denckonst  van  de  Heer  Descartes, 
in  deze  twee  volgende  voorstellen. 

EERSTE   VOORSTEL. 

B  en  A  speelen  tegens  malkamUr  itirf  2  Steenen  ojt  dic  Con- 
ditie,  dat  B  zal  wimicn  als  hy  7  oogeti  werpt,  en  A  als  hy  6 
oogen  werpt,  mits  dat  icder  zal  docn  fivec  werpen  na  malkander, 
eit  ddf  li  ecrst  werpcti  zal,  hacr  kansscn  zijn 

B  A 

14250  8375 

22631 


250  REECKENINO 


WERKING  EN  BEWYS  *. 

Laet    de    kans   van  A  weert  zijn  x,  ende  het  geene  ingezet 

is,  ofte  de  pot,  zy  genoemt,  a,  zo  is  dan  de  kans  van  B  weert 

a—x.    Het  blykt  ook  in  dit  geval,  dat  elkemael,  als  de  beurt 

van    B    wederkomt,    de  kans  van  A  dan  weder  x  moet  weert 

zijn,  maer  zoo  dikmaels,  als  het  de  beurt  van  A  is  om  te  wer- 

pen,  zoo  moet  zyn  kans  meerder  weert  zijn.  Laet  ons  y  stellen 

voor  het  geene,  datze  dan  weert  is.  Overmits  nu,  dat  B  eerst 

moet    werpen,    en    datter    ten  eersten  6  werpen  op  2  steenen 

zijn,    van  de  36  werpen,  die  hem  7  oogen  kunnen  geven,  zoo 

wert    gevonden,    dat    hy    in    die    twee  reyzen,  die  hy  werpen 

mach,    de    redens  verkort  zijnde,  11  kanssen  heeft  tot  a,  ofte 

om  te  winnen,  en  25  die  hem  doen  missen,  dat  is,  die  de  beurt 

van  A  doen  komen,  zoo  heeft  dan  A  by  gevolge,  als  B  begint 

te    werpen    11    kanssen    tot    0,    ofte    om    te   verHezen,  en  25 

kanssen,    om    te    hebben   z/,  te  weten,  dat  het  zijn  beurt  wort 

25  w 
om  te  werpen.  Het  welk  aen  A  zoo  veel  weert  is,  als  ^^  ^  ;  maer 

daer    is    gestelt,   dat  de  kans  van  A  van  eersten  aen  x  weert 

was,  zoo  is  dan  o^-^  =  ^,  en  daerom  \j  =  -^ — .   Om  nu  de 

weerde  van  y  noch  op  een  andere  wyze  te  vinden,  zoo  is  het 

zeecker,  dat  A  zullende  werpen  5  kanssen  heeft  tot  a,  ofte  om 

te  winnen,  om  datter  5  kanssen  zijn  van  36,  die  hem  6  oogen 

kunnen  geven,  't  welk  uytgereeckent  zijnde,  zoo  wert  bevonden 

dat  A  in  twee  werpen  335  kanssen  heeft  tot  a,  ende  961   om 

de    beurt    van    B    te    doen  wederkeeren,  dat  is,  om  voor  zich 

■  ^  ^^            u       11                 1-1    335a  +  961ic    ... 
zelven  te  hebben  x,    t  welk  zoo  veel  is,  als "{o^ ' 

dan  zijnde  =  f/  ende  te  voren  gevonden  zijnde  ^ —  =  y,  zoo 

,  335  a  +  961  x      ,..,      ..  36  x  .  ^ 

moet ^7> gelijk  zijn  aen  ^ — ,  waer  uyt  gevonden 

wert  X  =  ^oaoT-^  li6t  '^^lk  de  weerde  is  van  de  kans  van  A, 

en  dienvolgens  zal  de  kans  van  B  oofis^l   ^  weert  zijn,  zoo  dat 
de  kans  van  A  staet  tegens  die  van  B  als  8375  tegens  14256, 


*  Cff.  supra  pagg.  243,  245. 


VAN    KANSSEN.  251 

en    omgekeert,    die    van    B    tegens  A  als  14256  tegens  8'37r). 
Hetwelk  wy  moesten  bewijzen. 

TWEEDE  V00K8TEL. 

A    Speelt    te/jens    B    aU    in  't  vraefjhduck  is  rertneldf.    l/itf^r 
kanssen  zijn  A  B 

10355  12276 

22631 

WERKTNG  EN  BEWYS. 

Dewijle  A  5  kanssen  heeft  tot  a,  ofte  om  te  winnen,  en  31 
kanssen,    om    te    missen,    dat  is,  om  te  geraeken  in  het  geval 

van  't  eerste  voorstel,  hem   weerdig  zijnde  09/^.01    '^^  •  ^^^  heeft 

22631 
liy  dan  5  kanssen  tot  o9/-qT  ^^  op  dat  ik  alles  brenge  tot  een 

8375 
gelijke  noemer,  en  31  kanssen  tot  99, .^y  n. 

22631)    ver-     8375 j    ver-  22631  j    ver- 

SJmeen.         3llmeen.  36imeen. 

113155  8375  135786 

25125  67893 

25962^1      Op-  814716  beyde  de  Kanssen. 

113155|getelt.  372780  afgetrockendeKansv.A 

372780  De  Kans  van  A  441936  voor  deKans  van  B. 

r>  -j         j    li.  ]  Komt  10355.  voor  de  Kans  van  A. 
dooftr        ^2276  voor  de  Kans  van  H. 

\  't  Welck  stonde  te  bewijsen. 


C  0  M  P  E  N  D  1  U  M 


GEAMMATICES 


LINGIIyE    HEBRyE^. 


A  D  M  0  N  I  T  I  0 


AD 


LECTOREM. 


■Grmnmatices  Lingim  Hehrcece^  Compendium]  quod  hi<?  tibi, 
Benevdle  Lector,  offertur,  Aitctor  rogatii  'Amito?"Um  quorundam 
suorum,  Linguce  Sanctce  perstudiosorum,  conscribendum  suscepit ; 
ufpote  quem,  ab  ineunte  cp.tate  ea  imbutum,  postea  per  multos 
annos  ei  seclulo  operam  dedlsse,  ejusque  genium  penitus  perspec- 
tum  habere,  in  eaque  versatissim,um  esse,  probe  noverant;  et 
noscent  omnes,  qui,  ejus  gnari,  hoc  qualecunque  scriptum,  quod 
intempestiva  Auctoris  morte,  ut  plura  ejus  alia,  imperfectum 
remansit,  pervolvere  non  dedignabuntur.  Quale  quale  sit,  ejus  te, 
Benevole  Lector,  participem  facimus,  tibique  et  Auctoris  laborem 
ef  nostrum  de  te  bene  merendi  studium  p>€rgratum  fore,  nulH 
dubitamus. 


C  0  M  P  E  N  D  I  TI  M 

GRAMMATICES 

LINGUiE    HEBR^]yE. 


CAP.  T. 
De  Liferis  et    VondihKs  in  (jencrc. 

Quoniam  lingiioo  cnjiis(iue  fundamenta  litera)  et  vocnles  sunt. 
(licendum  antc  oninia  nobis  est,  (juid  apud  Hebra'os  litcra. 
quidque  vocalis  sit.  Litcra  est  signum  motus  oris  eo  loco  facti, 
unde  sonus  on^  editus  audiri  incipit.  Ex  i^r.  N  simiiticat,  ])rin- 
ci])ium  soni  in  L:;utture  audiri  ex  ipsius  aj^ertura :  3  autem,  })rin- 
ci])ium  soni  in  labiis  ex  eoium  a])ertura  audiri:  J  vero,  in  linc 
lingua)  et  palati,  etc.  rordli.^  est  signum  indicans  certum  et 
determinatum  sonum.  Unde  intellijiimus,  vocales  aj^ud  HebraM)s 
non  esse  literas;  et  ideo  apud  Hebra.os  vocales  litrnirinn  aninnr 
api^ellantur,  et  litera»  sine  vocalibus  corpora  itine  aninia.  Verum, 
ut  differentia  literarum  et  vocalium  clarius  intelligatur,  e\])licari 
ea  commodius  ])otest  exem])lo  iistube  digitis  ad  canendum  ])nl- 
satrt^.  801UIS  namqu(^  fistuhe  vocales  illius  nuisica»  sunt.  foraininn 
voro  digitis  j^ulsata  ejus  iitera'.  8ed  de  bis  satis. 


256  COMPENDIUM    GHAMM. 


CAP.    11. 

De  Literarum  figura,  potestate,  7iominibus,  classibus, 
et  proprietatihus. 

Hebrfei   literas   viginti    duas   habent,   quarum  figura  et  ordo 
apud  antiquissimos  scriptores  receptus  hic  est, 

••  D  n  M  n  1  j  D  N%  etc. 

X         nulla   alterius   lingujB   Europaea?   litera   potest  explicari.  Significat, 

uti  diximus,  apertionem  gutturis.  Ejus  nomen  est  Alef. 
3    h    nomine  Bet. 

y    g     Gimel;  si  sine  puncto  sit,  lenis  est. 
TT    d    Dalet,  sine  puncto  lenis. 
n          appellatur  He.  Significat;  principium  soni  esse  in  profundiore  parte 

gutturis. 
1     V    Vau,  et  etiam  U;  et  credo,  ab  antiquis  nunquam  aliter  pronuncia- 

tum  fuisse ;  nec  tamen  vocalis  est,  sed  litera  indicans,  soni  prin- 

cipium  in  labiis  audiri. 
]     z     Zain.  ' 

n  gl^  Ghet. 
13    t     Tet. 
^  Jot.  Significat,    principium    soni    audiri    in    medio   lingufe    et  palati,  et 

sicut  T  u,  ita  "^  i  absque  sono  valet. 
3    h    Kaf,   si  punctum  in  medio  habet;  alias  vim  habet  ch,  sive  Grfeco- 

rum  %. 

^     l    Lamed. 

12   m   Mem. 

J     n    Nun. 

3     s    Samech. 

^   hg  Hgain. 

3   p    Pe.  si  punctum  in  medio  habeat ;  alias  vim  habet  ut  ph. 

jj    ts    Tsade. 

p   kh  Khof. 

^     r    Eesch,  lene  in  medio.  asperum  in  initio  dictionis. 

^  sch  Schin,  si  punctum  sit  supra  crus  dextrum ;   si  supra  sinistrum  sit, 

idem  est  ac  Samech. 
71   th   [Thau,]  lene ;  cum  puncto  autem  vim  habet  ut  t. 


LINGU.E    HEBK.K  K.    <JAF.    II.  257 

Ex  liis  (luinque  notaiidae  sunt  literae,  qme  aliter  in  principio 
vel  niedio,  alitcr  in  fine  dictionis  exarantur,  nempe  a£)3GD.  Kaf 
enim,  si  in  tine  dictionis  occurrat,  ejus  crus  interius  sic  produ- 
citur   ■]  ;  ^rom  autem  inferius  clauditur,  ut  D;  reliqie  tres  ut  D 

sic   producuntur  J*  ^  ].  Denique  solent  etiam  Hebrwi  brevitatis 

causa  N  et  ^  sic  componere  <. 

Atque  hic  ille  character  est  Syriacus,  (luem  Hgezras  pra? 
antiquis  HebnTeis  hteris  elegit,  et  quem  Fharisiei  superstitiose 
in  suis  sacris  imitantur.  \'erum  auctores  alio  charactere  frequen- 
tius  utuntur,  vide  Buxtorf.  Thesaur. 

Porro  litera3  a  Grammaticis  non  sine  magno  usu  in  quinqne 
classes  dividuntur,  nempe  in  (Tutturalcs,  Labiales,  Dentales,  et 
in  Hteras  Linguie,  et  Pahiti.  ^nriiV  (iliayhaluj  (jutturales  vocantur, 

^QID    hu))iaph    Labiales,    \>y^   (jicakJ)  palati  sunt  Htera',  nj^L31 

datlcnatl)  hnguie,  UnADt  zastsera.^rh  dentium. 

Unaquceque  Htera  in  medio  dictionis  vocalem  vel  longam,  vel 
brevem,  vel  brevissimam  habere  debet,  e.xceptis  his  quatuor 
^iniC  ehevi,  quio  propterea  ))iufw  vel  quiescenfes  appeUantur. 

Hinc  fit,  ut,  quando  consonans  inter  duas  vocales  debet  dupli- 
cari,  non  expresse  duphcetur,  sed  (luphcanda  puncto  tantum, 
quod  Z*yi  dajesch  apeUatur,  notetur,  ut  Ij^S  loco  l|^p3  pikked. 

Gutturales  inter  duas  vocales  duphcari  nequeunt,  quia  certam 
aperturam  gutturis  et  modum  spirandi  indicant;  adeojjue,  ut 
apud  Latinos  htera  H,  ita  apud  Hebr«os  gutturales  duphcari 
inter  duas  vocales  non  possunt.  Litera  autem  "1  r,  ([uia  in  medio 
dictionis  semper  lenis  est,  non  solet  etiam  inter  duas  vocales 
duphcari,  et  propterea  hx  quinque  \iterx  "IJ^nnx  punctum 
dagescli  in  medio  nunquam  habent.  Deinde  notandum,  quod 
tametsi  omnis  litera  inter  duas  vocales  duphcanda  puncto  dagescli 
notari  debeat,  non  tamen  vice  versa  omne  dagesch  indicat  lite- 
ram  duphcandam  esse.  Puncta  enim  etiam  inserviunt  ad  hteras 


jnQDlJiD  het/adkcjt/iat  ex  lenibus  in  asperas  mutandum,  ut  suis 
locis  notavimus.  Inscribitur  deni(|ue  punctum  ah^iuando  hteriv 
n  in  fine  dictionis  occurrenti  ob  rationem  suo  h)co  dicendam,  at 
tum  non  dagesch,  sed  p^2S    ))ia/>pi/ih  api^eUatur. 


Litera'  n  £)  D  1  <3  D  initio  dictionis  aspcra'  sunt,  hoc  est. 
dageschantur;  nisi  uUima  i»r;('(e(k'ntis  dictionis  sit  una  ex 
(luiescentibus.    Nam    tum    plerum(|ue    lenes  sunt,  nisi  ([uiescens 

III.  17 


258  COMPENDIUM    G15AMM. 

sit  n  cum  mappik.  vel  praicedens  dictio,  in  quiescentem  desi- 
nens,  magnum  liabeat  accentum.  Denique  litera  ejusdem  organi 
soepe  in  Scriptura  una  pro  alia  usurpatur,  ut  N  pro  V,  D  pro 
T-  D  pro  3,  l3  pro  D,  etc.  Quod  puto  inde  evenisse,  quod  Scrip- 
tura  ab  hominibus  diversa^  dialecti  fuit  scripta,  et  quod  jam 
dialecti  non  dignoscantur,  cujus  scilicet  tribus  haec  vel  illa  dia- 
lectus  fuerit.  Quod  autem  hfBC  hngua  hoc  commune  cum  rehquis 
habuerit,  constat  ex  ipsa  Scriptura.  Nara  Ephraitje  D  Samech 
pro  U*  ubique  usurpabant,  quse  sane  literse  ejusdem  organi  sunt. 
Quare,  quamvis  in  Sacris  Literis  literam  alicujus  pro  aha  ejus- 
dem  organi  ssepe  sumi  constet,  non  tamen  id  imitari  jam  licet. 
Nam  quid  hoc  aliud  esset,  quam  dialectos  confundere. 

CAP.  III. 

De   Vocalihus ;  de  earitm  scilicet  figura,  nomine, 
2)otestatihus,  et  proprietatihiis. 

Vocales,  uti  diximus,  apud  Hebraeos  literse  non  sunt,  sed 
veluti  literarum  animae.  Eas  igitur  vel  subintelliguntur,  vel 
punctis  literis  adjectis  exprimuntur  hoc  modo : 

3  Si  linea  sub  litera  ducatur,  id  significat  post  literam 
«  sonum  a  audiri,  qui  vocatur  nn5  pathagh.  Si  autem  linea 
■^  cum  puncto,  significat  sonum  compositum  ex  a  et  o,  et 
3    vocatur  ]*Dp    Miamets.    Si   tria  sint  puncta,  sonus  e,  vel 

D    qui  magis  accedit  ad  Gr?ecorum  ri  significatur,  qui  vocatur 

3  ^UD  segol.  Si  tantum  duo  juxta  invicem  posita,  signifi- 
2     catur  sonus  ex  a  et  i  compositus,  qui  vocatur  ''"12»  tsere. 

Si  autem  supra  invicem,  sonus  significatur  brevior  e,  et 
■^  vocatur  N*1t^*  scheva.  Deinde,  si  unicum  tantum  punctum 
^    literfe  subscribatur,  significatur,  sonum  exaudiri  ut  i  post 

literam,    qui   vocatur    plTI  ghirekh.  At,  si  supra  superio- 

rem  literae  apicem  superscribatur,  sonus  significatur  ut  o 

et  vocatur  D*^!!  gholem.  Si  tria  fuerint  sub  litera  puncta,  tanquam 
in  linea  ad  angulos  obhquos  cum  litera  ducta,  et  versus  dextram 
inclinante,  sonum  significant  ut  upsilon  v,  et  vocatur  |*1Dp  kih- 

huts.  Denique,  si  literse  addatur  vau  punctum  habens  in  medio, 
significatur  sonus  ex  o  et  u  compositus,  sive  W  Graecoruni;  et 
vocatur  PIIU*  schurekh. 


LiXGU.E  iiehh.i:.t:.  cai'.   m.  259 

Diphtliongus  ai  notatur  per  patagli,  et  post  ip.suni  **  jot,  ut 
^"IDl    (lehann,    nisi  accentus  magnus  fuerit,  de  quo  in  se<juenti 

(Japite.   Diplithongus  (lu  notatur  per  khamets,  quem  Jot  et  vau 
.sequitur,    nt  ^131    debaran,  et  etiam  cum  patagh,  ut  1p    Uiaii 

(linea);  Ju(la;i  tamen  Lnsitani  pronunciare  solent  deharav.  Ku 
ilenique    exprimitur   cum    vau  post  tsere,   ut  i^Z*  srhaleii.  Xum 

pneter  has  alias  lia))ur'rint.  non  possum  certo  dicere,  quia  modum 
pronunciandi  anti(juorum  magna  ex  parte  ignoramus. 

Omnis  vocalis  sive  sonus  semper  post  literam  auditur,  iiisi  in 
fine  dictionis  una  ex  tribus  gutturahbus  I/*nn  occurrat  post  tsere, 
ghirek,  vel  gholem,  vel  stliurekh.  Xam  tunc  punctantur  -  patagh, 
quod  ante  literam  auditur,  quodque  propterea  a  Grammaticis 
fitrtivum  appellari  solet,  ut  J^pw*  srJiomea/i(/,  ^113-3  f/aJjoa/i,  H^DH 

2)at/nta(//t,  etc. 

Exigit  sitq)e  usus.  ut  litera  aliqua  inter  duas  vocales  ob  certas 
causas  dui^Hcari  debeat ;  atque  lioc  diximus  notari  inscribendo 
literie  duplicandie  punctum  dagesch ;  et  .siepe  tit,  ut  litera,  ((uam 
usus  linguie  exigit  ut  duplicetur,  sit  una  ex  gutturaHbus,  quci' 
duplicari  ne(|ueunt,  ut  Capite  II.  monuinuis.  (^)uando  ergo  hoc 
contingit,  tum  vocalis  antecedens  mutatur  hoc  modo,  Nempe  si 
vocalis  litera'  gutturali  duplicandie  antecedens  sit  -  patagh,  tum 
punctum  dagesch,  quod  litera;  gutturali  inscribi  deberet,  sub  - 
pathagh  ponitur,  et  fit  '  kamets,  ut  "1Z31>/*n  /la/a/oljcr  loco  '1Di>n 
/ia/i(//i(/ohi'r :  iii  noininibus  autem  ante  H  et  >  mutatur  etiam  - 
pathagh  iii  iit  jjl>n  /ir/i(j(nian  loco  p>n  /ia/i(//i(jana)i.  Si  gliirek 
fuerit,  additur  ei  i^unctum,  et  tit  •■  tsere,  ut  QHp  me/iem  loco 
CrlD    mi/ihrm,    8i    doni(]ue    kibbuts       vocalis    literio    gutturali 

duplicandie  antecesserit,  vel  in  1  gholom.  vel  in  =)  schurek  nui- 
tatur.  Sed  hoc  non  tam  universalitei-,  (juin  etiam  aliijuamlo 
innnutata  reperiatur;  imo  literam  T  ]>ost  kibbuts  duplicari  j»ati- 
atur.  At(iU(,'  ex  his  ])atet,  cur  vocales  '  kamets,  tsere,  segol. 
1  gholcm  et  1  schurekh  nunquam  occurrant  ante  literam  inter 
duas  vocales  (iu])hcandam.  lioc  est  ante  punctum  dagescii.  ([uod 
hkMU'  dui)h('an(hi-  inscrvit. 

Syilai)a'  commodc  dividiintur  in  longas  ot  broves;  ntMui^e  - 
I^alhagli  cst  a  brovc,  '  kliamets  aut(Mn  .syllal)a  est  K)nga  et  brevis. 
i'i)testat(Mu  ciiim  liabct  vcl  u(  a  longum,  vcl  ut  o  micron,  ut 
nif^S  ])akr(lali.   iibi   iitrmii(|uc  a  longum  est.   ut   ^JI;*   ij^a-ni.  ubi 


2G0  COMPENDIUM    GRAMM. 

^  khamets  sub  giiiiel  iit  o  niicron  pronunciatur.  Est  ■  segol 
brevis,  ■■  tsere  autem  longa,  et  =  scheva  brevissinia  syllaba;  at 
ghirek,  si  jot  qiiiescens  post  se  habet,  /  longum  est,  ahas  breve; 
1  gholem  0  longum  est,  et  plerumque  post  se  habet  1  vau  quie- 
scens,  et  aliquando  H  vel  ^f.  Est  ■•  kibbuts  brevis,  et  i  schurek 
tlenique  longa.  Scio,  hanc  divisionem  cuidam  R.  Abrahamo  de 
Bahnes  displicere ;  verum  abs(|ue  ulla  ratione ;  eandem  autem 
usum  magnum  habere  ex  sequentibus  constabit;  et  primum, 
quod  hic  notandum  venit,  est,  quod  htera,  quse  puncto  U'.n 
conipensari  solet,  suppleri  etiam  possit,  mutando  syllabam  pra3- 
cedentem  ex  brevi  in  longam,  tametsi  Htera  duplicanda  aha  sit 

quam    gutturahs ;    ut    S^in    hethel    pro    ^iin   hitthel    vel    ^i^OrT 

hiththel 

Syllaba  =  scheva,  quia  brevissima  est,  aHquando  corripitur^ 
praecedentique  syHabaj  adhtcret,  et  ahquando  pronuntiatur ;  et 
ideo  a  Grammaticis  Hebraiis  iHud  HJ  nagh  quiescens,  et  hoc  V^ 

nahg  mohile  appeHatur. 

Pronunciatur  =  scheva,  quando  in  initio  dictionis,  vel  in  medio 
post  syHabam  longam  occurrit,  ut  rT^U^^CIS  hereschith,   ubi  =  sub 

D  pronunciatur,  quia  in  initio  dictionis  occurrit;  ut  etiam  hffic 
sequentia,  quia  post  syHabas  longas  in  medio  dictionis  occurrunt, 
nempe  HlpS  jjakedah,  -IS^S  herechu,  W")''^  jireu,  Q*'"Ipi3  7:>o/.-e- 
dim,  W3in  huheu.  Si  deinde  duo  schevata  in  medio  dictionis- 
se  invicem  sequantur,  secundum  pronunciatur,  ut  npSri  tiphkedu, 

ubi  primum  scheva  corripitur  et  secundum  pronunciatur.  Atque 
hinc  fit,  ut  scheva  sub  Htera  puncto  dagesch  notata  etiam  pro- 
nuncietur,    ut    nj^a   piH-edu.    Nam    punctum    in  p  denotat,  p 

dupHcandum  et  primum  corripiendum  esse.  Et  hac  etiam  de 
causa  pronunciatur  scheva,  quando  una  Htera  in  medio  dictionis,. 
sed  non  inter  duas  vocales  dupHcatur,  ut  "'3^/1  hineni,  ubi  scheva. 

sub  primo  ^  pronunciandum  est.  Nam  si  corripiendum  esset, 
deberet  etiam  ^  corripi,  et  antecedenti  syHab?e  ghirek  adhserere, 
et  loco  "'^^n  hineni  scribendum  esset  '*^n  hinni. 

C?eterum  reliqua  schevata  semper  corripiuntur,  et  apprimo 
notandum,  nos  expresse  monuisse,  omne  scheva  pronunciandum 
vel  initio,  vel  in  medio  dictionis  occurrere.  Nam  in  fine  nun- 
quam  pronunciatur.  Quod  ut  meh'us  inteHigatur,  notandum  hic 
est,    quod    scheva    omne   est    absoluta    syHa)>a,  quse  sola  audiri 


LIXGU.K    HEBR.K.i:.    CAP.    III.  201 

• 

iion  *  jxjssit,  sed  snmpor  vel  antecedenti  vel  secjiienti  adlutrere 
debot;  utciiie  liinc  fit,  ut  nullum  monosyllabuin  schevate  punc- 
tetur.  [Jndo  apparet,  scheva  con-ei)tum  nihil  esse  (juam  e 
hrevissimum  pru'cedonti  sylhihio  adh;orens;  pronunciandum  autem 
niiiil  ahud  est  quam  f  hrevissimum  secjuenti  syliahio  adluorons: 
quod  quia  ante  syllaham  sentitur,  ideo  ij^sius  i^ronunciatio 
expressior  est.  Unde  sequitur,  in  initio  dictionis  impossihile 
esse,  ut  priecedenti  sylhahic  adhierat;  in  fine  autem  contra 
impos.sibile  esse,  ut  sequenti  adh<Tereat ;  adeoque  in  fine  dictionis, 
sive  post  syUabam  longam,  sive  post  brevem,  sive  sub  litera 
dageschata,  sive  leni,  sive  denique  unum,  sive  duo  occurrant. 
semper  tamen  corripitur.  Cum  autem  in  medio  dictionis  post 
longam  occurrit,  modus  i^ronunciandi  postulat,  ut  secjuonti 
adhioreat,  et  si  duo  occurrant,  ut  primum  antecodenti,  secundum 
so(|uonti  adhcoroat.  Porro  hinc  etiam  patet,  cur  in  initio  dictionis 
nun([uam  duo  schevata,  ut  nec  etiam  in  medio  dictionis  post 
sylhibam  longam,  occurrant.  Nam  duo  schovata  se^iuenti  syUabse 
adlicorero  no([uount. 

Gutturalos  ■■  scliova  pronunciandum  habere  ne^iuount,  et  raro 
.scheva  corripiendum  habent ;  sed  ejus  loco  tres  syllabas  habent 
niedias  inter  brevem  et  brevissimam,  qua;  sic  notantur    "■    ^'- 
et  vocantur  ^''itpn  (/Jtatej)/iini.  Prima  denotat  sylhiham  breviorom 

quam  -  patdi/h ;  secunda  syHabam  breviorem  ([uam  "  kamots 
breve  sive  o  micron :  tertia  deniquo  mcdiam  inter  segol  **  e 
brevo,  et  =  scheva  e  brevissimum ;  atque  iioc  a  schevate  dis- 
tinctum  habent,  quod  cinte  scheva  simplex  nunquam  occurrant. 
et  quod  non  tantum  in  initio,  sed  nec  otiam  in  medio,  noc  in 
fine  dictionis  duo  unquam  invicem  sequantur:  in  reliquis  autem 
cum  schevate  omnino  conveniunt,  ut  etiam  in  lioc,  quod  soliv 
non  occurrant,  noc  accentum  sub  .se  lia}>oant. 

Atque  hcU  sunt  rogulu'  circa  vocales  aitprimo  ohsorvanda\  v\ 
pra'sertim  ([uu'  modo  do  sclievate  diximus.  ((uod  sciHcet  nun([uam 
duo  scJKivata  in  initio  dictionis  occurrant.  et  ([uod  gutturales 
nun([uam  =  scheva  pronunciandum.  ot  raro  corripiondum  sub  so 
liahcaiit.    Natn   harum   usus  iiisii;nis  est. 


•  Ed.  Pr.,  Pniiliis.  liniilrr,  nogationcm  omittiint. 
*"  K<l.  I'r.,  ctc. :   :  ."cfnrd. 


^(32  COMPENDIUM    GKAMM. 

CAP.  IV. 

De   Accentib  ii  y. 

Quae  de  accentibiis  solent  tradi  liegulcie,  linguae  Hebraja? 
studiosos  plus  lassant  quani  docent;  atque  ipsa'  tolerabiles 
essent,  si  ad  linguie  cognitionem  vel  eloquentiam  viam  facerent; 
sed  si  ejus  peritissimos  .consulas,  omnes  uno  ore  fatebuntur,  se 
tam  magni  accentuum  numeri  causam  ignorare.  Equidem  credo, 
hoc  non^sine  aliqua  causa  factum  fuisse,  imo  aliquando  animo 
volvebam,  num  eorum  inventor  eosdem  introduxerit,  non  tantum 
ad  tollendam  vel  deprimendam  syllabam,  et  ad  orationes  distin- 
guendas,  sed  etiam  ad  animi  affectus  exprimendum,  quos  inter 
loquendum  vel  voce  vel  vultu  indicare  solemus.  Nam  alium 
sonum  edimus  cum  ironice,  alium  cum  simpliciter  loquimur ; 
alium  deinde  sonum,  quando  aliquem  laudamus,  alium  quando 
admiramur,  alium  quando  vituperamus,  alium  denique  quando 
contemnimus;  et  sic  pro  ratione  cujusque  alToctus  vocem  et 
vultum  mutamus;  quod  quia  literarum  inventores  signis  indicare 
neglexerunt,  inde  factum  est,  ut  mentem  nostram  multo  melius 
viva  voce  quam  scripto  exprimere  possimus.  Suspicatus  igitur 
sum,  num  Hebraeorum  accentuum  inventor  huic  communi  defectui 
subvenire  voluerit;  sed  postea  eosdem  examinando  nihil  minus 
invenire  potui,  sed  contra,  eosdem  non  tantum  hos  animi 
affectus,  sed  ipsas  orationes  confundere.  lisdem  enim  tonis 
utitur,  quando  Scriptura  ironice,  quam  quando  simpHciter  loqui- 
tur ;  deinde  idem  accentus  proprietatem  puncti,  et  etiam  epicoK 
et  duorum  punctorum  habet;  ita  ut  accentuum  penuria  inter 
tantam  abundantiam  laborare  videatur.  Quare  credo,  introductos 
eos  fuisse,  postquam  Biblia  in  pubHca  concione  singuhs  Sab- 
bathis  legere  consueverunt  Pharissei,  ne  nimium  festinanter  fut 
fieri  solet  in  ssepe  repetitis  devotionibus)  legerentur.  Et  hac  de 
causa  eorum  minutias  Pharisseis  et  otiosis  Masorethis  rehnquo, 
et  id  tantum,  quod  usum  ahquem  habere  videtur,  notabo. 

Accentus  ad  distinguendam  vel  jungendam  orationem,  et 
simul  ad  syllabam  attollendam  vel  deprimendam  inservit.  Versum 
sive  periodum  clausam  esse,  nullo  accentu  significatur;  solent 
tamen    hoc    duobus    punctis    indicare,  «i^lN^n    *,    quod    quidem 


*  Ed.  Pr.,  etc:  riJCil ;   at  auctor  hic  pi'^"'^  id  appellatquod  piD£3  f^lD 
audire  solet. 


LINGU/E    HEBR.K.i;.    CAP.    IV.  263 

signum    p^^^D  Siluh-h  appellatur,  et  plerunifiue,  non  seniper,  ut 

jam  monuimus,  orationeni  absolutam  esse  ostentlit.  At  unius 
versiis  seu  periodi  partes  accentibus  distinguuntur ;  atque  hic 
per  partes  versus  non  tantum  verba  intelligo,  sed  etiam  nonii- 
num  casus.  Nempe  accentus,  qui  passim  proprietatem  liabet 
commatis,  usurpatur  etiam  ad  distinguendum  iiominativum  et 
verbum  a  suo  accusativo,  et  a  reliquis  casibus :  intellige  quando 
accusativus  nominativum  sequitur;  ([uod  si  verbo  et  nominativo 
interponatur,  tum  verbum,  accusativus,  et  nominativus  unam 
versus  tantum  partem  constituunt,  ut  et  duo  verba,  quie  con- 
junctiono  et  copulantur,  et  nullum  habent  nomen  alio  pnuter 
nominativum  casu  interpositum.  8i  ita^jue  versus  non  nisi  unam 
habeat  i^artem  dislinguendam,  eadem  distinguitur  accentu,  qui 
vocatur    N*n"1p,    tdryha,    quique    infra   dictionem  sic  notatur  2. 

Quod  si  duas  partes  distinguendas  habeat,  tum  prima  notatur 
^•rnp  t((r<ih(i,  secunda  vero  accentu,  qui  vocatur  nil^C  ((thndijh, 

quique  infra  dictionem  sic  notatur  H,  ut  □^"1'^^?  el(jh'uu\  atque 

hic  accentus  omnium,  qui  ad  partes  versus  distinguendum 
inserviunt,  pnecipuus  est,  ut  ex  modo  dicendis  patebit.  Unus 
versus  non  nisi  unum  habet  athnagh,  exceptis  tantum  paucis- 
simis,  qui  duos  habent.  Quod  si  tamen  versus  tres  partes 
distinguendas  habeat,  tum  prima  notatur  NniiO  tan/ha,  secunda 
ni"1>?  afhnaf/h,  et  tertia  iterum  XniiD  f((r</ha.  Si  autem  quatuor 
habeat,  prima  plerumque  notatur  supra  dictionem  duobus  punctis, 

ut   N*k^*1,    descJie,    qui  accentus  [1iO[^  ^[^T   zakhepJi    khatoH  appel- 

lari  solet,  secunda  iOllD,  tertia  HIIX  et  quarta  iterum  i\*n"TJ- 
Si  porro  in  medio  versu  quinque  partes  distinguendiv  sunt.  tum 
prima    plerum<|ue    puncto    supra    dictionem,    quod  ^''^l   rabiah(/ 

appelhitur,    notari    solot,    ut   □'*n\v,   secunda  autem  pI3p  ^p|, 

tertia  deinde  NTIIlJ,  quarta  HllkV,  et  quinta  donicjue  ^illl2 ;  vel 
etiam  prinia  [ItDp  ^"P' ,  sccunda  N*nTJ,  tertia  nil^J,  quarta  iterum 

[ILDp  ^pi,  et  (|uinta  deni(iu(»  N*niLD.  8i  deni(|ue  sex  fuerint,  tum 

prima  P21,  secunda  [Vjp  ^pt,  tertia  NTITJ ,  (juarta  ilJAV.  ((uinta 

iterum   [1l3p   ^pT,    soxta    doni^iue   NTITJ.    Ht    ad    hunc    modum. 

(juando  phn-es  adhuc  partcs  distinguenda-  occurrunt,  phires  ahi 
adferri    solent  lii^ura  (luidcui  distincti,  sed  proi^rietate  [IDp  *]pl 


264  COMPENDIUM    (.KAMM. 

et  P21  plane  similes,  et  qui  propterea  sa?pe  etiani  pro  liis 
usurpantur ;  sed  eisdem  supersedeo,  ut  et  iis,  qui  tantum  inser- 
viunt  ad  indicandum  accentum,  qui  partem  periodi,  in  qua  sunt, 
a  sequenti  distinguant,  quique  hac  de  causa  a  Grammaticis 
serviles  nuncupantur.    Sed    notandum,    quod  NTIID  non  tam  ad 

distinguendas   partes   orationis,    quam   ad  indicandum   pl^p   et 

ni"1J<    inservit.    Nam    post   JCnip  nullus    accentus    distinguens 

sequi  potest,  quam  n^n^?  vel  pl^''^,  et  contra  nullus  nilN*  nec 
"p^r^^  cui   non  praecedat  2Cnit3,  cujus  rei  causam  mox  dicemus. 

Dictio,  quae  neque  infra,  neque  supra  ullum  habet  accentum, 
jungi  solet  cum  sequenti  ducendo  lineolam,  quam  Grammatici 
appellant  ^pD  malxhaf,  ut  SiD"''^  l'i-toh. 

Inserviunt  deinde  accentus,  ut  diximus,  ad  attollendam  vel 
deprimendam  syllabam.  Nam  ipsi,  ut  ipsis  exemplis  jam  osten- 
•dimuS;    vel   supra    vel  infra  dictionis  literam,  cujus  syllaba  vel 

attollenda  vel  deprimenda  est,  poni  debent.  Nam  in  NI^*i  pIOp  ^pi 

supra    1   est,    quia   pronunciari   debet    desche,  non  vero  desche; 

contra   D^^^^kV   ^^''^l  supra  H  habet,    quia   pronuntiatur  elohim, 

non  autem  elohim.  Atque  omnis  dictio,  cujus  accentus  infra  vel 

supra  ultimam  ejus  syllabam  est,  vocatur  J^^/p  miUeraJig,  quod 

significat   de   infra;   si   autem    supra  vel  infra  penultimam  sit, 

vocatur    millehgel  ^'^V^12,    quod    significat   desuper.   At  quoniam 

silukh  nec  infra  nec  supra,  sed  post  dictionem  notatur,  ut  etiam 
makhaf,  ideo  dictiones  ante  silukh  et  makhaf  lineola  infra 
notantur,  nempe  *  infra  syllabam,  in  qua  debet  tieri  accentus, 
ut  'I*")J!fn  haaretz,  ubi  ante  siliikh  infra  ^?  lineola  est,  indicans 

accentum  debere  esse  sub  ejus  vocali  kamets.  Sic  etiam  ''"ISTlt^T 
Jigoseh  peri  lineolam  ante  ^pD  sub  V  habet,  indicantem  gholem 
debere  attolH,  atque  hrec  linea  vocari  solet  ^'^V'^_  gaJigja;  negU- 
gitur  tamen,  si  dictio  ante  makhaf  unam  tantum  vocalem 
habeat,  ut   Dia-'2. 


Ed.  Pr.,  etc. :  notantur,  non  infra  syllaham. 


LiNGU.i:  nEBii.i:.!:.  <  at.  iv,  205 

Solent  deii»  polysyllaba  duos  liahero  acceiitus,  ununi  scilicet 
in  ultima  vol  poniiltinia,  (|U0,  ut  modo  osKMHlinius,  indicatur. 
num  dictio  sit  inillf^h.ijd  an  millera/if/ ;  alterum  in  antepenultima 
V(!]  (;jus  antecedenti,  ((ui  indicat,  syllabam  altollendam  esse.  ut 
Dn>i^n,  DD^^II^IOD  *.  At(|ue  liic  accentus  i^Ieiunniue  est  ^ahgja. 

imo  fere  semper  ante  scheva  compositum.  Observabis  pra-terea. 
non  raro  polysyllaba  tres  habere  accentus,  ut  inplD''!. 

Ut  autem  noscatur,  (jUcenam  syllabaj  attolli  vel  piuduci 
debeant,  sive  quainam  dictiones  duplici  vel  triplici  accentu 
notandai  sint,  ha,'  Keguke  sunt  ai»prime  observanda',  nemj^e : 
Omnis  vocalis  ante  scheva  pronunciandum,  de  (juo  Cap.  priuc. 
egimus,   notatur  ^C^J/-3  (juh(jja,  hoc  est,  ali(juantulum  producitur, 

ut  molius  noscatur,  sequensschevasequentisyllaba'  adlucrere.  Unde 
sequitur;  omnem  vocalem  ante  scheva  compositum,  sive  ea  brevis 
sit  sive  loniia,  hoc  accentu  debere  notari.  ut  riu*>j3.  Nam  scheva 

compositum  nun(|uani  conipitur,  hoc  est,  nun^iiiam  pnocedenti,  sed 
sequenti  syllabie  adhieret.  Se^iuitur  deinde,  vocaJem  loniiam  ante 
schcva  simplex  debere  attolli,  sive  eodem  hoc  accentu  notari,  ut 
<?larius  percipiatur  scheva  ab  eadem  non  corripi.  sed  sequenti  sylla- 
ba^  etiamadhienjreihincnipa  -IDnD  DnDU*  WDin  ac?entu  N;];; 
notantur ;  ut  et  ^^311 .  tametsi  brevis  est,  tamen  propter  sequens 

scheva  pronuncianduni  etiam  producitur.  At  quamvis  scheva 
sub  litera  da^eschata  pronunciari  etiam  debeat,  ejus  tamen 
vocalis  antecedens  non  notatur  gahiija,  nisi  litera  duplicanda 
fuerit  una  ex  iis,  qute  punctum  dagesch  non  admittunt,  sive 
quiv  dupli^^.ari  non  patiuntur,  de  (juibus  vide  Cap.  2. ;  et  hoc 
puto  ideo  tieri,  quia  dagesch  indicat,  literam  subintelligendam 
pra^cedenti  vocali  adhicrere,  ejus(jue  scheva  al)  eadem  corripi : 
atque  adeo  vocalis  ante  scheva  propter  dagesch  pronuneiandum 
considerari  de))et  ut  vocalis,  (juam  duo  schevata  se(|uuntui-. 
(juorum  ])rimum,  ut  supra  diximus.  corripitur.  et  secunduiii  pn»- 
nuntiatur,  sive  (juorum  ])rimum  iira-cedeiiti.  et  secundum  se([U('nti 
syllabu'  adluvret. 

Deinde,  si  vocalis  ]»osl  (juodcuiKpK!  seheva  produci  dclx^at. 
tum  vocalis  anto  idem  scheva  producenda  etiam  erit ;  at<|Uc 
luec  Regula  universalis  est.  sive  sclKna  exj)ressum  sive  subin- 
telligendum    sit;    ex.    gr.  ''J>*j3-n :  (juoiiiam  ])athagh  post  scheva 

*  Fortasso  DniriSD. 


^2>C^6  COMPKNDIUM  (;j;amm. 

simplex  produci,  proptor  scquens  coiiiposituni,  debet,  ideo 
pathagh  etiam  ante  idem  scheva  siniplex  producendum.  Sic  etiani 

•nnnw*'1_,  nninri  etc.  propter  hanc  eandem  causam  duplex  habent 

gaghja.  Atque  idem  dico  fore,  quando  scheva  subintenigendum 
est,  ut   jT^na^   ubi    sub  utro(jue  D  est  gahgja,  quia  legi  debet 

iinnpDD;   kamets  igitur  sclieva  revera  ante  se  habet,  quod  per 

punctum  U*jn  compensatur,  et  quia  propter  sequens  compositum 
produci  debet,  producitur  etiam  vocahs  ante  hoc  scheva  per 
punctum  U*J11  compensatum.  Sic  ^3"13^1.  "^^T^P  •^r?'^^-?  ^'^^^■P. 
et  aUa  perplurima  hujusmodi  duphci  gahgja  notantur. 

Duse  vocales  longae  sine  accentu  vel  gahgja  in  eadem  dictione 
non  dantur.  Si  igitur  syllaba^  penultima  et  antepenultima  longse 
fuerint,    vel    accentus   debebit  esse  in  antepenultima,  vel,  si  in 

ultima  fuerit,  antepenultima  habebit  gahgja;  ut  ''pJiV,  cujus 
kamets  producitur,  quando  accentus  est  in  ultima,  aUas,  quando 
scilicet  in  penultima  est,  omittitur,  ut  ''DJkN*  [1;  sic  ''^'^^''j^n] 
^•^*'*^'''^''^  ^''P-?^-:'"}»  etc.  gahgja  in  antepenultima  habent;  quod 
si  dictio  plures  longas  habuerit,  id  semper  erit  observandum, 
quod    nunquam    duae  longic  sine  accentu  vel  gahgja  occurrant, 

ut  D3^nii;Dp;D- 

Atque  hic  notandum,  khibbuts  ahquando  loco  schurekh  usur- 
pari,  tumque  ut  longum  considerari ;  ut  ^i1I7pk;*p,  ubi,  quia 
schurekh    nominis  nyn*^*  in  khibbuts  mutatur,  producitur  khib- 

buts,  ut  longa;  ahas  semper  brevis  est. 

Deinde    notandum,    brevem,    cui    scheva    adhseret,  pro  longa 

haberi,    ut    nrip^D\    riiyiD,    etc.    ubi    longa   ante  brevem,  cui 

scheva  adhseret,  producitur,  ut  longa  ante  longam,  quae  non 
habet   accentum ;  sic  etiam  duse  priores  in  ID-iiJ^"^)!  longte  sunt, 

quia  utrique  scheva  adhaeret,  priori  scilicet  expressum,  poste- 
riori  autem  per  dagesch  in  2»  compensatum.  Excipiuntur 
breves,  quae  loco  scheva  simphcis  ssepe  usurpantur,  ne  duo 
schevata  initio  dictionis  occurrant,  ut  jam  Cap.  3.  monuimus^ 
ex.    gr.    prima   in   npari   brevis  est,  quia  loco  scheva  usurpa- 

tur.  Contingit  dein,  ut  brevis  ante  brevem  producatur,  quod 
secunda    brevis    loco    scheva    compositi,    cui    semper,    ut   jam 


lixolm:  iiehk.k.k.  <ap.   iv.  -2*^7 

(lixinuis,    jintccodit  galigja,  usurpatur,  ut  I^T^n"!,    (|uo(l  scribitur 

Doiiiquc  T  van  anto  ^  jod  cuin  -  patluii;li  pnjuiiscuo  cum,  et 
sine  galigja  notatur,  ut    ")3T1  ot  "12"1^1. 

xVtque  hio  pnecipuio  Jtoguhu  liujus  accontus  sunt.  quantum 
ex  solis  vocalibus  cognosci  potest;  superost  adhuc  alia  ox  Pno- 
positionibus  dignosconda,  quani  suo  loco  oxplicabinius. 

Cneterum  quod  JiuUei  propter  accentum  musicum  -,  (|Uom 
zark/ui  vocant,  nunc  gahgja  in  antocodontom  ejus  syllabam 
traducunt,  nihil  moror,  quia  non  est  imitaiuhim  iis,  (pii  liebraico 
hjqui,  non  vero  cantilhiro  dosiderant. 

Hoc  tamen  notandum,  pro  gahgja  ahum  sa^pe  usurpari  ac- 
centum  ;  imo  dictiones  ahriuot  duos  liabore  accentus,  unamquo 
earum  sylhibam  produci,  (|ua^  ahas  ox  pra.'codcntibus  reguhs 
non  esset  produconda. 

Atque  hoc,  inquam,  propterea  ht,  (juia  duo  accentus  distin- 
guentes,  quibus  accentus  serviles  solent  pnecedere,  inviccm  non 
nisi  raro  immediate  sc(piuntur;  ox.  gr.  post  athnagh  non  sequi- 
tur  immodiate  sihikh,   noquc  pLDi^   ^pT,  et  vice  vorsa  post  sihikh 

noii  nisi  rarissime  sequitur  immediate  zakheph  khaton,  neque 
athnagh.  Qiiod  si  tamen  dictio,  (iua3  unum  ex  hisce  accentibus 
se^piitur,  unum  etiam  ex  hisce  habero  doheat,  tum  iUa  duplici 
accentu  notari,  unaque  ejus  syllaba  produci  solet,  tamctsi  ahas 

non  fuisset  produccnda,  ut  Es.  c.  7.  v.  18.  nnni''!  Dni'::  nx^ 

ubi    nTD'!'^!    propter    zakhoph    khaton    alium    supra    ^    habet 

accentum,  eju»  etiam  syllaba  contra  communcm  rcguhim  produ- 
citur,  proptor  pnecedentem  athnagh.  Sic  ctiam  Nuin.  2S.  v.  20. 

et  28.  Diinjpi,  (juia  sequitur  immediatc  post  sihikh,  duos  habet 

accentus,  et  sylhil^a  intVa  ^  coutra  communcm   licguhun  ]U'()du- 

citur;    ut    ctiam    Dcut.  cap.    li'.   v.    1.  a'CT"^3  ^{}*^**"^'^-  •'^t  hac 

do    causa  ctiam   Dout.   l-').   v.    1l\  ^VTJ*^"'^^!  contra  comuuincm 

Regulain    hncola'    makhaf   supra  "^D    rcpcritur  acccntus;  oi   ad 

hunc  modum  plura  rcpcriuntur  cxcmpla,  ct  multo  plura  corum, 
(juorum  gahgja  iu  acccntum  ob  hanc  candcini|uc  causam  mu- 
tatur. 

l)oni(|Uo    notandum,    iutcr  acccuilus  distiui:ucnti>s  uuum  esso, 


268 


COMPENDIUM    CI15AMM. 


(jui  vocaiur  N*p"'j^  khadwa,  quiquc  semper  post  dictionem  desuper 
lioc    modo    notatur  D"'^'li7n,  ct  pcr  hoc  tantum  distinguitur  ab 

alio  scrvili,  qui  vocatur  N^tJ^  azla,  quique  semper  supra  sylla- 

bam,  iu  qua  acceutus  debet  fieri,  notatur.  Si  igitur  dictio  accentu 
hoc  kV07i?  iiotanda  fuerit  miUc/Kjel,  eadem  alio  indiget  accentu, 

quo  iudicaturj  accentum  debere  fieri  in  penultima ;  ut  D*'!''  si 
hoc  acceutu  notari  debeat,  etiam  debebit  supra  dalet  accentus 
^f^^uS*  notari,  ut  noscatur  dictionem  esse  ^V^^» 

Pneter  has  aliam  adhuc  causam  reperio,  cur  dictio  duphci 
notetur  accentu;  nempe,  quando  dictio  millerahg  ob  causas  mox 
dicendas  redditur  millehgel,  manentibus  ut  ante  syllabis,  accen- 
tus  ultima?  manet,  et  penultiraa,  ubi  tunc  accentus  fieri  debet, 
aho  notatur.  Sed  hicc  regula  plane  inutilis,  quandoquidem 
secundus  accentus  nullius  tum  usus  est. 

Atque  jam  tempus  esset  ut  ostenderem,  qua^nam  dictiones 
accentum    in    ultima,  et  quaenam  in  antepenultima  habere,  hoc 

est,  quaenam    r^*yt2,  et  qua^nam  i^'1v'^  esse  deberent;  sed  quo- 

iiiam  hoc  ex  solis  vocalibus  et  literis  dignosci  non  potest,  rem 
diifero,  donec  de  verbis  egero.  Hoc  hic  tantum  addam,  nempe 
quod  athnagh  et  silukh  ssepe  dictiones,  qu?e  sunt  millerahg, 
reddant    millehgel.    Videlicet    quando    ejus    syllabae,    ultima   et 

antepenultima,    longse    sunt,    ut    si  p^kS*,    accentu    athnagh  vel 

silukh    sit    notandura,    reddi    debet  ^''V^^,  ut  '^^llk  p.    Quod  si 

penultiraa  fuerit  scheva,  qu?e,  ut  jara  diximus,  accentum  nun- 
quam  habet,  tum  verba  mutant  =  in  khamets,  et  nomina  in  segol ; 
ut,  si  •"'"'p^  notandum  sit  accentu  athnaghj  scheva  sub  p  mutatur 
in  khamets  ^  et  fit  Hp  S ;  sic  loco  '^p'^,  si  accentum  habeat  ath- 
nagh,  fit  ^Qti*.  In  Participiis  autem  foeminini  generis  tam  in  ■ 
segol,  quara  in  ^  khamets  mutatur;  ai^que  hsec  locum  etiam 
habent,  quando  accentus  debet  esse  pLDJ^  ^pT.  Deinde  notandum, 

accentus  athnagh  et  silukh  pnecedentis  accentus  distinguentis 
proprietates  tollere,  et  eundera  quasi  rapere.  Unde  fit,  ut  accen- 
tus  distinguens,  qui  horum  utruravis  prsecedit,  seraper  sit  targha, 


LINOU/E    UEUHA-.A:.    CAl'.    V.  269 

<iui  [)ropteroa  semper  intlicat  athna;^h  vel  silukh  Hecutnrniii,  et 
qui    etiam  propterea  distinguentis  proprietates  non  habet ;  nam 

dictiones    non    reddit    ^''y^p,    et    potest    sjepe  inimediate  sequi 

zakheph  khaton  vel  alium  accentum  distinguentem,  et  post  ipsum 
potest  immediate  sequi  athnagli  vel  silukh.  Quare,  cuni  supra 
diximus,  duos  accentus  distinguentes  se  innnediate  non  se^iui, 
de    omnibus    praeter   ^Cn^ip  est  inteUigendum,  qui,  uti  diximus, 

propterea    athnagh    et  sihikli  distinguentis  proprietates  amittit. 

CAP.  V. 

D  e    Xo  m  i  n  e. 

Dividitur  apud  Latinos  oratio  in  octo  partes;  sed  an  apud 
Hebraeos  in  tot  partes  sit  dividenda,  ambigi  potest.  Nam  omnes 
Hebrteye  voces,  exceptis  tantum  Interjectionibus  et  Conjuncti- 
onibus,  et  una  aut  altera  particula,  vim  et  proprietates  Nominis 
habent;  (luod  quia  (irammatici  non  animadverterunt,  multa 
crediderunt  esse  irreguhiria,  (jua^  ex  usu  linguie  maxime  regu- 
laria  sunt,  et  plura  ad  linguie  cognitionem  ejusque  eloquentiani 
necessaria  ignoraverunt.  Sive  igitur  Hebrau  tot  quot  Tiatini, 
sive  pauciores  orationis  partes  esse  statuerint,  nos  tamen  omnes, 
exceptis  tantum  Interjectionibus,  uti  diximus,  et  Conjunctionibus, 
et  una  aut  altera  particula,  ad  Nomen  referemus;  cujus  rei 
causa,  et  quanta  liinc  in  hac  hngua  facilitas  oriatur,  ex  sequen- 
tibus  constabit. 

Quid  autem  per  Nomen  intelhgam,  jam  expHcabo.  Per  Nomen 
intelligo  vocem,  qua  aliquid,  quod  sub  intellectum  cadit,  signi- 
Hcamus  vel  indicamus.  Cum  autem  y{\\iv  sul)  intellectum  cadunt. 
Hint  vel  res,  reruuKiue  attributa,  modi  et  relationes,  vel  actiones, 
actionumque    modi    et    rehitiones,    hinc    Nominum   genera  facile 

colMgimus.  Nam  u*\>?  ex.  gr.  Nomen   riri  est ;  DDH  </octiis,  ^HjJ 

HKH/f/Ks,    etc.    attributa    sunt    viri ;    1^11    (tinlxdfut)^    ]^1V  sricn< 

modi  suut;  |''D  infrr,  nnri  snl),  "^^  sK/irr.  etc.,  Nomina  sunt. 
i[\nv  ostendunt,  (|uam  relationem  vir  ad  ahas  res  liabeat.  Sic 
"ji^^n    (iinlnihirr     NonuMi     est    actionis,    (lUie     nulhini    ad   tenq^n-^ 


270  COMPENDIUM    GKAMM. 

relationom  habet.  Nam  hoc  apprime  notandum,  quod  Modus, 
quem  Intinitivum  Latini  vocant,  apud  Hebrteos  purum  putum 
Nomen  sit,  qui  propterea  Infinitivus  nec  priesens,  nec  prioteri- 
tum,    nec   absohite    ullum    tempus   agnoscit.    Deinde  mnp  cito, 

modus  ambulandi  est  Dlin  hodie,  ^ilD  cras,  etc.  relationes  sunt 

temporis,  qua>  etiam  ahis  modis  exprimuntur,  de  quibusahoCapite. 
Nominis  igitur  genera  sunt  sex:  I.  Nomen  substantivum, 
quod  in  proprium  et  appellativum  dividitur,  ut  notum.  II.  Adjec- 
tivum.  III.  ReUitivum  sive  Prsepositivum.  IV.  Participium. 
V.  Intinitivum.  VI.  Adverbium.  Quibus  accedit  Pronomen,  quod 
vicem  Nominis  substantivi  gerit,  ut    "'pX   ego,  T\T\^  tu,  ^J-in  ilh, 

etc. ;  sed  de  hoc  aho  Cap.  agam.  Uerehquis  autem  hic  notanduin 
venit,  quod  Nomine  proprio  substantivo  nunquam  nisi  unum 
singulare  individuum  significare  possumus.  Nam  unumquodque 
invididuum  suum  sibi  tantum  habet  Nomen  proprium,  ut  et 
unaquseque  actio;  atque  hinc  fit,  ut  Nomen  substantivum  pro- 
prium,  ut  et  Infinitivus,  et  Adverbium,  quia  quasi  adjectiva 
actionum  sunt,  quibuscum  debeant  Numero  convenire,  non  nisi 
singulari  Numero  exprim.antur,  rehqua  autem  et  singulari  et 
plurah.  Dico  reliqua:  nam  Praepositiones  etiam  pluralem  numerum 
habent,  de  quibus  vid.  Cap.  10.  Solent  deinde  homines,  et 
prsecipue  Hebreei,  rebus  omnibus  humana  attributa  dare,  ut 
terra  audivit,  auscultata  est,  etc.  Et  forte  hac,  aut  alia  de  causa. 
omnia  nomina  rerum  in  mascuhna  et  foeminina  diviserunt.  Unde 
autem  noscantur,  et  qua  ratione  Nomina  ex  numero  singulari 
in  pluralem  flectantur,  in  seqq.  dicemus. 

CAP.  VI. 

De  fiexione  Nominis  ex  singulari  in  2^luralem. 

Nomina  ex  singulari  in  pluralem  numerum  flectuntur  addendo 
masculinis  ghirek  longum  et  D,  et  foemininis  o  longum  et  "!. 
Ex.  gr.   J-3   hortus  habet   in  plurah,  quia  mascuhni  generis  est. 

D*'^;.  Sic  ex  ]*y  arhor,  PiN'  frater,  fit  D**;»]/*,  D^IN*;  at  illiS*  signiim, 

quia    foeminini    generis    est,    habet    in    plurah  mmfC,   ut  et  ")3 

candela  riH?,  et  y\V  cutis  nnil^,  etc.  Excipiuntur  qusedam,  qua:. 

quamvis    mascuhna,    tamen    in    plurah    ut  foeminina,  et  contra 


LiNOU^  hehraia:.  cai>.  VI.  271 

foeminina,  qua.'  ut  inasculina,  et  quiedani,  (^Uie  utro(iue  nio<l<j 
flectuntur,  ut  m3^C  jmtres  ex  singulari  DN  jxiter,  quod  masculini 
est  generis.  Contra  D^*C2  fa-rniwi'  Nonien  est  f(i'mininuni,  «luod 

singulari  caret,  et  terminatur  ut  masculinum ;  at  ^D^"!  tetnplmn 

utroque  modo  terminatur,  nempe  D"'^?^"!  et  m^D^T  Notandum 
prieterea    de   Nominibus   neutris,  quie  ut  fceminina  declinantur, 

ut  niSnj. 

Secunda   ratio,    cur    vocales   mutentur,    est  scilicet,  quia  tres 
longa;,  si  dictio  non  sit  ^''I/ /0,  duplici  accentu  indigent,  et  (juia 

ante  ghirek  et  gholem  penultima  non  potest  patach  habere, 
nisi  etiam  dictio  sit  millehgel,  etc.  Horum  autem  omnium 
catalogus  in  fine  libri  habetur,  nec  opera3  pretium  judicavi  ea 
hic  ponere,  quia  facilius  usu  quain  prieceptis  ediscuntur. 

Nomina    deinde,    qua)    in    H    desinimt,    sive    masculina,   sive 

foeminina   sint,    H    vel  il   cum   ultima  syllaba  omittunt,  ut  rhV 

foliniH  habet  in  i^lurali  D''^>' ,  et  npj^II  fannina  mDp.J,  et  i"~l*J\V 
mnlicr  rWd^.   Atque    hic  notandum,  quod  foeminina,  in  7\  deli- 

nentia,  siepe  7\  in  D  mutent,  et  syllabas  anteccdentes  duas  in 
geminum  segol  •,  vel,  si  fuerijt  accentus  athnagh  vel  silukh,  in 
khamets  "  et  segol    .   Nam  ex  mDJT  corona  fit  PTyCV ,    et  cum 

athnagh    vel  silukli    riTOIT.   Sic    ex  ^7^3  visitans  fit  TH^^^  et 

ni|^3.  Sed  si  penultima  litora  sit  fl  vel  Vj  tum  s\  llabfe  in  pathagh 
mutantur,  ut   DV^VC   ai(<licns   et    nniD  fu^/icHs,    loco  ni7Qt*  et 

nniD;  quod  in  su])slantivis  locum  etiam  lia))et.  ut  rin3]k.  Unde 

fit,  ut  omnia  liarum  formuhirum  Nomina  f^eminina  in  D  defi- 
nentia  in  phirali  eodem  modo  Hectantur,  ut  ea  quie  in  H  desinunt. 
Prieter  hiec  mutant  pleruiiKjue  Nomina  in  phirali  etiam  syl- 
labaa.  Nempe,  si  j^enultima  fuerit  '  kliamets,  mutatur  pUMunuiue 
in    scheva;    ut   "IDl    rrrhuin   D"'")^!    rcrba,  JpT  scnc.r  D^JJ^i  s^nrs. 

m]:'  lcclns  DTOu*   lah\  '•pj  pnrus  D^:  /nwi,  pini  hmjiwjHus 

Di^y^Tn  lonijimjui,  IHD  tirncdictusD^^yrOhcncdicti.  Sic  penultimum 


272  COMPENDIUM    GllAMM. 

"  khamets    (ex.    gr.   [Tllpi    nieinorid  et   JV^^   voUunen)  in  scheva 

nmtatur,  et  fit  nlJi"lpt ,  et  D"'^!'''^!  At  si  ultima  fuerit  khamets, 
vel  Nomen  monosyllabum,  tum  "  plerumque  immutatum  manet, 
vel  aliquando  in  pathagh  mutatur;  ut  DDID  stella  ^''DDID  stellce, 
1u*  p)  incej^s  O^^IZ*  j^fincij^es,  D^  ?nare  D''^^  maria,  JU^^IU'  rosa 
DTuTl*  ros(e.  Atque  huc  referendcC  etiam  sunt  quae  in  H  desi- 
nunt,  quia  in  plurali,  ut  jam  diximus,  ultimam  syllabam  simul 
cum  n  amittunt,  adeoque  ut  monosyllaba,  vel  ut  ea,  quorum 
ultima  syllaba  est  khamets,  flecti  debent.  Ex.  gr.  TyW  cger, 
n3|^  calamus,  etc,  quia  in  plurali  segol  ••  cum  H  amittunt, 
regulam  monosyllaborum  sequuntur,  et  "  in  plurali  retinent, 
nempe  nilu*  agri,  et  D''^!^  calami;  sic  r\^bJ2^  regnum,  quia  in 
plurali  ultimum  ^  cum  H  amittit,  penultimum  in  plurali  retinet, 
ut  ea,  quorum  ultima  est  ^,  flectiturque  r))2^t2J2  regna.  Hac  de 
causa  etiam,  quae  in  D  desinunt,  penultimum  "  in  plurali  reti- 
nent,  ut  Dj^lin  *  vermis  W^)!y\r\  vermes;  imo,  quamvis  ultimam 
syllabam  non  amittant,  "  khamets  tamen  retinent,  ut  D''')?  angu- 

lus    DT^II    anguli,    T\'^^V    socius    W^iV12V    socii,    D^b}   captivitas 

r\r>y  **  caiotidtates. 

Penultimum  tsere  etiam  in  scheva  mutatur :  sed  ante  gholem 
et    schurek    retinetur,    ut   21V   uva   CS^^I^   uvce  mutat  tsere  in 

scheva;    at   jl^^^V   tsere    retinet,  flectiturque  ^''^i^i^*  Porro  No- 

mina,  quorum  ultima  syllaba  tsere  •  est,  mutantidin  scheva,  quando 
vocahs  antecedens  ex  iis  est,  quse  semper  in  pluraU  retinentur, 

vel  quae  in  '■  non  mutantur,  ut  7jv|p  haculus  ni^pp  haculi,  "IpiS 


*    Ed.    Pr.,  etc. :  nj/^^tD     quod    nihil    est.    Attamen  ipsa  fovma  quam 

reciinmus,  in  pausa  tantum  exstat,  caeteroquin  vox  iJla  khamets,  ut  vocat 
noster,  non  habet. 

**  Forma  Neohebraica. 


LINGU.E    IIEBR.i;.]:.    CAP.    VI.  273 

insitans  D^lp''^  vislfiudf^s,  y^V  nrrHS  Dni]7  caci;  at  post  scheva, 
vel  syllabam  quie  in  =  mutatur,  retinetur,  ut  ||^I  senex  2^Jp.| 
senes,   DN*T  lupK^  ^''DN*?  lupi,  etc. 

Monosyllaba,  ut  et  dissyllaba,  quic  in  7\  vel  D  desinunt,  • 
tsere  retinent,  ut  IJ  rjDideld  m"13  canrfeke,  1]J  testis  Dn]7  testes, 

ni7")  sorins  D^>"1  sorii,  7lhi\'C*  interroyalio  nl^^XU*  inferrofjationfs. 

Dantur  praeterea  quiedam  monosyllaba,  quorum  tsere  in  ghirek 
mutatur ;  sed  ha^c  cum  reliquis  particularibus  exceptionibus  ad 
catalogum,  in  fine  Hbri  promissum,  reservamus. 

Penultimum  segol  in  scheva,  uhimum  autem  in  "  khamels 
mutatur,  quod  fit,  quia  omnia  Nomina  in  phirali  sunt  niil/rraJa/, 
et  illa  omnia  niile/a/rl,  quorum  penultima  est  '.  Si  itaque  secun- 
dum  segol  in  phu*ali  retineretur,  habero  deberet  phirahs  accen- 
tum  in  [)enultima,  contra  conununem   usum  ])hualium :  fit  igitur 

hac   de  causa  ex  ^^D  rrx  D^p^p  rer/es,  [D^?  lapis  ^''JDN  /apide.^. 

pijfc    JHstitia    mp7^  ./^(•'flf/iff,    ^^l   sacrifiriHni    DTIDt    sacrifiria, 

nsnj  ronsolafio  msnj  consolationes,   N*l3n  prrrafHvi  D^Vijn  per- 

rafa.  Ipb   t>t(/nr  D'''!^^  pluralis.  Atque   haec  mutatio  ultimi  segol 

in  '  khamets,  et  penultimi  in  scheva,  analoga  plane  est.  Osten- 
dimus  enim  ])olysyllaba,  quae  in  H  desinunt,  mutare  siepe  n  in 
n,  et  syllabas  in  gemiuum  '  segol,  ut  (TIDir  in  iTlpi'*,  et  nipS 
in  n"lp2.   Deindo  hic  etiam  ut  in  priecedentibus  notandum  est, 

quod  Nominum,  quie  in  H  vel  D  desinunt,  quoniam  in  plurali 
ultimam  syllabam  cum  n  vel  D  amittunt,  i^enultimum  segol 
i-atiouem  ultimi  obtinet,  et  in  "  mutatur,  exce])tis  illis,  quorum 
|ieuultinHun  segol  loco  scheva  usur[)atur,  ut  sunt  omnia  Parti- 
ci])ia,  et  qme  ex  iis  {ormantur,  E\.   gr.  mpS  i)ro])t<^r  acci^ntum 

athnagh  vel  silukh,  loco  m^p^  et  ni^in  loco  ni^in  usurjtautur : 

scd     in     plurali    scheva    itcrum    i"ccii)iunt,    ut    mipi£),   mi  mjI. 

Dcuicjuc  segol  penultinuun.  (  ui  schcva  adhaM-et,  non  ])otest  in 
scli<'va    mutari.  ne  duo  iu   iutio  dictiouis  occurrant  :  ideo<|Uc  iu 

plurali   vcl   rctin<'tur,   vcl  in   pathagh  mutatur,  ut  ^yCS  frHr.-<tr<i 

3''Drj*X    frnrstnc,     HDSIO     i/Ha(/ri(/a     niDDl^    (laadrii/a'.    Qua' 

lil.  18 


27-1  COMPENDIUM    GRAMM. 

gholem  ante  segol  habent,  id  in  scheva  mutant,  ut  1p2  mane 
D^lpD  in  plurali.  ^HN  tentorinni  2^*?^^*,  etc.  Excipiuntur  quasdam, 
de  quibus  in  Catalogo ;  et  pra^terea  quaedam  monosyllaba,  quae 
ipsum  in  khamets  aliquando  mutant,  ut  DV  dies  D^DJ  plur., 
U*N"1  caput  D^U^N"!  capiia;  sed  saepius  retinetur,  nam  ^ij  gens 
habet  in  plurah  D^^lJ,  et  li{<  lux  DHiiC,  etc.  *,  ut  et  in  iis.  quie 
in  n  desinunt,  et  geminum  habent  segol,  ut  nipi£3.  Pathagh 
nunquam  in  plurali  mutatur,  nisi  ante  ^ ,  ut  ]^]  vinum  Diy^  vina, 
iTT  oUva  D^Ti  oliva^;  deinde  iT)r\2  habet  in  plurali  rii")n3. 

Ghirek  etiam,  exceptis  iis,  quae  in  prsecedenti  Regula  retu- 
limuS;  quse  ipsum  in  plurali  omittunt,  et  paucissimis  pr^eterea 
Nominibus,  quae  in  Catalogo  referuntur,  semper  immutatum 
manet.  Atque  hic  tantum  loquor  de  ghirek  proprio,  non  autem 
de  eo,  quod  initio  dictionis  ante  scheva  ea  de  causa  usurpatur, 
ne  duo  schevata  initio  occurrant;  (^uod  inde  cognoscitur,  quod 
n  paragogicum  in  iine  habent,  nempe  H^pN  dictum  loco  "IpN 
sumitur;  ideoque  in  plurali  habent  rii^ltDN.  Sic  i^Vp"^.  lacrima, 
quia  loco  I7D1  usurpatur,  habet  in  plurali  nii/*Dl.  Nam,  ut  jam 
ostendimus,  ultimum  segol  '  in  "  khamets  mutari,  et  ultimum 
^  khamets  in  plurali  retineri  debet;  penultimum  autem  gholem 
et  segol  in  scheva  mutari. 

Khibbuts  et  schurek  nunquam  in  plurali  mutantur ;  hoc  tamen 
schurek  notandum  habet,  quod  in  m  desinentia  schurek  non 
semper  in  plurali  omittant,  ut  reliqua  Nomina  in  H  et  n  desi- 
nentia,    quse    semper,  uti  diximus,  ultimam  Syllabam  in  plurah 

omittunt.  Nam  nD^Q  regnum  habet  in  plurali  ni^^lD^^Q,  et  D^^n 
officina  ni^l^n. 

Scheva  denique  nulla  aha  de  causa  mutari  potest,  quam  ne 
duo  schevata  in  initio  occurrant.  Nam  videmus  plerasque  muta- 
tiones  fieri  ex  longis  in  breves.  Quod  autem  ^"IS  fructus  habeat 

in  plurali  ni")3  **,  et  ^S  vas  Uh'^,  id  ostendit,  literam  *•  in  sin- 
gulari  esse  paragogicam,  eamque  efficere,  ut  tsere,  quod  absque 


*  Ed.  Pr.,  etc.  perperam  addunt :  alias  semper  retinetur. 
**  Forma  Neohebraica. 


LINGU.i:    HEBR.1-:.K.    CAI'.    VI.  275 

ipsa  liabore  (loljerent,  in  sclieva  niutctur;  ct  (juia  "^  paragogicum 
iii  plurali  amittunt,  ideo  tsere  in  |)luiali  rctinent,  vcl,  si  mavis, 
iterum  recij^iunt. 

His  Jtcgulis  facile  unusf[uis(]ue  oninia  fere  singularia  in  pluralia 
Hectere,  et  pluralium  singularia  investigare  discet.  Superest  jam 
tantum  pauca  de  numero  duali  addere. 

Pricter  pluralem  flectuntur  etiam  (juicdam  Nomina  in  numerum 
dualem  addcndo  iis  literas,  sive  masculina,  sive  freminina  sint, 
*•  et  D,  et  vocales  patliagli  et  ghirek,  ut  DV  (//>.«>•  D^^^V  duo  clies. 
cujus  pluralc  est  D^Q\  HTC'  (duiks  D\"13U'  f/uo  anni.  Et  ad  hunc 

modum  possemus,  .servatis  priccedentibus  Regulis,  omnia  Nomina 
flectere,  nisi  posteri  lioc  neglexisscnt,  qui  lianc  terminationcm 
usurparunt  ad  exprimendum  pluralem  numerum  earum  rcrum, 
(juic  binic  sunt,   vel  quae  duabus  partibus  constant,  ut  T  mantfs 

phiralis   DHJ  Jadajini    pro    niT  Jadoth,  JTJC  auris  pluralis  D^JIX 

aurfis;    et    sic    de    reliquis,    quse    bina    habemus.    Porro,    quia 

forriprs  dua))us  constant  partibus,  vocantur  D^nf^^O,  et  forficcs 

DnapQ  *. 

Hac  igitur  de  causa  hanc  terminationem  ad  dualem  uumcrum 
significandum  usurpare  jam  non  licet,  nisi  tantum  in  iis  nomi- 
nibus.    (iiuc   in   Bibliis  duaH  siguiHcatione  sic  fiexa  rcperiuntur. 

CAP.  vn. 

De  Genere  MascuUno  ei  F(rn\inino. 

Nomina,  (juibus  mares  signilicantur.  vcl  res,  qua*  ad  mares 
jiortinent,  mascuHna  sunt;  hicc  autem,  (|uil)us  f(Pmina\  vel  res, 
«iua'  ad  f(cn)inas  pertinent,  f(cminina.  (^UcC  autem  aliis  rebus 
cxprinuuidis  inserviunt,  communia  sunt ;  et  quamvis  liorum 
plurima  in  Pibhis  semper  rcpcriantur,  vel  mascuHna  vcl  f(cmi- 
iiina,  id  casu  contingit.  Pcpcriuntur  cnim  quicdam  uno  tantum 
iu  loco  f(i'minina.  (jua'  alias  scmpcr  masculina  rcpcriuntur.  ct 
contra    (jua'dam    uno    tantum  in  loco  nuiscuhna  **.  Ex  gr.  ^3D 


'"■  Fonna  cuin  Saciis  Lttoris,  luin  Biixloiiid  ot  Lovyo  i},Miota.    D^liJD^S 
if,i,'cniluin   vidotiir.  "  ' 

**  Eil.   Pr.,  (>t('.  :  fiiinitiinii. 


276  fOMPENDIUM    (JRAMM. 

ala  ubique  firniinini  generis  est,  pr£t>terquam  bis,  lib.  2.  Paralip. 
cap.  3.  *,  ideoque  ab  auctoribus  conimunis  generis  habetur; 
sed  si  hoc  libro  Paralip.  caruissemus,  non  dubitarent  idem  inter 
foeminina  statuere,  et,  si  plures  haberemus,  forsan  omnes  regulas 
mutare,  et  quae  jam  inter  exceptiones  numerant,  pro  communi 
regula,  et  contra  plures  regulas  pro  exceptionibus  haberent. 
Nam,  ut  uno  verbo  dicam,  plures  sunt,  qui  Scriptune,  at  nulhis, 
qui  linguiB  HebnTene  Grammaticam  scripsit.  Sed  ad  propositum. 
Deinde  videmus,  Scripturam  in  eadem  oratione  unum  nomen  ad 
utrumque    genus    promiscue    referre,  ut  Gen.  cap.  32.  vers.  8. 

mry^  navn  r^^rypn  SkV  iri;  Xb;  QN%  sl  veniet  Hgesau  ad  adem. 

unam,    et   ceciderit   eam;    adeoque  hac  in  re  cum  R.  Schelomo 

Jarghi   plane   convenio,    qui   statuit   D^H  TVD  1d   |\S*U'    "131  ^3 

inDpJI   iniDI    omnem    rem,    ad   non   est   spiritus  vitce,  exprime 

tam  masctdino  cpiam  foeminino  cjenere.  Vide  ejus  Commentaria 
in  locum  allatum. 

Adjectiva  ex  mascuUno  in  foemininum  genus  mutantur  addendo 
iis  n,  vel  n  cum  "  khamets,  et  syllabas,  secundum  prasceden- 
tes    Regulas,    mutando ;    ex.  gr.  2311  sapiens  HDSn  foemininum, 

Sil^   magnus   n^^ilJl   magna,    "^nil  benedictus  nD1"1D   henedicta, 

1p£5  visitans  vir  mpiS  et  nipiD  visitans  foemina,  t^''^?  vir  ^^''ti 

virago,  T3J1  dominus  TP^2^  domina. 

Excipiuntur  ea,  qute  geminum  habent  segol  ■•,  quoe  utrumque 
in    ■■    mutare    deberent.    Sed  ne  duo  initio  dictionis  occurrerent, 

primum  in  pathagh  mutatur,  ut  '^^12.rex  HD^^p  regina,  quod  ex 

[)r9ecedentibus  reguHs  deberet  esse  HS^D. 

Quae  vero  in  mascuHno  in  !!  desinunt,  mutant  ultimam  syl- 
labam  in  ",  ut  HS''  pulcer  n^^  pulcra,  T\^1  videns,  in  foeminino 
HNn,  etc. 

Porro,  quae  in  "^  desinunt,  mutantur  in  foemininum  vel  ut 
prsecedentia,    vel    simpliciter   addendo  n,  ut  ''T^  secundns  T^^TC" 


Vs.   11   et  12. 


LINGU.E    IIEBR.K.K.    C.\P.    VII.  277 

vol  lyyC*  secimda,  2"^^*  Sf^noidi  PiVyC*  secundd' ;  atque  lioc  locuiii 

})nL'cipue  habet  in  iis  adjectivis,  ([uibus  indicatur  cujus  geutis 
vel  regionis  aliquis  sit,  ut  '''l^jt^  llfhru/iis  nnD>*  et  iTHDI/*  llehraa. 

Nam  notandum,  htec  omnia  adjectiva  formari  in  mascuHno  genere 
a  Nominibus  propriis  nataHum  solorum  vel  parentum.  addendo 
^  cum  priecedenti  ghirek,  et  syllabas  secundum  Kegulas,  in  seq. 

Capite    de    regimine    Nominis  dicendas,  mutando ;  ut  ex  ^N*Tw*^ 

fit  'Ssnr^  ex  "IDr  lit  "\2V,  ex  IDn  lit  nDH;  et  ex  TID  .Klhi- 

opia  fit   "•riD,  et  cx    D^^riT    fit    '^SriT    Hieyo^ohjmitanu.^.  At 

his    masculinis    additur    in    plurali    tantummodo    D,    ut    D''')^^ 

Hebrad,  D''^*!-  ^Kt/iiojjes.  (^uod  si  Nomina,  unde  luec  formantur, 

phiralom  terminationem  habuerint,  illam  amittere  debent.  Nam 
ex    ^."'"njlp    .FjjDptus    fit    ''"IJ»'^  .Kjijptiacus.  Atcjue  hiec,  ut  di.\i, 

addendo  tantum  D,  vel  7\  cum  priecedenti  '  khamets,  in  fiomi- 
nina  mutantur.  Sed  in  j^lurali  flectuntur  semper  ut  ftrminina, 
quie  in  H  desinunt,  ut  mnjIQ  nr")D>*,  etc. 

Cum  itacjue  H  singuhirium  tcrminatio  cum  pnecedenti  \  vel 
il,  et  phirahum  ni,  fa'mininorum  adjectivorum  sit  propria,  hinc 
factum  fuisse  videtur,  ut  Hebrtci  substantiva  etiam,  (lUcC  in  sin- 
gulari  in  H  vel  D,  et  i)hn'alia,  (|U[e  in  phirali  in  Di  terminan- 
tur,  ad  tuMnininum  genus  referre  pleruuKjue  consueverint,  nisi 
forte  propterea  factum  sit,  quod  ab  hujus  generis  adjectivis  suam 
duxerint  originem.  Sed  de  liis  satis. 

CAP.  VIII. 

De  liejimine  Xomi/iis. 

lies  vel  al)S()hite  significantur,  vel  ad  ahas  rehit;i',  ul  clarius 
et  exj^ressius  indicentur.  Ex.  gr.  mioidus  est  mai/nus.  mundiis 
in  statu  absohito  signiiicatur ;  at  mufulus  Dei  e.st  tnajnus,  tum 
mundus  est  in  statu  rehitivo,  (juo  etticacius  exi^rimitur.  vel 
clarius  indicatur,  atque  liic  Status  Kegiminis  vocatur.  (.hiomodo 
autem  soleat  exprimi,  ordine  jam  dicam,  et  prinio.  quomodo  in 
.singulari  numero. 
Nomina,(iua'  inrii^riecedentekhamets  velgliolemiU'sinunt,  mutant 


278  COMPKNDIUM    (IIJAMM. 

n  in  n,   et  "  in  -  pathagli.  Nam  ^'^''in  habet  in  statn  regiminis 

DTijri,  et  significat  prccafioftein  alkujus.  Sic  HCT  ro  facere 
habet  in  statu  regiminis  mu'j;  ro  *  alicujus  facere,  ut  niu*]/  DV 

□^i^N  nln^  dies  rov  facere  Doinini  JJei. 

Qu?e  geminum,  vel  unum  tantum  habent  ^,  mutant  in  statu 
Regiminis  penultimum  in  scheva,  et  ultimum  in  pathagh,  ut 
*1D"I    ex    "13"]   verhu))i,  Dnj  133  talentum  auri  ex  ISS  talentmn, 

DDH    ex  DDH  sapiens,    ut  Jobi  9.  DD?  DDH  sapiens  cordis  Deus 

appellatur.  Sic  "^^"13  benedictus,  Dl^U*  j^a^-,  "^pS  visita)'e,  ]pT 
se)iex,  etc.  mutant  penultimum  "  in  scheva ;  sic  etiam  npl2|I 
justitia,  HDnD  henedictio,  ultimum  khamets  in  pathagh,  et  penul- 
timum  in  scheva,  et  H,  ut  jam  diximus^  in  n,  liuntque  npljf. 
nSID    Quod  autem  primum    scheva  in  ghirek  mutetur^  fit  tan- 

tum,  quia  duo  in  initio  dictionis  occurrere  nequeunt;  quod 
semper,  ne  hoc  scepius  repetere  cogamur,  de  omni  ghirek  et 
patagh  ante  scheva  affirmandum  est. 

Tsere  penultimum  ahquando  in  scheva,  et  ultimum  aliquando 
in  pathagh  mutatur,  ut  "^VZ*  ex  '^VV  capillitium,  et  nX3  ex  nX3 

angulus,  [pi  ex  ]pi  senex,  '^pD  ex  ^pQ  hacillum.  Sed  plerumque 

tam  ultimum  quam  penultimum  immutatum  manet.  Verum  hgec, 
et  phira  hujusmodi,  admodum  incerta  sunt;  nam  unum  idemque 
Nomen  jam  tsere  mutare,  jam  retinere  reperies,  quod  ostendit, 
in  S.  Scriptura  dialectos  confundi.  Quare  unusquisque  tam  tsere 
quam  ultimum  khamets  ubique  ad  Ubitum  vel  mutare  vel  reti- 
nere    potest ;    excepto    tamen    tsere    ante  ^" ,    quod  ex  communi 

analogia  linguse  retinere  debet,  ut  ^yT)  temjjhim  e.  g.  Et 
n"110U*n  habet  ubique  in  Scriptura  pro  statu  Regiminis  n"liDU*^C> 

et  n2Mihn  et  nr^^^S^n  habent  nDlirSn  et  nplSi;n ;  ideoque  dico 

unicuique   Hcere   pro  nnlDi^'^?  scribere  nniDt^*^*,  et  pro  nSW^n 


Ed.  Pr.,  etc. :  tov. 


LINOU.t:    HEBR.T-:.!:.    CAP.    VIII.  279 

scribero  DIDikN^r),  tametsi  neutruin  in  Scriptura  reperiatur.  p]t, 
quotl  liic  de  tsere  et  khainets  dico,  de  oninihus  etiam  dicenduin, 
(jUce  certam  Uegulam  non  servant.  Sed  de  liis  alio  loco  ulxirius 
agam;  aliquid  tamen  hic  adhuc  addam,  ([uod  ad  hoc,  quod 
modo  dixi,  et  ad  intentum  hujus  Cai^itis,  et  ad  universalem 
hujus  Hngua)  cognitionem  non  parum  facere  existimo. 

In  superiori  Capite  diximus,  quod  terminationes  fVemininte 
n  ,  et  n,  et  pluraHs  ni ,  proprie  sunt  Adjectivorum  et  Parti- 
cipiorum,  nimirum  (juia  unum  idenKjue  Nomen  adjectivum 
attributum  est,  (juod  jam  ad  marem,  jam  ad  f(eminain  refertur, 
ideoque  unumquodque  duabus  terminationibus  indiget ;  quod  in 
substantivis  locum  non  habet,  et  propterea  non  nisi  usu  factuin 
est,  ut  substantiva,  qua?  neque  mares  netiue  f(eminas  exprimunt, 
ad  genus  f^emininum  semper  referantur.  quando  in  H  vel  H 
desinunt,  vel  forte  (uti  diximus)  (piia  ah  adjectivis  fo-mininis 
suain  duxerunt  originem.  8ed  aliud  est,  ({uod  liic  volo ;  nempe 
(|Uod  eodem  inodo,  ac  ha^  substantivorum  terminationes  originein 
duxerunt  ah  Adjectivis  et  Participiis,  ita  variationes,  ({uas  in 
statu  Regiininis  Nomina  patiuntur,  originem  ducunt  a  muta- 
tionibus  Intinitivorum  et  Participiorum.  Nam  omnia  Nomina 
Hebraica  (ut  omnibus  hujus  hngua)  peritis  notum)  ex  Verborum 
formulis  formantur.  Adde  quod  primus  et  priecipuus  Nominis 
substantivi  usus  sit  res  absolute,  non  autem  relative  indicare : 
hoc  enim  Nominibus  propriis  repugnat,  quaique  adeo  nun^iuain 
in  statu  Regiminis  reperiuntur;  at  actiones  vix  absque  rehitivne 
agentis  vel  patientis  explicantur,  et  ideo  rarius  in  statu  al)so- 
luto  reperiuntur.  Quicquid  sit,  ex  modis,  (luibus  Noinina  Tntinitiva 
et  l*articipia  variant.  variationes  substantivi  facih»  discuntur : 
ita  ut  duliilandum  non  sit,  (juin  hx  ex  ilhs  originem  duxerint. 
Eorum  igitur  formuhis,  et  modos  variandi  in  Rogimine,  tan^iuam 
normam  vai-iationum  omnium  Nominum  hic  ponam,  ({uia  faciU' 
menioriic  mandari  possunt. 


280 


COMPENDIUM    OKAMM- 


Infinitivorum  Fonmdce. 
Status  Absolutus  Status  Regiminis 

Visitare  ^  "'"'p?)  i"  i'^S-  "'"'p?  et  1|^£)  (kam.  ghat.),  et  etiam 

niip£)  ex  mpa  (k.  gh.) 


Visitari 


I    ip£3^  semper  absolute 
I    et 


1 

ipsn 

ipsn 

Frequenter  visitare 

^P2 

et  ipa    "ip3 

Frequenter  visitari 

T? 

ipD 

Facere,  vel  constituere 
aliquem  visitantem 

"^P?n 

"'?sn 

Constitui  visitans 

ipan 

npan 

Se  constituere  \ 
visitantem      j 

'^'^'.^^ 

"'pr^T 

Appropinquare 

m\ 

nm 

Detegere 

niSj 

niS: ) 
niSj 

Gircuire 

DiD 

DiD  et  "DD  (ghatuf  cum  makhaf ) 

Invenire 

kVii^D 

N*i]ia  et  nN'>D  loco  avi-D 
(vid.  sup.  niips) 

Aperire 

np? 

np2 

Hae  prsecipuae  Infinitivorum  formulse  et  mutationes  sunt.  Pergo 
itaque  ad  Participia. 


^  Conveniunt    ssepe   Infinitiva   in  Statu  Absoluto  cum  praeteritis :  nam 

*13"I  ro    loqui  etiam  significat  locuhis  est,  ^lj!  crescere,  ^]^*2  coqui  formam 

habent  praeteriti,  ut  suo  loco  ostendam.  Quare  non  dubito,  quin  Infinitivi 
formulse  etiam  fuerint  ip£3  cum  gemino  khamets,  et  iptj   cum  t   et  - . 

ex  quibus  formatum  est  ^pS  in  Eegimine,  nempe  ex  np£3 ,  Ip^J ,  et  "ipS* 

Atque  hffic,  quia  circa  Conjugationes  prolixius  tractanda,  hic  ad  ea,  quoe 
imprsesentiarum  volO;  obiter  notasse  sufficiet. 


linglm:  iiEnR.K.F.  (Ai'.  VIII.  281 

ParticipiorHtn  Fonnul"'.  * 
Adivum. 
Reg.  Abs. 

"•ipa  et  lp_3  et  1^3  lp3  visitfms  m.  gen. 

••ipt)  Dnpa  1)1.  m. 

nipa  s.  f. 

ct 

^"^J^P  ^Tp.^  s-  f-   vel  nip_3  vel  Mip.£3  lut  ill'?!^ 

iiiip£3       iiiipa  p.  f. 

lp3D  1         "'p^O  frequenter  visitans  s.  m. 
npaD       Dnp£)D  pl.  m. 

nipDD ) 


et  s.  f. 

np£)Q  I 
iinpaD     '^'^'^\>^'^  p.  f- 


iiip3D      iT^pao 


Tp3p  "'''p^p  constituens  aliqnem  visitantcm.m.  s. 

iiipap      iiipap )  ^y^^ 


*  Ed.  Pr.,  ctc.  anto  Partieipiornm  .scricni  liic  rcpotitani  altoruni,  seil 
minu.s  abHolntuni  oJQHdeni  exeniplar  descripsorunt,  deindo  Passivuin  antc 
Activum  i)Osuornnt. 

'  In  Scrii)tura  non  rcporitur  luijus  l*articipii  llogimon,  noc  vidotur 
scnsu,  (pio  hic  ct  fcrc  scmpcr  at-cipitur,  posso  rolativo  oxprimi ;  soil  iiuia 
h;cc  forn»uhi  aliquando  cliam  usurpatur  cad»'m  signiticationo  ac  prima, 
niliil  impcdit,  »iuo  minus  llogimon  hahero  potuorit. 


282- 


COMPENDIUM    (JllAMM. 

n7p3nO| 

et       )  s.  f. 

nij^^snD       niij^snDl 
niii^snD       niij^sn»  p.  f. 


S-l-l  et  Slf 

^IJ   crescens  s.  m. 

^Si; 

D"'S"i;i    p.  m. 

nSi: 

nS-i:  s.  f. 

niSi: 

niS-i:  p.  f. 

NO 

N*3   veniens  s.  m 

1X3 

D\\3   p*.  m. 

nj<3 

ni<3  s.  f. 

niK3 

niN*3  p.  f. 

nS;  nSil   detegens  s.  m. 

^S':i  D''^^   p.  m. 

nS-;i  nS;  s.  f. 

niS;  r)hy 

Sic  et 

nS^P  nS."!??   ^^i  /"«ci^  detegere,  s.  m, 

nS:a  nS:;»  «•  f- 

etc. 


LINGU.E    IIEBR.E.T:.    f.VP.    VI FI. 


283 


j^ciu- 

>'!2iU' 

et 

(ludims,  s.  m. 

'};ry\'c; 

D^>nir  p.  m. 

HifDir 

nm'c 

et 

nj;piu* 

s.  f. 

nirair 

ni>;*2iu'  p.  f. 

Sic 

rDt:- 

pyc*   saturatiis. 

73-f 

D7Dr    p.  m. 

njTDr 

nj?3r  s.  f. 

ni];3r 

ni>*Dr  p.  f. 

Pdssivum. 

Heg. 

Abs. 

''PSJ 

If^flll    visitatus  m.  s. 

'li??^ 

Dni^s:  p.  m. 

^■^T.r*^ 

nipij^l 

s.  f. 

nip£33 

niipa: 

niipaj  pi.  f. 

etc.  ipiaa 

It 

et 

s.   m.  frrijucnt 

"'pa'? 

■•pso 

''"li'^? 

V-ipp^    p.  m. 

nij^aa 

et. 

s.   f. 

nij^ao 

'■'X2': 

284 


COMrENDlUM     (iKAMM. 


nnpao 

nnp^ti^ 

pi.  f. 

lp3D   comtUulus  ut  visitaret  s.  m. 

anpan  pi.  m. 

^l?p}^\ 

et      Js.  f. 

niipi)D  pi.  f. 

iips 

^P?! 

et      \  visitatus  adjectivum  Verbi  s.  m. 

T?l 

nip£) 

DnipD  et  anpD  p.  m. 

^"•IP^ 

niip^  et  nipa  et  nipa  s.  f. 

Dinpa 

niipa  et  niipa  p.  f. 

ipi£)| 

et      J  frequenter    visitatus  adjectivum. 

onpit)  et  anpa  p.  m. 

nipi£3 

et 

nips 

s.  f. 

et 

niip-13 

et  niipa  p.  f. 

Prgeter  has  alise  Participiorum  formulse  dantur,  sed  has 
imprsesentiarum  sufficere  arbitror,  ut  unusquisque  facilHmo 
negotio  discat  Nomina  ex  statu  absoluto  in  regimen  mutare; 
niodo  hoc  observet,  quod  illse  vocales  in  statu  Regiminis  retinentur, 
quse  hic  immutatse  reperiuntur,  videlicet  monosyllaba,  ad  quse 
etiam  referenda  sunt  disyllaba,  quorum  prima  est  scheva,  ut 
DnS  scriptum,  2^]  lupus,  etc,  geminum  segol,  pathagh,  ghirekh, 

et   scheva.    Gholem   plerumque  etiam  retineri,  ante  *]pD  tamen 

in    0    breve    mutari    videmus.   Deinde  rarissime  schurekh,    vel 
potius  nunquam  mutatur ;   et  quod  aliquando  khibbuts  ejus  loco 


LINGU/K    IIEBR.T":/K,    CAP.    VHI,  285 

usnrpatur,  id  non  fit  proptor  rogimen,  sod  f|iiia  unuin  [^ro  alio 
sumoro  lioot:  nam  schurekh  syllaba  composita  est  ox  gholem 
et  khibbuts,  et  ideo  loco  schurokli,  vel  glioloni,  vol  kliib})uts 
saepe  sumi  videmus. 

Quod    autem    ^'l^  JIN'  DID,    et  roliqua  liujusmodi,   halH-ant  in 

regimine   ^W  mp  ]]^,    otc.   ex  communi  lingua'  usu  tit.  Supra 

enim  diximus,  khamets  ante  segol  pro  segol  usurpari  in  fino, 
vel  in  media  periodo,  ut  una  ejus  pars  ab  alia  distinguatur,  ut 

niDj;  loco  njDJJ,  ot  nipl£3  loco  mpS.  QuaroSl];,  ctc.  in  statu 

absoluto  pro  ^II^  regiminis  ii.surpatur. 

Sod  notandum,  in  hac  lingua  magis  usitatum  esso  1  vau 
(]uiescontem  reddore,  syllabas  in  gholem  mutando;  qui  usus 
frequentissimus    est,    et  circa  hicc  Nomina  pnevaluisse  videtur, 

quia  in  Scriptura  non  nisi  semel  reperitur  in  regimine  ^1J7 ,  ahas 

ubi(jue  ex  ^IP   frrt/fs  fit  ^W ,    ot  ex  jlJC  ])yavitas  jiN;  et  sic  de 

cajtoris  hujus  fornuo. 

l)eni(|Uo  ut  de  pluralium  terminatione  etiam  aliquid  addam, 
videmus  pluralium  terminationem  m  semper  in  regimine  retineri ; 
D\  autem  D  omittere,  et  ghirekh  mutare  in  tsere.  Quam  formam 
regiminis  numerus  dualis  D\otiam  oljtinuit,  qui  proptoroa  D  cum 

ghirek  omittit,  et  pathagh  in  tsere  mutat,  ut  ex  D^JIT  oculi  fit  ^JJT 

in  statu  regiminis ;  atque  hinc  credo  factum,  ut  omne  patliagh 
ante  "^   cum    gliirok    lianc  regiminis  acceporit  formulam,  fiat(|ue 

ox  iT3  (hmiKx  iTD,  ct  ox  [^^  innum  j''\  otc. 

Jam,  antequam  ultorius  pergam,  venit  hic  ap])rime  notandum, 
ine  hic  per  Nomon  omnia  Nominis  genera  intolligore.  Omne 
otiam  Nomon,  oxcepto  (ut  jam  dixinuis)  juoijrio.  goiiilivum 
regit,  vel  a  genitivo  rogitur;  et  ])ra'ci[)ue  rolalivuiii,  sivo  j)riv- 
positivum,  (piod  s^^mj^or  rolativo  signilicatur,  ot  j)roj)loroa  fore 
sempor  gonitivum  rogit.  v\  sa'po  rogitur:  ([uu'  omnia  hic  ad 
majorom  j)orsj)iciiilatoiii  oxoMij)hs  illtistrabo. 

DTl^S*    iT3    Ihnnux   /)ri.    Aiiibo  siibstantiva. 

DDPI    2^    Cor    sa/)/rnfis.    Siibstaiit.    |iiiiiuiiii,   adjci-tv.   so- 
ciindum. 


286  COMPENDIUM    HJ5A.ABI. 

3D^   DDn    Sapiem  conUs    | 

.  j  contra. 

ni»J7n    ^llJI    niagnus  consilii  | 

niiO   ""^niX   Amantes  honi     j 

□^n^X   N"1D   ro  creare  Dei  Infinit.  1. 

D^Tl/^C  N")D   Di"*   dies   tov   creare   Dei  Inf.,  quod  simul  regit  et 
regitur. 
D^p   ''lyyCO   maturantes  rov  surgere,  hoc  est,  qui  solent  cito 
surgere. 
"Ij^SS    ''D''3U*D   maturantes    tov    in    mane.    Prpep.  in  genit.  et 
Particip.  in  Regim. 

nin^   ^}ip   anfe    Dei.    Praep.    in   Regim.  ex   D^^J^^    antea; 

sic  ex  "^iri    intus  sit    '^in   ^/i^er. 

"'^   ''l^   t^s^/we  rov  ^^s^Me  h.  e.  tempus  indefinitum  ;  hic 

ergo  Praep.  regit  et  regitur. 

TVD   ^"17^   n^^  plaga  tov  non  desinentis,  h.   e.  ^;Z(2^«,  quce  non 

desinit.  Adverb.  non  regitur. 

riDDn   [\V    iVon  sapientice ;  hic  contra  ;20^2  regit.  Est  enim 

in  statu  absoluto  ^H,  quod  in  statu  regimi- 

nis,   ut  iTD,  mutat,  ut  jam  diximus,  pathagh 

et  ghirekh  in  tsere.  Cseterum  hic  iterum 
atque  iterum  vos  monere  volo,  ut  ea,  qu8e 
Cap.  5.  dicta  sunt  de  Nomine,  animo  per- 
pendatis.  Nam  nemo  magno  cum  fructu  hanc 
hnguam  colere  poterit,  nisi  id,  quod  ibi 
diximus,  recte  percipiat,  quod  scihcet  tam 
Verba,  quam  Participia,  quam  Praepositiones, 
quamque  denique  Adverbia,  pura  puta  apud 
Hebraeos  sint  Nomina. 

CAP.  IX. 

De  duplici  Nominis  usu,  deque  ejus  Declinatione. 

Nomine  appellativo  vel  individuum  unum  vel  plura  vaga,  vel 
unum    aut  plura  certa  et  nota  significare  volumus;  quod  apud 


LINGUyE    HEBK.i:  l- .    (JAP.    IX.  287 

Latinos  absque  ulla  differentia,  sed  apud  Ilebrajos  et  alios 
magna  fit.  Nempe  'Cii  vel  D^U*''^  virum  quemcunque,  vel  viros 

quoscunque  significat.  Sed  si  quis  non  nisi  virum  vel  viros,  de 
quibus  jam  locutus  est,  vel  quos  supponit  notos  esse,  significare 
vult,    debet    Nomini    prajponere   n    cum    pathagh,    et    prinuim 

Nominis  literam  duplicare,  hoc  est  dageschare;  et  si  prima 
litera   una   ex   iis   fuerit,    qute   duplicari  non  patiuntur,  tum   H 

loco  pathagh  kliamets  debet  haliere,  ut  \V^1D^  U*^^fni  H  vir  ille 

Gahriel.  Sed  notandum,  tam  U*J1  (luam  '  khamets  posse  com- 
pensari   per   gahgja,  riDDnri,   ^y}^r\  *,    etc.  Atque  hoc  H  vocari 

folet    ni^^^Tn   n,    hoc  est  D  notitiie,    quia    rcm    notam    indicat, 

adeoque  idem  Indicativum  appellabo. 

•  Verum  enim  vero  hic  usus  istius  H  tantum  locum  habere 
potest  in  Appellativis,  Adjectivis,  et  Participiis;  at  non  in 
Propriis,  neque  in  Infinitivis,  neque  denique  in  Adverbiis ;  quia 
liis  nunquam  nisi  rem  singularem,  non  autem  plura  ejusdem 
generis  significamus ;  et  quod  ad  rclativa  attinet,  ea  nunquam 
absolute,  sed  solo  regimine  indicantur.  Nam  hoc  apprime  de 
hoc  n.notandum  est,  quod  nunquam  Nomini,  quando  Genitivum 
regit,  pnrfigatur,  cujus  rei  causam  infra  in  hoc  Cap.  ostendam. 

Porro,  quia  Nomina  omnia  apud  Hebrieos  indeclinabilia  sunt, 
exprimumtur  casus  plerumque  sola  Pra^positionum  quarundam 
significatione.  Dico  aiijni^icatione.  Nam  Priepositiones,  ut  jam 
diximus,  (lenitivum  (Nomina  enim  sunt)  revera  regunt ;  sed, 
sicut  apud  Graicos  Pncpositiones  Ablativi  Genitivum  regunt,  et 
sola  earum  significatione  Genitivus  locum  obtinet  Ablativi,  sic 
apud  Plebnuos  omnes  Genitivum  regunt,  et  sola  earum  signifi- 
catione  Genitivus  locum  reliquorum  casuum  obtinet.  .     . 

Praepositiones  plerumque  casibus  inservientes  sunt  ha) :  "^,  ^^f, 

D,  D  et  ]D,  Dy,  etc.  Ex  his  autem  ^  et  D  Nominibus  pra^posita 

punctantur    cum    scheva;    D    autem,    quia    loco   JD    usurpatur, 

punctatur  cum  ghirek,  et  J  per  punctum  u*jn  in  se^iuenti  litora 
compensatur;  ut  omnia  in  seciuentibus  exemplis  videri  possunt. 

Porro  ^  cum   scheva,    et  ^N,  Dativum  significant,  3,  D,  jD 


*  Ed.  pr.,  etc:  nnDDH,  'yr\T]' 


288  COMPENDIUM    GKAMM. 

ftt  D)7  Ablativiim ;  Accusativus  autem  Praepositionem  non  habet, 

sed  ejus  loco  particula  iliC  usurpari  solet,  quacque  adeo  nunquam 

Genitivum,  sed  semper  Accusativum  regit.  Reliqui  deinde  casus 
Pr^positiones  non  habent.  Quare  cum  supra  diximus,  Genitivum 
locum  reliquorum  casuum  obtinere,  inteUigendum  tantum  est, 
locum  Dativi  et  Ablativi,  quia  hi  soH  Praepositionibus  expri- 
muntur.  Sed  hoec  omnia  clarius  ex  sequentibus  exemplis  intel- 
ligentur. 

Exemplum  Nominis  Appellativi  vagi. 

Sing. 

Nom.         13"!  verbum. 

Gen.  121  Cognoscitur    ex    regimine    praecedentis    Nominis 

cujuscunque  generis. 

Dat.  "^?!^  Intellige,  Pniepositionem  vim  Dativi  exprimere, 
esseque  in  statu  regiminis,  et  Nomen  in  Geni- 
tivo  Porro  notandum,  quando  ^  indicat  ter- 
minum  ad  quem,  posso  idem  per  H  in  fine 
dictionis  suppleri,  ut  H^IX  pro  |*")J*f /•  ad  terram. 


Acc. 

'?7 

Uognos 

Voc. 

131 

Abl. 

PluraL 

Intelli^ 

Nom. 

a'"!?"] 

Gen. 

Dnni 

Dat. 

Dn^iS 

Acc. 

DnDi 

Voc. 

2'"^?! 

Abl. 

Dn313 

vel   D. 

LINGU.T-:    IIEBR.E.K.    CAP.    IX.  289 

Exemplimi  Nominis  cum  n  indicativo. 
Sing.  Plur. 

Gen.  i     ' ' '  Gen.  |        '    ' 

Dat.      -ISlS  pro  "IDIhS  Dat.      DnDl^  pro  nn3inS 

Acc.    "iDin-av  Acc.    nnzin  av 

Voc.    -i3in  Voc.    an^in 

Abl.      1313  pro  "IDIHD  Abl.      0^313  pro  Dn3in3 

Exemplum  suhstantivi  et  (tdjectivi  Mffsculini. 
Cuni  n  indicativo. 

Ger  }  '^^'"^^  "^^  ^^"'  ''^"^""^-  Gen''  I  "^^'^^  "^^^ 

Dat.     SilJ  SiVS  Dat.     S"ii:n  SxS 

etc.  Acc.    Sii^n  Sxn  ax 

Exemplam  Foeminini  generis. 

Cum  n  indicativo. 
Nom.  \  1^2^  niiJD  Candelahrum        Noni.  |  |-^2^"I  miJ!2n 
Gen.  j     ''      "     '■     pulchrum.  Gen.  I     ''"       '       ' 

Dat.    ns;  nnijpS  Dat.    ni3;n  nni:sS 

etc.  Acc.    n£3;ri  niij^n  nx 

etc. 
Exemplum  Nominis  Relativi. 

Nom.  l  -|in  inter. 
Gen.  ) 

Dat.     ^in  \v,  -]inS  (/(/  to  /;//^'/-. 
Acc.    ^in 

Abl.       ^ij13>   ^"''"^P  etc.  i}i  et  ^A'  ro>  infer. 

Nota,  "^in  esso  in  statu  Hogiminis,  et  tbrmari  a  "^in.    ut    ab 
^^V  fraus  'ril^.   Sumpsi    tamen    exomplum    Ucgiminis.    (piia,  uti 

Tir.  19 


290 


COMPENDIUM    GKAMM. 


dixi,  Praepositiones  vix  in  statu  absoluto  concipi  possunt,  et  ideo 
cum  n  indicativo  nunquam  declinantur.  Nam  H  plerumque  rem 
jam  explicatam  et  notam  supponit ;  regimen  autem  rem  per  Ge- 
nitivum  explicandam  et  determinandam,  hoc  est,  rem  nondum 
notam.  Atque  ha3C,  inquam,  H  et  regimen,  plerumque,  sed  non 
dixi  semper  supponere ;  nam  saepe  etiam  summa  cum  elegantia 
n  indicativum  pro  regimine,  et  regimen  contra  pro  H  indicativo 

usurpare  licet,  ex.  gr.  ''»S?"'33"73  omnes  prophetce,  loco  ''N''33n"^S3 

eleganter  dicitur.  Nam  D''^''^^?!  significat   prophetas  jam  notos, 

et  \\*''33  in    regimine,    et   subintellecto  Genitivo,  significat  pro- 

phetas   rei  jam  cognitae,  nempe  Dei,  veritatis,  etc.  Sic  D\"ni;'n 

]''''   ''p'liD3    qiii   hihunt  in  pateris  vinum  loco  ^''p^TDD  elegantius 

dicitur.  Sed  de  his  fusius  in  Syntaxi.  Hic  tantum  in  genere 
hoc  notare  sufficit,  regimen  idem  ac  T\  indicativum  valere, 
quando  Genitivus,  ut  res  nota,  subintelHgi  potest;  quod  in 
Prsepositionibus  locum  habere  nequit. 

Aliud  exemplum  Nominis  Relativi. 


Sing. 
Nom.  \    Q-,p  ^^^^g^ 
Gen.  I 

Dat.  Dli^S 
Acc.  D"ip 
Abl.      D1[5D 


Nom. 

Gen. 

Dat. 
Acc. 
Abl. 
(Prov. 


Plur. 


^D^lp  multo  ante. 


''Dlf^^ 
''Dip_ 
''D"I|^D  ah  omni  ante. 
8.  ri^*  '^"li^^  significat 
ah  omnihus  anteitatihus  terrce. 


Aliud  Nominis  Relativi.         Aliud  Adverhlorum  exemplum. 


I^in  foras. 

finD  pars,  quce  foras  rescipit.     Nom.  I     ^p^^  Quando. 

Gen.  I 

Dedinaturutnomen,hocmodo:  ^^^'      ^^?  «^  ^  ?^^^j^f'  ^^«^ 

est,  tn  id  tempus. 

Nom.  \         |..inQ   de  r&  foras.     Acc.         TO 
Gen.  I 


/    LINGUi*:    HEBR.H.K.    CAP.    IX.  291 

Dat.      |'nQ  hii  (id  t6,  dc  tco     Ahl.      "rittD  etc. 
foraH  etc. 


Dat.     D^n  ^i^  ad  to  frKHtra,  etc. 

Gen.  ) 

Dat.      'iSV^  <id  ri)  adliuc. 

Acc.       lij; 

Abl.      n>D,   "''•>' ^    ^^'•'-   ^'t  />/  Tw 
adhur,  lioc  est,  zV?  temjjore,  a 

Participia  dcclinantur  sicut 
Adjectiva. 

Exempla  Adverhii. 

Nom.  I       vi^ 
Cjen. 


Acc. 

T'^^ 

Abl. 

•*-TO3;   etsicder 

quis. 

Exempl.  hifinitivi. 

Nom. 
Gen. 

j         lipS  t6  visitare. 

Dat. 

lipsS 

Acc. 

lipa 

Abl. 

lip3D 

Dat. 

nS^  ad  t6  /20/2. 

Acc. 

nS 

Abl. 

JC^Q  de  Tov  ;2o;<. 

Nom.  j    Q-,.j  ^^^/;,,^^  ,^^,     ^.-^^ 
Gen.  I 

Dat.       3"lt37  (id  rh  rl.t\  nondunt. 
Acc.        DTJ 

A))l.       3")t33j   Q*1^P  ^/^j  «w  Tw  nondum,  id  r.s/,  /;/  vel  a  te>nj)on\ 
(juo  fionduni,  etc. 

His  exeniplis  })utest  unus^iuisque  facile  videre,  (lua  ratione 
omnia  Nomina,  cujuscuntiue  generis  sint,  declinantur.  ^^ed 
notaTidiun,    cnsuum    {'rjrpositiones    eloganter    oniitti.  quando  de 


292  COMPENDIUM    GRAMM. 

seiisu  non  possumus  tambigere,  ut  Proverbiorum  22.  vers.  21. 
^^n^^L*^  riOiV  DnOJC  D"'U*n'^  ad  referendd  dicta  cum  veritate  eis, 
qni  te  Diiserunt.  Nam  quancloquidem  ^'''ID^C  in  statu  absoluto 
est,  non  potest  Genitivus  HOii  ab  eo  regi,  sed  necessario  a 
pr?efigenda   Propositione  2,    quse    hic   omittitur.  Sic  I.  Reg.  2. 

vers.    7.   ^^H^U*  ''^3^C3   VHI   et   erunt   ex  comedentibus  (rov  ad) 

mensam    tuam;    ubi    etiam    Pricpositio   ^JC  vel  iV  in   Genitivo, 

recto  a  Regimine  Participii,  subintelligitur ;  et  ad  hunc  modum 
plura,  de  quibus  in  Syntaxi  ex  professo. 

CAP.  X. 

De  Prcepositione  et  Adverhio. 

Diximus  supra  Capite  5.,  Praepositiones  esse  Nomina,  quibus 
significatur,  quam  relationem  unum  individuum  ad  aliud  habeat. 
Diximus  deinde,  quod  una  eademque  relatio  tam  SinguLari  quam 
Plurali  numero  exprimatur.  Primum  quod  attinet^  quod  scihcet 
Prsepositiones  Nomina  sint,  satis  ex  prsecedentibus  duobus  Capp. 
constare  jam  credo.  At  quod  Pluralem  etiam  habeant  numerum, 
multis  forsan  absurdum  videbitur;  sed  quidni,  cum  revera  sint 
Nomina?  At  dices,  relationes  non  esse  species,  quse  plura 
individua  sub  se  habent,  adeoque  hoc  cum  Nomine  proprio 
commune  habere,  quod  careant  Plurah.  Sed  esto ;  non  dentur 
unius  speciei  plures  relationes ;  Prjiepositiones  tamen  ex  Singu- 
lari  in  Pluralem  numerum  flectuntur.  Quomodo  autem  id  fieri 
possit,  paucis  hic  expHcare  constitui. 

Quamvis  Prsepositiones  plures  relationes  simul  indicare  non 
possint,  qu?edam  tamen  ex  Singulari  in  Pluralem  flectuntur, 
idque  tam  in  statu  absoluto  quam  in  statu  Regiminis;  at 
Prtepositiones  in  statu  absoluto  nihil  sunt,  quam  ipsae  reiationes 
abstracte  conceptae  sive  expressae  ;  sed  tum  non  tam  relationem, 
quam  locum  vel  tempus  cum  relatione  ad  ahquam  rem,  expri- 
munt.   Ex.    gr.    gx   p3  inter   fit  in  Plurali  m^''^,  quod  quidem 

non  relationem  unius  individui  ad  ahud,  sed  loca  aHis  inter- 
media  significat  (qua  de  re  vide  Ezech.  cap.  10.  2.),  vel,  ut 
dixi,  est  ipsa  Prsepositio,  seu  relatio  abstracte  concepta,  ut,  ex 


lAVGUJK    UFAlR.ll.y..    CAP.    X.  293 

llnN*,  D^^linX  jw.iterlora,  vol  invito   Fiatino  vocabulo  posferiori- 

tates;  ad  cujus  modum  plures  tam  Prcepositioncs  (luam  Adverbia 
formari  possunt,  quamvis  in  Scriptura  nuncjuam  sic  formata 
reperiantur. 

Porro  ipsye  etiam  Pnepositiones  in  statu  Kogiminis,  hoc  est 
quatenus  relationes  indicant,  tam  in  Singulari  quam  in  Plurali 
declinantur;  quod  fit  quia  vel  relatio  multoties  concipi,  vel  quia 
intensius  exprimi  debet.  Ex  gr.  IHX  jjost  habet  in  Plurali  ^inx, 

quod  significat  multion  /)osf,  (|uemadmodum  Rabbini  optime 
notarunt.    Sic   ^X  ad  habet  in  l*luraH  ''7J*f  mtdfum  ad,  hoc  est, 

quantimi  fieri  potest,  ad  ilhim  partem  ivit :  sic  ex  ^^  supra  fit 

''^i/*,  et  ex  1>^  iisque  ^l^.  Hinc  IJ/  ''"Ij/*  in  (eternum  significat, 
hoc  est,  omnia,  quoe  concipi  possunt,  usque  rov  usque ;  sic 
J'")^?  ^Q^i^Q  significat    ah    omni  anfe  ierrce;  et  ad  liunc  modum 

omnes  fere  Pnepositiones  tam  in  Singulari,  quam  in  Plurali 
numero  declinari  possunt. 

At  ^J3^   anfe,  qure  Praepositio  Singuhirem  non  habet,    ex  his 

exci])ienda  est.  Nam  hncc  nulla  alia  de  causa  in  plurali  decli- 
natur,    quam    quia    formatur    a    substantivo    D^^3    faries.     sive 

anteriora,  quod  Singulari  caret. 

Denicjue  Adverbia  Nomina  etiam  esse  diximus,  quibus  actio 
qutecun(|ue  determinatur,  ratione  modi,  temporis,  loci,  agentis, 
ordinis,  etc.  Ex.  gr.  bene,  male,  fesfinanter,  cras.  heri,  infus, 
foras,  sitniil,  prinio,  seciindo,  etc,  atque  luvc  pluraH  numero 
carere  Katio  indicat.  Nec  possunt,  sicut  Pra-positiones,  abstracte 
concipi,  ut  per  se  notum  est;  et  ((uamvis  Latini  etiam  Adverbia 
sa)pe  intenflant,  ut  perJjenif/nr^  niidto  mane,  etc.  adeo^jue  hac 
de  causa  etiam  deberent  apud  Hebra^os  in  Plurali  numero,  ut 
Priepositiones  solent,  exprimi,  hoc  tamen  HebraMs  absurdum 
videretur.  Nam  Pnepositiones,  quia  relationes  indicant,  possunt. 
ut  Nomina  Substantiva,  attributa  habere,  sive  intensius  ex])rimi: 
at  Adverbia,  quia  actionis  modi  sunt,  Adjectiva  quasi  Verborum 
sunt;  eadem  igitur  intendere  nihil  aHud  esset,  quam  attributorum 
attributa  excogitare,  sive  Adjectivis  Adjectiva  addere.  Deinde 
Adverltia,  quia,  ul  dixi,  Verborum  (juasi  Adjectiva  sunt,  debent 
numero  cum  suo  Su})stantivo,  lioc  est,  cum  suo  Verbo,  ([uod 
non  nisi  Singuhirem  habet,  convenire.  Ad  ha'c  ergo  .signiticanda. 


29-1 


COMPENDIUM    URAMM. 


multo  mane,  perhenig^te,  etc,  Hebrjiei  multo  convenientius  Verba 
ipsa  intendunt,  vel  loco  unius  Adverbii  Verbum  aut  Nomen 
usurpant.  Ex.  gr.  multo  mane  surrexit  exprimitur  Hebraice, 
matutinavit  adtnodum  ad  siirgcndum,  et  perhenigne  egit,  henignus 
admodum  egit,  ut  in  Syntaxi  suo  loco  explicabimus. 

Sed  notandum.  quod  Adverbia,  sicut  Substantivorum  Adjectiva, 
aliquando  substantivantur.   Verum  neque  ha3c  in  Pluralem  flecti, 

sed  tantum  repeti  solent,  ut  n^^*D  hSj/D  sursum  sursum,  hoc 
est  ad  summum  usque  gradum;  contra  niSQ  ni3D  infra  infra 
significat  ad  infimum  usque  gradum.  Sic  INO  significat  admo- 
diim,  et  IkVD  IkVp  summo  gradu,  admodum,  et  nimis;  sic  t3J7D 
parum,  'OJ/D  D^D  paulatim;  et  ad  hunc  modum  alia. 

■      CAP.  XI. 

D  e    Pr  0  n  0  m  in  e. 

Antequam  ad  Conjugationes  transeam,  necesse  est  ut  de 
Pronomine  agam.  Nam  absque  his  illse  vix  tradi  possunt. 
Quid  Pronomen  sit,  et  in  quot  genera  distinguatur,  notum 
omnibus  est ;  quomodo  autem  ex  Singulari  in  Pluralem  numerum 
flectantur,  et  masculina  a  foemininis  distinguantur,  et  declinentur, 
ordine  hic  tradam. 

Pronomina  Primitiva. 


Sing.  Plural. 


nos 


Com/nunis  est  generis,  ut 
ubique  prima  persona,  quia 
loquens  ipse  se  satis  indicat, 
nura  mas  vel  foemina  sit. 


tu  T\T)^  masc.  gen.  Uy\i^  vos  masc. 

tu          ri^?  foem.  gen.  |r)X  vos  f.   et  cum  T\  paragog.  njnjC 

ille       ^fin  DH  illi  m.  et  cum  H  parag.        7)12!^ 

illa       k\*^1  jn  illce  f.  et  cum  H  parag.         n^H 

Harum  itaque  Plurahs  terminatio  a  communi  multum  differt. 
Nam  mascuhna  non  desinunt  in  DV  nec  foeminina  in  Dl  Foemi- 


lingu.t:  hebr/K.k.  cap.  xi. 


295 


ninorum  deinde  terminatio  in  liis  alia  etiam  est  quam  Adjecti- 
vorum.  Denique  fcftmininum  nx  videtur  etiam  fuisse  \*^^?,  et 
X^n  fuisse  J<in  a  masculino  aliis  vocalibus  distinctum.  Xam  in 
Bibliis  saepius  sic  scripta  reperiuntur,  quae  Masorethai  ubique 
corrigunt ;  sine  dubio  quia  obsoleta  erant. 

Indicativa  vel  Demonstrativa. 

nr 


hic 


hcec 


hi,  hw 


h 
iT 


carent  plurali. 


carent  singulari. 


Pro    Relativo   tam   Singulari  quam  Plurali  inservit  H  Indica- 

tivum,    vel    ejus    loco    U*,    servato    in    sequenti    dagesch ;    sed 

frequentius  in  BibHis  reperitur  TJ*fC. 

Possessiva    separata    non    dantur,  sed  Regimini  Nominis  affi- 
guntur,  hoc  modo: 

Exemplum  Nominis  Suhstantivi  131  Verbum,  ex  cujus  Reyimine 
131  fit: 

tam  Nominis  (^uam  affixi  Sing. 

^"Iin    l^erhuni  mei  et  meum 

^"131  tui  m.  g. 

(et,  si  accentus  fuerit  njriiV  vel 
piS^D  •^131) 

J121  et  "jnDl 
llDl 

."nDi 


f. 


ejus  m.  g. 


296 


COMPENDIUM    GRAMM. 


Pluralis  affixi. 

1^31 

nostri 

°?-iin 

vestri    m.  g. 

ID-IDl 

f.  g- 

b-)3i 

eorum  m.  g. 

iyn 

f.  g. 

Ex  Regim.  Plur.  '121  fit 


NB.,   "  sub  T  non  dari,  nisi 
quando  accentus  est  nilkV  vel 

pP''^;    alias    loco    ^"   punctatur 


"•■ID"!  Verba  mei  et  mea. 
^JpDl  ^m"  m.  g. 

V"131  ejus  m.  g. 


cum  pathagh.  ^^''lyi  f.  g. 

Pluralis  Nominis  et  affixi  pl. 

•ir^Dl  Verha  nostri  et  nostra. 

NB.    Secunda   et  tertia  per-    DD''")^"!  vestri           m.  g. 

sona,  quando  nomen  est  Plurale,     ni-^^i  f    g 

semper   Regimini   Pluralis    ad-     ';;; .   = 

duntur.                                            ^\1^^^.  ^^^^^^^          "i-  g- 

I?^")?"!  f.  g. 

Sic   ex   Regimine  riTSil  oratio  alicujus  ^^1"^^^  '^f'/ ^0>  ^^c. 

et  in  Plurali  ^^l/^^Sil,  etc.  Sic  ex  ri''!3  Regimine  Nominis  sub- 
stantivi  iT3  domus  fit  ''i")''!}  domiis  mea,  et  ex  Regimine  Plurali 
'^rO  fit  ^''ri^  domus  tuce,  etc. 

Exempla  Participii  singidaris  tam  Nominis  quam  Affixi. 

Exemplum  MascuHni  lpi3 

''J'lpii3  et       ''"IpiS   Visitans  mei  et  mews. 
^lpiS  ^m  m.  g. 

11  f  g- 


LINGU.*;    HEBU.K.K.    (JAl'.    XI.  297 

npi£3  cjKii       111.  g. 

Exeniplum  Fceminini  n"lp3 
^1"t[^2    Vmtans  nu^d 

irnpi)     Visltans  ejus        m.  g. 

nn  f.  g. 

ExcMnpl.  pl.   111.    """Ipi 
"•IpQ     VisUanfes  mei 


WV.^ 

tai       111.   g, 

in 

f-  g. 

inp£) 

ejus 

etc. 

ut 

in 

substant. 

Exempl. 

1,1. 

f. 

ni^Pij 

\inp2 

f  Isitantes 

mei 

?l\-inp£l  /»/       m.  g. 

1^0  f.  g. 

etc.  ut  in  substant. 
Exempl.  Eegiminis  Lifinit.  lip^ 
k.  gh. 

■•ipi)    Visitare  mei  et  mcnm 


1T? 

f. 

cr 

O' 

i"?p3 

ejus 

m. 

g- 

rn*' 

f. 

g. 

■;np3 

nosiri 

2^"^? 

vestri 

in. 

©• 

P"^ 

f. 

o* 

Dipa 

1  i)/'/n/i 

ni. 

.^■- 

n '^ 

f. 

&• 

298 


COMPENDIUM    GKAMM. 


Exempl.  IMalivi  fl}  tb  iriter.  Sing. 
■•jrD  et  ''^3  Inter  mei  et  me 
■^^3  tui        m.  g. 

V.  f-  ?• 

1r3  e/MS      m.  g. 

nj  f.  g. 

^^^2  Inter  nostri 
DDr3  «;es^n'  m.  g. 

etc. 
Exempl.  Relativi  Plur.   ^^D  tc^  m^er 
T3  Inter  mei 


TVT2 

DH 
Sic  ex  sing.  et  pl. 


tm 

ejus 

nostri 
etc. 


m.  g. 

f.  g. 
m.  g. 

f.  g. 


At  ^^  ad,  ^^  super,  IHX  2^ostj 
1^1  usque  affixa  non  habent 
in  Sing. ;  in  Pl.  autem  fit  ex 


nnn 
Fit  ':inr\n 


"^n  etc. 


'nnn 

'nnn 

"^'nnn 

etc. 

^Wn  etc. 

yh^ 

T''?^* 

■T"?':?^* 

etc. 

vSn* 
n^Sisr 

etc. 

etc. 


LiNGU/F,  hebr.t-:,t:.  cap.  XI.  200 

PrwpositioneH  deinde  inse/m)-(ihi/r.s  >ion  lniinut   Vinr<dem. 

D  et  S  Ex      p  <li'  fit 

■•D  m  mei  "h  <id  mei,  me  ^JIGD  ot     ^30 

ot  me 


?I3  <<</ 

l^ 

3t   ^^7   tild 

^?o 

1?  f-  g- 

l^ 

"I^D 

13  eo 

iS 

i3Gn 

et 

•n^D  et  in^D 

rq  f.  g. 

nS 

n:2D 

i:d 

^h 

i:dd 

DDD 

etc. 

DDDD  ot 

DDD 

p ' 

p  ^' 

p 

°^3 

Dian  et 

Dno  et  an3D 

p^ 

Kxemplum 

Adverhii. 

io      iri" 

1^2D  .S7V*?<< 

n\v  «6/j^ 

Ex   n^n  rrr^  fit 

^JDD 

'J-"^ 

?]to 

n3\v 

et    ?1\V  idn 

tu'^ 

^3n 

iJinD 

l^v  f.  g 

. 

iJ3n   iii 

otc. 

iw 

ille¥ 

otc. 

DD\>?   m.  vos? 

1=    f- 
i:  f- 

Kx   linjimi/w  d<'inde  Adverhii  y^  noii,   </uo<l  di.rimus  ^.s-.sv  T^J,  /// 

■•jrjS?  //o^/    m<'i  i.  o.  r</o  "-^^^^f  non   nos/ri  i.  o.   ;<rw 

^:W           ////              111.  DDJW  ni. 

■|:\\                               f.  [D  f. 

i::W  ot    i:\Nr            ejus             m.  DHJW  ot  DJW  m. 

n:j\v  (>t  r\y^                       f.  ;n            '  f. 


300 


COMPENDIUM    UKAMM. 


^r\w  et 


Ex    liir  ac//nw  fit 

ni;; 

ad/iuc  ego 

?l"iii; 

m.     tu 

IT^ 

f. 

3t    iii;* 

111.     «//^; 

nii;; 

et 

f. 

n^ii;; 

•IJlii;  ad/iuc  nos 

DDlij;  m.     t^os 

Dliy  111.    iiu 

17  f- 


Et  ad  hunc  modum  reliqua.  Quod  autem  vocales  Regiminis 
non  retineantur,  sed  variis  modis  inutentur,  id  fit,  quia  Nomina 
syllaba  ad  minimum  una,  eaque  longa  augentur,  quse  accentum 
ad  se  trahit;  qucTe  unica  est  causa,  cur  vocales,  ob  additam 
Plurahs  Numeri  cum  accentu  aliam  lon!i;am,  in  brevissimas 
mutentur :    nam  alias,  si  nimirum  131  haberet  in  Phirah  □"'"IDI, 

et  sic  reHqua,  deberent  necessario  duplici  accentu  (ut  constat 
ex  iis,  quae  Cap.  4.  ostendimus)  notari,  et  prior  syhaba  produci, 
quod  tam  frequenter  non  posset  sine  magna  molestia  fieri. 

Hac  igitur  de  causa  mutationum,  quse  suffixa  vocahbus 
adferunt,  regulas,  tam  mutationes  Plurahum,  quam  Regiminis 
sequuntur.  Fateor  quidem,  ob  additum  suffixum  cum  accentu 
potuissent  ubique  vocales  secundum  regulas  Plurahs  Regiminis 
mutari;    nec    facile    causam    dixero,    cur  id  non  fuerit  factum. 

Nam,    sicut    ex    ''D^D  Regimine   Plurahs   Nominis  '^12  fit  ''3'^Q 

rex  'iiwi,  sic  etiam  ex  '^IDl  Regimine  Plurahs  Nominis  1D1  fieri 

potuisset   ''ID"!    verhum    mei,    et   non   ex   absoluto  D''")^!  facere 

'''131;  quandoquidem  Nomen  cum  affixo  habet  revera  Regiminis 

significationem.  Scio  quidem,  hac  ratione  non  raro  vitari  amphi- 
boham,  qute  saepe  oriretur,  si  ubique  regulas  Regiminis  seque- 
rentur.    Nam  si  ex  ['''131  fieret]  ''131   verbum   mei,  et  [ex]  '''131 

(Regiminis    PIurah's   13i    ?nas)   fieret    ^13i,  confunderentur  hsec 

Nomina   cum   13'!  ^^estis  et  13i  memoria,  ita  ut  ''131  videretur 

pestis  mei,  et  ''13i  mernoria  mei;  et  ad  hunc  modum  plura  aha 

Nomina  confunderentur,  si  Nomina  ob  additum  suffixum  Regi- 
minis  Plurahs  regulas  sequerentur.  Et  quamvis  hsec  ratio  pondus 
habere  videatur,  non  tamen  certo  affirmare  audeo,  Hebraeos  hanc 


LINGU;iO    IIEBH.KyE.    CAP.    XI.  .'Kjl 

confusioneni  effugere  voluisse.  Nam  Hebriei  do  niilla  rc  niinus 
solliciti  videntnr  fuisse,  qnam  de  vitanda  aniphilK)lia ;  (|Uod 
plurimis  exemplis  hic  ostenderem,  nisi  hoc  superfluum  existi- 
marem.  (^uare  facilius  crederem,  sutfixa  Kegimini  Xominis  tam 
Singulari    quam    Plurali    addi,    et  "'"1111  vcrhion  itu^iim,  etc,  ''J[^r 

Ixu-ha  mea,  etc.  formari  ex  131  et  [j^i,  Kegiminii  scilicet  Singu- 

lari  ex  131  et  ji^l,  et  tamen  ^  khamets  status  absoluti  retineri, 

([uia    penultima    ante    ghirekh    et    gholem  debet  esse  khamets, 

nisi  Nomen  sit  ^'^V^12\  ut  iTT  oliva,  iT3  domus;  vel  quod  litera 

ghirekh    vel    gholem  punctanda,  punctum  U*r]  habeat,  ut  T2p 

mj)hirns,   plill  catena.    Sic    etiam  ex  Regimine  IaH  atriidn  fit 

iljfn    atrium   ejus,    retento   scilicet   tsere   status   absoluti  Ijjn  • 

quia,  ut  diximus,  penultima  ante  gholem  et  ghirekh  non  potest 
esse  pathagh.  Et  ad  hunc  moduui  omnia,  (juorum  ultima  Regi- 
minis  est  pathagh,  et  penultima  sciieva,  status  absoluti  ultimam 
in  sulfixis  retinent.  Quod  si  penultima  liogiminis  non  fuerit 
scheva,  sed  una  ex  iis,  (|u;e  in  Plurali  retinentur,  nompe  pathagh, 
gholem  absque  accentu,  ghirekh,  etc,  tum  sutfixa  secundum 
regulas  Kegiminis  Pluralis  Nominibus  adduntur,  ut  ex  nps 
Kegimine    Pluralis    Participii  IpS   lit  ^plB  visitans  meus,  et  ex 

ili^pD     Kegimine    Pluralis    Substantivi    ^pD   fit    "'^pQ    hacHlum 

meum,  etc 

Porro  monosyllaba  etiam  ob  additum  suffixum  Kegiminis  PIu- 
ralis  regulas  sequuntur.  Nam  ex  ^IC*,  ''jfcn,  nj/,  etc,  Kegimine 
IMuralis    Xominum   Tu*  jjri)U'eps,    j*n  satjitfa,  "^V  testis,  etc,  fit 

nt:*,  ^i*n,  n;;;  etc 

Nomina  deinde,  ({UcU  sunt  ^"^V^^,  quia  accentus,  uti  diximus, 

ad  addiium  sunixum  transit,  Kegimen  etiam  Pluralis  Numeri 
se(|ui    debent.    liujus    nota3    sunt  onniia,  (juorum  pcnultima  est 

s(>g()I    vol    gholom    ante  segol.   Hinc  ex   ''D'^^3   ''pijk   "TlDi,    Kegi- 

miiMi  Pluralis  Substantivi  "['pp  pli*  ilDi,  fit  ^3*^2  rex  meus, 
''pli;  jusfitia  mea,  et  ^HDI  sacri/icium  mrum,  et  ex  ^JiJC  Kegimiiu^ 
Pluralis    Substantivi  [liC  (it  ^JIN*  auris  nwa ;  et   ad   huiu-   modum 


302 


COMPENDIUM    GUAMM. 


ex    Rogiinine    Pliiralis    Substantivi   ^IJ  2711  "^"IJC  etc.  fit  ''^l^ 

magnitudo  uien,    ''3n")  latiindo  mea,  ''3*l>?  lomjitudo  mea,  etc. 

NominibuB  praBterea,  qujc  in  H  desinunt,  et  quac  ipsum  in  D, 
et  pra3cedentes  duas  syllabas  in  segol  mutare  solent,  nulla,  nisi 
in  hanc  secundam  formam  mutatis,  affixa  adjunguntur,  mutando 
utrumque  segol  eodem  modo  ac  praicedentia.  Ex.  gr.  pro 
rriX^ri  (jloria,  rriLlj/  corona,  nT3^  domina,  etc.  usurpatur  saepe 

eleganter  rnX3n,  ri*]pl^>  ^^l?');  ^U'^  propterea  suffixa  non  nisi 

in  hac  secunda  forma  habent,  mutato  scilicet  utroque  segol 
eodem  modo,  ac  Nomina,  quie  geminum  habent  segol,  in  Regi- 
mine  Pluralis  solent,  quod  scihcet  primum  in  pathagh  vel  ghi- 
rekh,  secundum  in  scheva  mutant ;  fit  ergo  ex  n"l>f3ri,  ''jTI^C^n 

gloria    mea,    et   ex  ^"1^^^  ''^'^IP-P  corona  mea,  ex  ri")3il>  Tl"13^ 

cloniina    niea.    Sic,  quoniam  pro  rTlllOp'  sumitur  rililDp,  suffixa 

in  hac  forma  habet,  ut  Nomina,  quorum  penultima  est  gholem, 
quod  ipsum  in  ghateph  khamets  mutant,  fitque  ''nitDp  stiffmni- 

gium  meum. 

Atque    hinc    fit,    ut    Participia    in  forma  niplD  suffixa   non 

habeant,    sed  tantummodo  in  rilpS,  ut  jam  in  exemplo  Parti- 

cipii  ostendimus.  At  rehqua,  quse  in  H  desinunt,  nec  ut  prsece- 
dentia  mutari  solent,  mutant  affixum  H  tantummodo  in  T\,  ut 
in  Regimine  solent,  pr^eterquam  quod  ultimum  ^  khamets,  ob 
jam  dictam  causam,  retinetur,  nec  in  -  pathagh,  ut  in  Regimine, 

mutatur.    Sic    ex   ri'?''^^),    cujus  regimen  est  ih^^^T),  fit  ^'^^''SjI 

oratio   mea,  et  ex  H^^j^D,  cujus  regimen  est  i1p*|^3,  fit  ''^^'[^3 

petitio  mea,  et  ad  hunc  modum  reliqua  Regimini  Singularis  adduntur. 

Quae    deinde    in    H    desinunt,    quod    in    Regimine    retinetur, 

omittunt  plerumque  ipsum  in  suffixis,  ut  (Tl^*  ager,   y|lt'  ager 

tuus,    n^IfD    opus,    '^Z*V^    ojjus    meum;   et  sic  reliqua,  quorum 

Regimen  non  mutat  H  in  D.  Dixi  quidem,  H  plerumque,  non 
autem  absolute  omitti,  quia  in  tertia  persona  retineri  solet,  ut 
•iriTii*    ager  ejus,    int^^j^p    opus  ejus,  etc.  Hsec  de  modo,  quo  suf- 

fixa  Nominibus  Singulari  significatione  acceptis  adduntur ;  quomodo 

iisdem  Plurali  significatione  acceptis  addantur,  paucis  jam  dicam. 

Nominibus  PluraHbus,  quae  in  Dl  desinunt,  absque  ulla  Regi- 


LINGUiTf;    IIEBR^^E.    CAI' 


303 


ininis  mutatione  suffixa  tam  Singularia  quain  i'luralia,  tani*iuo 
prima)  quam  secuncla;  et  tertiae  persona)  adduntur;  ex  g-r.  npi3 

henedidio  liabet  in  Plinali  ^113*13,  cujus  regimen  est  rii3"ID,  atfjue 

hinc  fit    VillDID   ^^liDHD,   "riiD^D,  hcnedidiones  inew,  tua/,  illius, 

«tc.    Sic   rTTJC    iid    habet    in    Plurali  nirTTX,  ejusque  Regimen 

est   Dini^?,    atque    hinc   ^'lin^N,  ^^"liniN    viw  mece,  tuw,  etc. ; 

atque  ad  hunc  modum  reliqua,    quaj  in  ni  desinunt. 

At  qute  in  D\  desinunt,  quaque  Regimen  Singularis  sequun- 
tur,  idem  etiam  in  Plurali  retinent,  quando  suffixum  Singulare 
est^  vel  prima)  persona'  IMurale;  sed  suffixa  secundre  ac  tertiie 
personte  Pluralia  Regimini  Plurali  absque  ulla  ejusdem  muta- 
tione  adduntur,  ut  in  primo  exemplo  Nominis  Substantivi    1D1 

ostendimus. 

Denique    qu»    in    Singulari    Regimen  Pluralis  sequuntur,  ut 

"^^p,  riDT,  ]pU*,  etc,  iis  in  Plurali  suffixa  adduntur,  ut  qua* 
geminum  habent  khamets.  Nam  ■^'^p  habet  in  iMurali  Q^D^ID.  ut 
IDl,  DnDl.  Atque  hinc  fit  ^dSiD,  ^^dSd,  VdSd,  DnpSo,  etc. 
ut  in  nDl.  Sic  etiam  Uht*  radix  habet  in  Plurali  ^''Unr,  ex 
quo  ht  VTC*,  ^''UnU*,  ^"'?*T^*'  retento  scilicet  ubique  duplici 
khamets,  et  duplicato  propterea  accentu.  Ha^c  de  Possessivis 
Pronominibus. 

Superest  ut  de  Declinationc  i*ronominum  pauca  etiam  addani, 
•ex  quibus,  pra^ter  Indicativa,  et  Relativum  1U*X,  qui,  qncp,  quod, 
et  qui,  qucp,  cjua',  ut  et  V,  nulla  declinantur ;  compensantur 
tamcn  hoc  modo : 


Tndicativa  declinantur 

ut 

Nom. 

Nomina : 

xin 

nnx 

"^^ 

r\\ 

Sii 

me 

fu 
Dat. 

ego 

Nom. 
CJcn. 

et 

nin 

liic. 

iS 

t 

^S 

Dat.       n^ 

jin 

(ihi 

)nilii. 

Acc    n'\n 

Abl. 

n-iD, 

n-iD  v\c. 

304 


COMPENDIUM    GRAMM. 


Accusativus  suppletur  particula 
D?C  hoc  motlo: 


illum 
in  eo 


te 
Abl. 

^? 
in  te 


•'nN* 


m  me, 


et  ad  hunc  modum  in  Plurali 


Nom. 
Gen. 

Dat. 


avi 

Nom. 
Gen. 

et 

nx-in 

Aopc. 

Dat. 

riNnS   et   DN^-lS 

Nom. 

A/,  /<6P^  hcec 

Gen. 

n^N 

et  hSnTI 

Plur. 


Dat. 

Relativum. 

"irN      et      t 

"1^*^*   Nom.  (    ^^,-^^    qui 
'  ''    Gen.    j       ""  ■■■     /"mY 

-1^\nS   Dat.      iTnrS 
etc.  etc. 


CAP.  XII. 

De  Nomine  Infinitivo,  nenipe  de  variis  ejus  Formis  et  Speciehus. 

Nomina  Infinitiva,  sive  actionum,  exprimunt  actionem,  vel  ad 
agentem  relatam  vel  ad  patientem.  Nam  ro  visitare  alicujus  ad 
agentem,  et  tb  visitari  alicujus  ad  patientem  refertur.  Deinde 
h?ec  Nomina  actionem,  sive  ad  agentem  sive  ad  patientem 
relatam,  simpKciter  vel  intensive  exprimunt ;  ut  visere  et  visi- 
tare,  frangere  et  confringere,  quorum  primum  simpHcem  actio- 
nem  visendi  et  frangendi,  secundum  autem  affectum  prseterea,^ 
vel  frequentem  actionem  visendi  et  frangendi  exprimit. 

Formulse  Hebraeorum,  quibus  actionem  ad  agentem  relatam 
simphciter  exprimunt,  sunt  "lip^?  "Ip3>  "Ii^Sj  et  1|^3,  quarum 
Regimina  (ut  diximus  Cap.  8.)  sunt  lipfl  et  lp3.  Quse  autem 
actionem  ad  patientem  relatam  simpliciter  exprimunt,  sunt 
np33,  "IpSn  et  lipsn.  Actionem  deinde  cum  relatione  ad  agen- 
tem  intensive  vel  frequentative  exprimunt  hae  •  "IpS?  "Ip2  et  npD 


LINGUiE    nEBRJEJF..    CAI».    XIII.  305 

quaD  formulie  in  hoc  praicipue  a  priinis  distinguuntur,  quod 
sccunda   litcra    duplicatur,  quic  propterea  punctum  UOl  ubique 

liabent.  Deni({ue  actio  intensive  expressa,  et  ad  patientem  relata, 
])er  et  gholem,  retento  in  secunda  litera  dagesch,  exprimitur 
iii  S.  Scriptura;  ut  M. 

Solent  praiterea  Hebriei  actionem  ad  causam  principalem 
referre,  qua)  scihcet  efficit,  ut  actio  aliqua  ab  ahquo  fiat,  vel 
ut  res  ali(iua  suo  officio  fuiigatur ;  ex.  gr.  "Tip3  significat  vist- 
((ire,  T^pSn,  IptJn  vel  Tpsn  significat  constitnere  aliquem  visi- 
tantem.  Sic  ^i^D  significat  regnare,  "^^^n,  etc.  constituere  aliquem 
regnantem  sive  regem.  Sic  ex  ^IDX  comedere,  fit  '^^DN*n  facere 
ut  aliquis  comedat,  et  ex  i<n  venire  fit  ^?^3n  facere  venire,  sive 
addurere ;  ITiT  scire,  I^^"|in  facere  ut  sciat,  sive  revelare.  Atque 
h?ec  in  forma  passiva  habent  IpSn  constitui,  ut  visitaret,  "^/^n 

constitui,  ut  regnaret,  etc. 

Nec  tantum  Nomina  actionum,  sed  etiam  rerum  eodein  hoc 
modo  ad  causam  referuntur,  qute  efficit,  ut  dixi,  ut  res  suo 
officio    fungatur.    Sic  ex  1DD  pluvia  fit  "l^pOn  facere  id  pluvia 

sit,  sive  ut  pluat,  et  ex  [IN*  auris  fit  pWH  facere  ut  auris  suo 
offirio  funqatur,  hoc  est  auscidtare,  et  ex  Di^U*  pax  fit  D^^u*n 

statuere  pacem  sive  stahdire;  et  ad  hunc  modum  phira. 

Species  igitur  Infinitivorum,  quatenus  ad  agentem  soluni  vel 
ad  patientem  referuntur,  sunt  sex.  Videlicet  Prima  "lip3,  etc. 
risitare.  Secunda  "Ip^H,  li^^SJ,  etc.  visitari.  Tertia  l|^i5,  etc. 
frequenter  visitare.  Quarta  lp3  frequenter  visitari.  Quinta  Tpsn, 

(^tc.  efficere,  ut  aliquis  visitet,  sive  constituere  aliquem  visitantem. 
Soxta    denique    Ip^n    constitui  visitans.  At(iue  lue,  ut  diximus, 

species  actionem,  vel  ad  sohim  agentem  vel  ad  sohim  patientem 
nJatam,  exprimunt. 

Sed  quia  sicpe  evenit,  ut  agens  et  patiens  una  eademque 
porsona  sit,  necosso  fuit  Hel^neis  novam,  et  septimam  fnfiniti- 
vorum  spociem  formare,  (^ua  actionem  ex|)rimorent  ad  agentem 
cl  i^atienioin  siiniil  rolatam,  hoc  est,  (jUie  forniam  activi  ot  pas- 
sivi  simul  liaberet.  Kx.  gr.  risifarc  me  i/)su)n  non  potosl  llcliraice 
iillo    1'ronominum  genere  exprimi :  nam  ^'liN*   ipS  signiticat    t6 

III.  ^        20 


306  COMPENDIUM    GIIAMM. 

visitare  alterius  me,  hoc  est  quod  aliquis  me  visitat,  et  "HpD 
vel  ^"7p3  tb  visitare  mei  alterum,  hoc  est  qiiod  ego  altermn 
visito.  Ideoque  necesse  fuit  aliam  Infinitivorum  speciem  excogi- 
tare,  qu*  actionem  exprimerct  acl  agentem  sive  causam  imma- 
nentem  rehxtam;  atque  hanc  exprimere  solent  praeponendo 
Tertiae  i]li  dageschatse  syllabam  T}T\,    ut  IJv^Drin,  quod,  ut  dixi- 

mus,  significat  se  ipsum  visitare,  vel  constituere  se  visitantem, 
vel  denique  x^rcehere  se  visitantem,  ut  fusius  in  Syntaxi  expli- 
cabimus. 

CAP.  XIII. 
De  Conjugatione. 

Huc  usque  Nominis  Infinitivi,  quatenus  sine  ulla  ad  tempus 
relatione  exprimitur,  mutationes  ostendimus,  quas  habet  vel 
propter  Regimen,  vel  ob  additam  Pr?epositionem,  vel  propter 
suffixa,  vel  denique  propter  variam  significationem,  qua  usurpari 
solet.  Superest,  ut  reliquas  ejus  mutationum  causas,  et  quse 
huic  Nominum  Generi  singulares  sunt,  explicemus.  Quod  Nomina 
Infinitiva  ratione  temporis,  ad  quod  referuntur,  et  modi,  quo 
exprimuntur,  diversis  modis  varient,  omnibus  linguis  commune 
est ;  et  quia  iis  tantum,  qui  in  ahis  linguis  versati  sunt,  scribo, 
mitto  hic  explicare,  quid  tempus,  et  quid  modus  sit,  sed  id  tan- 
tum,  quod  Hebrsei  hac  in  re  singulare  habent,  docebo. 

Actiones  ad  nulla  alia  tempora  referre  solent  Hebrsei,  quain 
ad  Prseteritum  et  Futurum.  Cujus  rei  ratio  videtur  esse,  quod 
temporis  non  nisi  duas  has  partes  agnoverint,  et  quod  tempus 
prsesens  veluti  punctum,  hoc  est  veluti  prseteriti  finem  et  futuri 
initium,  consideraverint ;  tempus,  inquam,  cum  linea  comparasse 
videntur,  cujus  nimirum  puncta  tanquam  extremum  unius  et 
principium  alterius  partis  considerantur.  Atque  hsec  tempora 
signis  prsecipue  personarum  distinguuntur,  eadem  sciHcet  per- 
sonarum  signa  postponendo  vel  pra^ponendo  certis  Infinitivi 
formuhs.  Dico  prcecipue.  Nam  tertia  persona  prajteriti  ex  hoc 
solo  dignoscitur,  quod  signum  person?e  nullum  habet.  Ex  gr. 
lyS   "IpD   ipS   IpS   formulse    Infinitivorum  primi  generis  sunt, 

et  vim  Nominis  Substantivi  habent;  sed  in  oratione  solent  saepe 
ut  Adjectiva  usurpari,  quae  cum  suo  Nominativo  in  •genere, 
numero,    et    casu    conveniunt,    et    tum  actionem  significant  ad 


LINGU.K    UEHR.r.Jh:.    CAP.    XIII. 


307 


tempus  prajtcritum   rehitaiii.  Nain  IJ^D  iV.n,  ^ID^  ^fin,   ypH  N*n 

significant,  ille  visUuvit,  ille  poluit,  illc  roluit;  sed  '"np2  N^H,  ^f^"! 

n^pDN  ni'£)n  N*^"1   signilicant,  ///a  visitavit,  illa  potuit,  illa  voluit. 

IJnde  patet,  Infinitivorum  formulas  esse  veluti  Adjectiva  sub- 
stantivata,  scd,  quando  tempore  ct  pcrsona  determinantur,  veluti 
Adjectiva  csse,  qujc  cum  suo  Nominativo,  tanquam  cum  Sub- 
stantivo,  convcnire  debent,  ut  diximus,  gcnere,  numero,  ct  casu. 
Hicc  igitur  tertia  pcrsona  l^rfcteriti  Masculini  gencris  per  hoc 
tantum  cognoscitur,  quod  characteristica  personic  sola  careat 
reliquic  autcm,  scihcet  prima  et  sccunda,  singulares  halicnt 
characteristicas,  quu)  his  fornudis  postponuntur,  ut  ^"^1^2  tu  rir 

visitavisti,  i^"lp3  tu  fa^mina  visitavisti,  et  ''i"1"|pS  ego  visitavi,  etc, 

ut  in  sequentibus  vidcbitur. 

Porro    formula3  llcgiminis   Infinitivi  sunt  IpD  et  "Ip2 ;    atfjue 

his,  characteristicis  personarum  prsepositis,  et  ut  Adjectivis.  ut 

in    pncterito,    usurpatis,    futurum    indicant,  ut  "Ip3^C  vcl  "Ip2X 

ego    visitaho   "ipSri    tu    risitahis,    etc,    ut  etiam  in  sequentibus 

vide))itur.  Ha3C  de  Infinitivis,  quatenus  ad  certum  tempus  refe- 
runtur. 

Vidoamus  jam,  ({uasnam  mutationes  hicc  Nomina  patiantur, 
([uatcnus  hoc  aut  illo  modo  exprimuntur.  8cd  neque  de  his 
multopcrc  solliciti  fucrunt  Hebrici.  Nam,  sicut  Casus  solis 
iVaq^ositionibus  vcl  orationis  constructionc,  sic  ctiam  Modi 
plcrumque  ex  solis  Adverbiis  quibusdam  dignoscuntur.  Et  sane 
Nomina  ob  casuum  diffcrentiam  mutare,  omnes  fere  nationes, 
ut  rem  omnino  supcrfiuam,  neglcxcrunt;  distinctiones  etiam 
Modorum  omnino  supcrfluic  videntur.  Nam  nulla  natio,  quod 
sciam,  Modum  interrogativum  ab  indicativo  Modo  distinxit,  nec 
tamcn  videmus  ullam  inde  oriri  confusionem ;  ut  nec  apud 
licbncos,  dum  ipsorum  lingua  lioruit,  ulla  indc  confusio  oriri 
potuit,  ({uod  omncs,  pra^tcr  impcrativum,  Modi  cum  indicativo 
convcnerint. 

Hcbra'i  igitur  solum  im])cra^ivum  Modum  a  rcliciuis  distin- 
guunt,  sumcndo  scilicct  rcgimcn  Intinitivi,  illud(iue  abs(iue  ullo 
signo  pcrsoiKc,  ct  sinc  uUa  ad  tcm})us  rclationc,  hoc  inodo 
flcct(Mi(l(),  ipD  vcl  ipD  ri.^ifa  tu  rir,  HpD  risita  tu  faniina, 
npD  risilate  ros  riri,  HJipS  risitate  ros  faniiiur.  Scd  hic  Modus 
nimis  imperiosus,  nec  ideo  coram  a^quali,  ct  midto  minus  coram 


308  COMPENDIUM    GRAMM. 

siiperiorc  iitendus,  sed  ejus  loco  futurum,  usurpare  solemus;  unde 
aifirmare  licet,  pra^teritum  et  futurum,  de  quibus  modo  egimus, 
non  magis  indicativi  quam  reliquorum  Modorum,  quibus  actio 
cum  relatione  ad  tempus  exprimi  potest,  esse. 

His  igitur  causas  omnes  ostendimus,  propter  quas  Nomina 
Infinitiva  diversis  modis  mutantur;  atque  has  rautationes  cum 
reliquis  ConjiigaUones  vocabimus,  et  Nomina  Infinitiva  quatenus 
sic  conjugantur  Verha  appellabimus.  De  quarum  Conjugationum 
numero  pauca  dicemus ;  nam  non  omnia  Infinitiva  (quod  vitium 
omnibus  linguis  commune  est)  eodem  modo  conjugantur. 

Solent  communiter  Grammatici  Conjugationes  in  septem  divi- 
dere,  quia  unius  ejusdemque  actionis  tot  Infinitivorum  genera 
reperiuntur,  ut  Cap.  praeced.  ostondimus.  Verum  si  haec  divisio 
bona  esset,  tum  Latini  non  nisi  duas,  activi  scilicet  unam  et 
passivi  alteram,  at  Graeci  tres  haberent  Conjugationes,  nempe 
activi,  passivi,  et  medii;  et  hac  ratione  Verba  Anomala  cum 
Regularibus  confunderentur,  ut  revera  vulgares  Grammatici, 
hunc   ordinem  sequendo,  faciunt. 

Quod  si  dicant,  septem  illa  Infinitivorum  genera  saepe  eandem 
vim  habere,  adeoque  non  natura,  sed  modo  tantum  conjugandi 
diiferre ;  Latini  ergo  propter  Verba  Deponentia,  quae  solo  etiam 
modo  conjugandi  ab  Activis  differunt,  duas  tantum  haberent 
conjugationes. 

Ut  igitur  eas  faciKore  ordine  tradamus,  ipsas  in  octo  divide- 
mus;  quarum  prima  apud  nos  erit  Verborum,  quorum  Infinitivus 
nulla  Htera  gutturaH  neque  quiescenti  constat;  secunda  Verbo- 
rum,  quorum  Infinitivus  in  J<  desinit ;  tertia,  quorum  Infinitivus 
desinit  in  H ;  quarta,  quorum  Infinitivus  desinit  in  H  vel  ^  vel 
1 ;  quinta,  quorum  Infinitivus  priraam  habet  ^ ;  sexta,  quorum 
Infinitivus  mediam  habet  quiescentem  1,  \  vel  N;  septima, 
quorum  Infinitivus  primam  habet  i^,  n,  H,  vel  V\  octava, 
quorum  Infinitivus  mediam  habet  gutturalem  H,  vel  V,  vel  non 
quiescens  X  vel  H.  Atque  haec  de  Tempore,  Modo,  et  Conjuga- 
tione  in  genere  dicta  sufficere  arbitror. 

Sed  multis  forsan^  qui  aliis  linguis  assuefacti  sunt,  absurdum 
videbitur,  quod  ego  Verba  ad  praeteritum  et  futurum  relata, 
vel  in  Imperativo  Modo,  Adjectiva  esse  dixerim,  et  quod  Infi- 
nitiva  nihil  mihi  aliud  sint,  quam  Adjectiva  substantivata.  Atque 
hoc,  inquam,  absurdum  videbitur,  quod  scihcet  Nomina  Accusa- 
tivum  regunt.  Verum,  hoc  naturae  Nominis  non  repugnare, 
Hebrsea  lingua  testatur,  ubi  etiam  Nomina,  quae  actionem  in 
abstracto  exprimunt,  Accusativum,  vel  casum  Verbi  regunt.  Ex.      ^ 


LINGUii;   IIEBR/E.T:.   cap.    xiv. 


309 


gr.    Amor    JJei  errja  filios  fsraelis  sic  in  Scriptura  exprimitur : 

SiSnr''  '22  na  mn*'  nDHN'  amor  Dei  filios  Israelis.  Regit  ergo 
Nomon    amor  accusativum,  ut  ejus  Verbum  DHJC  amare;  et  ad 
liunc  modum  plura  alia  reperiuntur,  de  quibus  in  Syntaxi. 
Sed    hic    nequa^iuam    pnuteroundum    est,  quod  hac  do  causa 

hicc  ipsa  Nomina  pro  Infinitivis  sumere  liceat,  nim  AV  nDriN*^ 

amori    Deum,    pro    ad  amandum  Deiim,  nin^  nx  njsjTl  timori 

Deiim,  \)Y0  ad  timendum  Deum,  HD  HDU^N?  dehito  in  ea,  et  ad  hunc 

modum  phira, 

CAP.  XIV. 

De  prima   Verhormn   Conjufjatione. 

Paradigma 

Verhi  Activi  simplicis. 

Ejus  Infinitivi  formula)  in  statu  absoluto,  ut  jam  sa^pe  dixi- 
mus,  sunt  "^p^'  "'i^?'  "'R?'  ^^  '^P.^'i  ^^  Kegimine  autem  ip£)  ot 
"Ip£).    Ex  absoluto  formatur  praeteritum  lioc  modo : 

fcem. 

nips 


masc, 

IpS  ille  visitavit. 

rilp£)  tti  visitavisti. 

\"TlpS  ego  visitavi,  com.  gon. 

11p3  illi  visitaverunt,  com.  gen. 

Dr)1p£3  ros  visitasfis. 

IJlpS  nos  visitavimus. 

IpD   et        IpS  sequuntur  in  reliquis  primam  formulam  IpD. 


^"^"!p? 


vm 


foem. 

masc. 

rnpti 

ipa 

nipa 

nips) 

Mipa 

nps 

[nips 

CDO^^pS 

mpa 

Imperativus  ex  forniulis  Jicf/iminis  forniatur  /lor  modo: 

fa»m. 
nps  ot        ^" 


'T^ 


:ips  vei   n:ips 


masc, 

ipS    vol     ipS    risita  tu. 

"npS    vol   IIPS    visitate  vos. 


310 


COMPENDIUM    GRAMM. 


Ex  Imperativo  formatur  Futiirnm  hoc  modo: 


foem. 


masc. 

loem. 

masc. 

lp3X    ego  visitaho,  vel 

ip3kV 

ipDri   iu  visitabis. 

'"'i^?^'^ 

"'P.^^"' 

ip3''   ille  visitahit. 

"^i??^ 

"T.^": 

ip3^   nos  visitabimus. 

"'P.^^ 

llpfiii   vos  visitahitis. 

^PP.^^  ■ 

1"'pi3^'^ 

np3^   illi  visitahunt. 

''"'|?f. 

ut   miDi;:  nioiD    Dan.    8.    22., 

et  1.  Sam. 

6.  12. 

y-: 


n2ip^n 


nn£n  nnu*:''i  etc. 

Annotationes  ad  Infinitivum. 

Quod  Infinitiva  ut  reliqua  Nomina  declinentur,  suo  loco  osten- 
diraus;    hic  tantum  addo^,  eorum  casus  non  tantum  Inseparabi- 

libus  Prsepositionibus  7,  D,  D,   D  indicari,  sed  etiam  quibuscun- 

que    aliis,    ut   nin^  iT]]^  ''J£)^   ante  rov  ^jerdere  Dei  Sodomam, 

hoc    est,    antequam   perderet,   "liSK   Ij^   usque    tov  perire,  pro 

donec  perierint,  etc. 

Quod     praeterea     uniuscujusque     Verbi     tot     Infinitivi     for- 
mulse    fuerint,    inde    patet,    quod    unum    idemque  Verbum  jam 

hac,   jam    illa  formula  usurpatur,  ut  7*1^  Num.  6.  5,    et  7il^  2 

Sam.    5.    10.    crescere,    iSl   et   131   loqui,  et  ad  hunc  modum 

aUa.  Adeoque,  quamvis  (reperitur  Jes.  47.  14.   ^IZTh)  in  Scrip- 

tura  nullibi  reperiatur  Infinitivus  cum  gemino  "  khamets,  non 
tamen  dubito,  quin  Hebrsei  hanc,  et  omnes^  quas  dixi,  Infinitivi 
formulas  habuerint.  Nam,  uti  dixi,  Verba  apud  Hebrgeos  Adjec- 
tiva  sunt,  quae  cum  suo  Nominativo  in  Genere,  Numero, 
et  Casu  conveniunt ;  atque  heec  Adjectiva  absolute,  absque  Nomi- 
nativo,  veluti  Substantiva,  sed  quae  nulHus  sunt  generis,  usur- 
pata,  Infinitivum  indicant.  Quamcunque  itaque  tam  prseteriti, 
quam  imperativi  formam  absolute  absque  Nominativo  sumas, 
Infinitivum  exprimes.  Imo  ipsa  etiam  Participia,  ut  suo  loco 
ostendam,  Substantiva  reddere,  et  pro  Infinitivo  sumere  licet. 
NB.  lir  ^DWD  Esai.  33.  1. 


LimUJK    HEBR.T-:;!::.    CAP.    XIV.  311 

Solent  pr«!terea  Tnfinitivum  literii  paragogicfi  H  augere,  qu?e 
in  Regimine  mutatur  in  D.  Nam  ex  3i"1p  fit  nznj^  approjjin- 
quare,  cujus  Regimen  est  nsllp,  cui  Regimini  sufhxa  hoc 
modo  adduntur  \"1D")i^,  ^inZinj^,  ''^"13")i^  appropinqiuwe  nwi,  tui, 
illii(s,  etc.  Sic  ex  ^yy  posse  fit  TVy,  et  in  Regimine  rhy ,  ut 
nin^  rtiy  ^"l^SO  propter  mn  posse  Dei,  et  additis  suftixis  fit 
TI^D^   posse  mei,    "^^^^y  posse  tui,    1i"1/3^  posse  illius,  etc. 

Possumus  praeterea,  loco  n,  Infinitivis  J  addere,  cujus  exem- 
plum  }ia])('tur  in  libro  Esth.  cap.  9.  vers.  5.,  ubi  loco  IDN 
habetur    p^X  perire. 

Porro  regimen  IpD  ablato  accentu  mutat  gholem  in  khamets 
gliatupli,  ut  '^^D""^^^   ^Ji)^  ante  rov  re(/nare  re(jis. 

I)eni({ue  illud  Hgezne  cap.  10,  ubi  habetur  U'Vll'7  pro  n"n^ 

(1(1  in(juirendu)>i,  et  quod  Grammatici  ut  singulare  notant,  mihi 
monstro  simile  videtur,  nec  quicquam  de  eo  statuere  audeo. 

Annotationes  ad  Pnpteritnm. 

IpD,    lp2,  ip3,  et  IpS  ab  Infinitivis,  uti  diximus,  differunt, 

quod  ha3c  in  Pra^terito  Masculini  Generis  sint,  et  Numeri  Sin- 
guhiris,  et  in  Infinitivo  nulkim  ad  sexum  nec  ad  numerum 
rolationem  habcant ;  qua;  ([uidem  difierentia  facile  ex  ipso  ora- 
tionis  tenore  cognoscitur. 

Kicmininum  HlpS,  quando  accentus  est  nil^?  vel  pl^^p,  mutat 

sclieva  in  kliamets,  gholem,  vel  tsere,  hoc  est,  masculino  absque 
ulk-i  vocalium  mutationo  additur  H,  fitque  Fivmininum  ex  lp£) 

nip2,  ci  (>x  ipp,  nipD,  et  denique  ex  ipD,  HipS. 

rilpD  habet  n  pro  characteristica  secunda?  persona%  sunq)tani 

ex  I'n)ii()min(^  nri^f  tii ;  cujus  I^rononiinis  n  (^tiani  iisiiri»;itiir.  ut 
nni^D,  sed  pkMMiiiKpie  oniitti  solet. 

Verba  in  n  desinentia  idem  hic  et  in  prima  persona  amit- 
tunt,    et   per   dagescli  in  sequenti  n  compensatur,  ut  TT]'!  srin- 

dere,    niS,    ^^IID,    ri"12    ft(     sridisfi,     ('(jo    sridi.    r^l"^*^    sccunda 

])ers()na     f'(rininiiii    generis    tcnninalioiKMii     liakct     sninptaiii    e\ 


312 


COMPENDIUM    OUAMM, 


Pronomine  fa^minini  generis  ilkV  tu ;  et  ex  obsoleto  \1N*,  quod 
supra  notavimus,  ortum  est  obsoletum  ^'nips  pro  rilj^D,  ut  Ruth. 
cap.  3.  3.  ^'i^33U*'l  dormies  pro  HDDU*! ;  et  ad  hunc  modum 
plura,  qucie  a  Masorethis  notantur,  sine  dubio  ut  obsoleta. 

'''Oli??  terminationem  habet  ex  Pronomine  "'JN  ego.  Communis 
est  generis,  ut  ubique  prima  persona. 

llpS  terminatio  Pluralis  Numeri  eadem  hic  est  ac  Pronominum; 
quorum  etiam  Pluralis,  ut  supra  notavimus,  in  1,  non  in  U^ ,  ut 
rehqua  Adjectiva,  terminatur.  Reperitur  etiam  euphonise  causa 
cum   [    paragogico,    ut    pj^T  cognoverimt.   Hujus  masculinum  a 

foeminino,  credo,  quod  antiqui  solebant  distinguere  quiescentibus 
X   et   n,  nempe  Uli  visitaverunt  ^fHpD,  ilke  visitaverimt  TVip^, 

cujus    rei    exempla    in    Scriptura    reperiuntur,   ut   Deut.  21.  7 

^'^r^'^*  ^f  /  ^Jn^  manus  nostrce  non  effuderimt,  et  Josuae  10.  24 
^J-lD/nn  nDn/Sn  ''irJN  mmtes  qui  ivenmt.  Verum  posteri,  quia 

in  pronunciatione  nuUa  sensibiKs  differentia  esse  potuit,  ut  et 
quia  cum  literis  paragogicis  confundi  poterant,  has  quiescentes 
neglexisse  videntur. 

C?eterum,    quando    accentus    est  nili^  vel  pl^''^,  penultimum 

scheva,  ut  in  Singulari  Numero  tertise  personae  Foeminini  Generis. 
in    " ,    •■ ,    vel   gholem   mutatur,  fitque  pro  "npD^  Tiip  D  llpp  vel 

•nps, 

Denique  DrnpS.  ]^lp^9  et  1Jlp3  terminationem  sumunt  ex 
Pronominibus  DriK,  ]y\^  vos,  et  I^H^X  nos. 

Annotationes  ad  Imperativum. 

Imperativum  futuro  prseposui,  quia  hoc  ab  eo  formatur,  et 
quia  pro  Imperativo  ssepissime  futurum  usurpatur,  ita  ut  affir- 
mare  liceat,  Hebrreorum  futurum  tam  indicativo,  quam  impera- 
tivo  Modo  competere. 

Ejus   autem   formulas   diximus  esse  ip3  et  1p£3,  et  si  placet 

etiam  "Ip3;  quibus  non  raro  H  paragogicum  additur,  et  ex  lp3 
fit  nipD,  et  ex  Ipl)  fit  nip2  visita  tu  vir.  Hinc  Infinitivi  for- 
mula  n^C"1%  riD^fn ,  et  cum  accentu  athnagh  vel  silukh  fit  Hlp^S; 


LINOU/E    HEBRiE.i:.    CAF  .    XIV.  313 

sublato    autem    accentu    mutatur,    ut    m    Infiuitivo,    gholcm  in 
khamets  ghatuph,  ut  ^y^DB  do/a  libi. 

Annotationes  ad  Futidum. 


m 


ip3\'   et   li^3k\*   accedente   H  paragogico  mutivnt  1  et 
fitque  nip3N*  ('(jo  visitaho.  In  accontibus  autem  nilN  vel  pl^''^ 
gholem  manet,  et  -  in  ^  transit,   fitque  nii^SkV  et  HipSN*. 

npari  et  cum  I  paragogico  fit  (''^p3i"l  tu  fmnina  visitahis,  et 
ex  forma  "IpSil  fit  ("'"'pSi^,  mutando  scilicet  propter  sequens 
ghirek  -  in  ^ . 

"ip33  accedente  T\  paragogico  mutat  etiam  gholem  in  =,  fitque 

nipaJ;  sed  cum  accentu  ni"IN*  et  pl^''^,  ut  in  prima  singulari, 

D/il  retinetur,  et  -  in  "  transit. 

np£3n  et  cum  ]  paragogico  jnpan  et  X^^l^^  et  j'ip3n.  Hi 
vero  accentum  habeat  distinguentem,  singularis  numeri  formulae 
retinentur,  fitque  TJpSn  et  "npSn  vos  viri  visitahitis.  Porro  ante 
monosyllabum,  quia  accentus  debet  esse  in  penultima,  schurekh 
h)co     gholem     usurpare    licet,    ut    Dn"lt313U*'|  *   judicahunt    ipsi. 

I)eni(iue  illud  Levit.  21.  5.  nn"ip  nrTlp^  N'^  vitium  describentis 

esse  credo,  qui  festinanter  bis  ^i^^^p^  scripserit. 

mipan  et  nnpSJn :  n  ommitti  potest,  ut  ^UoSn  vesHent;  ut  et 

ex    singuhiri    fceminino  ip3n  fieri   potest  tertia  plurahs  npan; 

ita    ut   tam    in    singulari    (luam   plurali  tertia  persona  fw^minini 
generis    cum    secunda    mascuhni    conveniat;    ut  Jerem.  49.   11. 

•inLJDn  hv  "T-niJDSiVI  et  dduiv  tua-  niiJii  coufidenf,  pro  njnODn; 

quod    13    habet    ^   loco    =,  '  fit  propter  pl^^D,  (juod  ubique  fieri 

(liximus. 


•    Sic  Ed.    Pr.    —    rauliis,    IJnKlrr:    DmDiDU*\      -    At  Exod.   18 

Dn-rj£3L-*\ 


314 


COMPENDIUM    CJKAMM. 


CAP.  XV. 
De   Verhn  Passivo. 


Passivi  characteristica  est  J  Verbo  praifixa,  quod  sa;pe  per 
(lagesch  compensari  debet,  qiiia  nunquain  Verbo  duae  charac- 
teristica)  praifiguntur.  Hujus  ergo  Infinitivi  formulse  sunt  "IpSH, 

lipsn ,    lp_p^ ,    et   "np31    In    his    ultimis    2 ,    propter    alteram 

characteristicam    n,    per   dagesch  compensatur.  Ex  binis  itaque 
prioribus  formuhs  formatur  hoc  modo: 


Prceteritum. 
f.  n 


Ipfii    vel   lyD^^   visitatus  est. 


□rn[^s3 


Imperativus. 
f.  m 


Futurum. 

f. 

m. 

If^SiV    et 

"'i??^* 

npsn 

if;|Dn 

if^jsn 

•"i^"!!??^'^ 

( -T^P?^ 

et 

1  ^T?^. 

!"'n??^'!^ 

i 

Imperativi  alia 
formula. 

f. 


m. 

1P33 


nJip33 


''"^P^^. 


Annotationes. 

Quamvis    in    Scriptura    nulHbi    reperiatur    Infinitivus   "Ii?3^» 

constat   tamen  ex  supradictis,  omnium  Modorum  formulas  Infi- 
nitivum    exprimere,    quando    absolute   veluti   Substantiva,    quae 


LINGU.E    HEBR.*:.E.    CAP.    XV.  315 

nullius  sunt  generis,  usurpantur;  et  profecto  niliil  causrc  est, 
cur    haic  practeriti  forniula  minus  possit  Infinitivum  exprimere, 

quam  altera  lp3J. ,  pnesertim  cum  in  pra'terito  tam  hanc  quam 

ilhim  usurpare  liceat,  ut  Dinnj  et  DrinJ  oh.^ifjnatinn  eat. 

Cajterum  Verba,  qure  in  D  desinunt,  id  in  primis  et  secundis 

personis  omittunt,  idem  per  punctum  dagesch  compensando ; 
([uod  in  sequentibus  observandum  erit,  tam  ubicunque  D,  quam 
alia  Htera  duphcanda  occurrat,  quarum  prima  scheva  quiescens 

liabere    debeat,    ut  n^Sjfn    pro  nJJSAri.  Nam  si  hoc  non  fieret, 

(per  ea  quae  Cap.  3.  dicta  sunt)  deberet  =  pronunciari,  quod 
ahas   semper   corripitur.    Deinde    etiam  observandum  est,  quod, 

(juando  Verbum  accentum  habet  nilX  vel  pl^^^D,  ultima  syllaba, 

si  sit  longa,  manet,  nec  in  scheva,  ut  alias  solet,  mutatur. 
J)ico  si  sit  lonfju :  nam  si  pathagh  fuorit,  mutabitur  in  kliamets; 
ex.    gr.    ex  futuro  "ip2X  ob  additum  7\  paragogicum  ht  nip2iV 

visitahor.  Sed  si  accentum  distinguentem  habuerit,  tsere  retine- 
))itur,  fietque  ITlpD^f.  At  nipSJ  illd  visitata  est,  in  tah  accentu 

pathagh  mascuhni  lp3^  non  retinetur,  sed  mutatur  in  %  fitque 
nipSJ;  gliolem  contra  mascuhni  "ip3^,  qua?  longa  est,  retinetur, 
iitf[ue  riTp^^;  4^®  regula,  ubicunque  Verba  in  penultima 
habuerint  scheva  mobile,  observanda  erit.  Nec  opus  habeo  ha'C 
deinceps  monere. 

Imperativus  "IpSIl,  quia  frequens  in  8criptura  occurrit,  regu- 

hiris  liabetur;  at  "IpSJ,  np33  etc,  quia  non  nisi  semel  in  Bibhis 

occurrit  (scilicet  Joeh  cap.  4.  vers,  11.),  vel  pro  irreguhiri 
habetur,  vel  prorsus  neghgitur.  Nescio  an  crediderint,  iinem 
Scriptune  esse  hnguam,  non  res  docere. 

Denique    hujus    Conjugationis    futurum    H    paragogico,   ut  iu 
Verbo  activo,  eloganter  augetur,  ut  ni33N*  pro  133>?  htmorahor ; 

nec  inelegaiitcr  ejusdem  ])hu-ahl)us  post  1  nun  additur,  ut 
pri"!^''  pro  ^niS''  f'.rsrin</f'ntnr;  quod  in  sequentibus  etiam  Con- 

iugMii()iiil>us  usuin   hal)et. 


316 


COMPENDIUM    ORAM] 


De 


CAP.  XVI. 

Verho  Dageschato   sive  Intensivo,  et  quidein  de  ejus  Activo. 


Supra  hujus  Verbi  significationem  breviter  attigimus,  quia 
tantuni  ejus  originem  ostendere  volebamus ;  sed,  quoniam  varios 
habet  usus,  necesse  est,  ut  ipsum,  quia  jam  de  ipsius  usu 
agendum  est,  accuratius  expHcemus.  Priecipuus  et  communis 
hujus  Verbi  usus  est,  Verbum  simplex  intendere;  quod  variis 
modis  fit,  nempe  vel  ipsum  ex  Neutro  Activum  reddendo,  vel 
ipsum  in  latiori  significatione  sumendo,  vel  cum  affectu  expri- 
mendo,    etc.    Ex.    gr.    HDU*    significat,    lcetum  esse,  nSU^  reddit 

Verbum  ex  Neutro  Activum,  significatque  aliquem  Imtitia  afficere; 
atque  huc  referenda  sunt  etiam  Nominaha  Verba,  ut  131  ve7'ha 

facere  sive  loqui,  quod  fit  ex  IDl  verhum.  Thv^  autem  significat 

aliquem    aliquo    mittere,    Ti^l^   vero    aliquem    dimittere,    nempe 

concio7iem,  servum,  etc.  Porro  "IDU^  significat  simphciter  frangere 

(Belgis  schillen),  13U'  autem  vi  frangere  sive  confringere. 

Habet  praeterea  hoc  Verbum  contrariam  significationem  Verbi 
simphcis,  ut  N^IOH  peccavit,  K^H  expiavit;  sed  quoniam  hoc  solo 

usu  factum  videtur,  qui  jam  cum  lingua  periit,  nova  prseter  illa, 
quse  in  Scriptura  reperiuntur,  hujusmodi  fingere  non  licet.  Hujus 
autem  Infinitivi  formulse  sunt  IpD,  IpS,  np2,  et  lipD. 


Frceteritum. 

Imper 

ativus. 

Futurum, 

f.              m. 

f. 

m. 

f.             m. 

nipa         ip£)  3.  sing. 

'"'i^? 

^?^ 

ip£)N*  1.  sing 

mpa    ny^^  2. 

nnpa 

npfl 

npan  npsn  2. 

'^^y,P  1. 

ipan   ipr  3. 

npa  3.  pi. 

ip£):i.pi. 

rn^_^  urp;^ti  2. 

^  ='••-=   np3;3. 

Annotationes  ad  Infinitivum. 
Formulae  IpS  eleganter  H  paragogicum  additur,  fitque  HlpS, 


LINGU.K    HEBR.T-:.'^:.    CAP.    XVII. 


317 


et    cum    accentu    athnacli    vel    .silukli   niJ^S  frequeriter  vmtare, 

mutando  scilicet  scheva  in  tsere. 

Huic  prceterea  Infinitivorum  generi  emphatice  H  indicativum 
praeponitur,    ut   pTOp''  "IIJW  "153pni   et   illud  sufffonifjare,  quod 

mjfiimujahant,  En  dat  (jeduuruj  ivierooken.  Sic  "13111  illud  loqui, 

dat  hoo(j  spreeken,  dat  kaekelen  zal  gedaan  zijn.  Inservit  igitur 
istud  7\  non  tam  ad  actionem  indicandam,  quam  ad  eandem 
cum  indignatione,  exprobratione,  aversione,  v(^l  alio  affectu, 
exprimendam ;  et  hac  de  causa  credo,  hoc  T\  indicativum  non 
nisi  huic  Verbo  dageschato  pra?poni. 

Deinde  si  media  radicalis  fuerit  1,  qua?  dageschari  nequit, 
tum  syllaba  prior  brevis  in  longam  mutatur,  nempe  ■  in  \  et 
ghirekh  in  tsere,  ut  "|1Z1  loco   "[IS.  et  "^ID  loco  "[ip  henedicere 

(vid.  Num.  '23.  24.) 

At  plerique  Grammatici  putant,  punctum  dagesch  per  gliolem 
suppleri,  sive  media  radicalis  sit  1,  sive  alia  quiecunque,  qua3 
dagescliari  alias  solet.  Sed  falkmtur;  qute  enim  hujus  Conju- 
gationis  gholem  et  tsere  habent,  intensiva  non  sunt,  sed  sim- 
pUcia,  quorum  Infinitivus,  ut  jam  diximus,  Participii  formam 
liabere  solet,  sumendo  scilicet  Participium  absque  ulUi  ad  genus 

relatione.    Nam  UV)  detestari  simplex  est  Verbum,  cujus  Infini- 

tivus  est  ipsum  Participium  absque  Substantivo  sumptum ;  atque 

liuic   addito   H   paragogico    fit  npj7i,  quod  etiam  pro  Infinitivo 

usurpatur,  sicut  Infinitiva  IIQU*  ohservare,  et  "IID?  custodire,  de 

(juibus  in  Syntaxi.  Atque  hic  expresse  loquor  de  Verbis  hujus 
Conjugationis.  Nam  Verborum  Conjugationis,  ([Uic  scilicet  mediam 
radicalem    vau    vel   jod    habent,    ut  ^D  infellijere,  Dlp  surgere, 

intensiva  non  dageschantur ;  quia  tertiam  radicalem  loco  secundie 
dupHcant,    fitque   ^13   ex   pD,    et  DQip  ex  Dlp.  Sed  de  his  suo 

loco.  (^uod  autem  (irammaticos  decepit,  nihil  aliud  puto  fuisso, 
(luam    quod    non    crediderint,    dari    Verbum    simplex   Neutrum 

UnC*  rarficem  a^/ere;  adeoque  ejusParticipium  UHU*,  quod  habetur 
Esai.  40.  24,  praeteritum  Verbi  intensivi  1.  Conjugationis  esse 
putaverunt,  et  cum  Passivo  VTC*  Verl>i  intensivi  w*Tu*  confudorunt. 

Ad  (|uod  non  parum  juvit  duplex  hujus  Verbi  signiticatio,  una 
alteri  (si  quidem  Punctistis  Hi))Iiorum  tides  luibcnda  est)  plane 
contraria,  Jobi  enim  cap.  131.  8.  signiticat  vradicari,  et  .lereni. 


318  COMPENDIUM    GllAMM. 

12.  2.  radicari.  Verum  de  hoc  Jercmioc  loco  dubito,  annon 
Punctistic  loco  lUHU*  punctaverint  lUnt'.  Sed  de  his  satis. 

Porro  "1)^2  ablato  accentu  "  transit  in  %  ut  '^'P'"^?!  loqui  tibi. 

Denique  Verborum,  quorum  secunda  et  tertia  radicalis  eadem 
est   litera,   intensiva  solent  primam  duplicare,  eandem  secundaj 

et    tertiae    interponendo,    ut    ^p^p   ex   ^^j^   tersum    esse,   "^DDD 

ohtegere  ex  "^DD  tegere,  7JI7J  revolvere  ex  77 J  volvere;  et  sic  aha. 

Annotationes  ad  Iroiterituni. 
Praeteritum    mutat    siepe    tsere   in  pathagh,  ut  *13k^  et  "13Ii* 
confregit,  vel  in  segol,  ut  llll  locutus  est. 

Annotationes  ad  Imperativum. 

Imperativus  mutat  etiam  tsere  in  pathagh,  et  ante  makhaf  in 
segol,    fitque    ex  l|v52  vel  1)^2  vel  Ij^D,  ef™i[^D  loco  nn[;5£. 

Caeterum  cum  Infinitivo  in  omnibus  convenit. 

Annotationes  ad  Futurum. 

Ex  "Ijv^SJC   addito   H  paragogico    fit   nipB^C ,    et  cum  accentu 

athnach    vel    silukh  nipflX;  ex    njpa^    •npsri   autem  addito  3 

paragogico  fit  jnjv^fl^  Igitur  H  paragogicum  penultimam  ex  longa 

brevem,  J  autem  contra  ex  brevi  longam  amissam  reddit. 
Denique  loco  nJljv^Sri  fit  ssepe,  ut  in  Imperativo,  nnpSn. 

CAP.  XVII. 
De   Verho  Intensivo  passivo. 

Infinitivus.  Prceteritum.         Imp.  caret.       Futurum. 

f.  m.  f.  m. 

np£)      nipa  y_Si  3.  sing.  l^p^  l.  sing. 

rnjvJjD      y)iy)p  2.  npun  i^pn  2. 

•'nij^jD  1.  ij^an  y^p]  3. 

nj^^  3.  pi.  ip_p:  1.  pi. 

rn    Dnipa  2.  .    .^  f  ""T^n  2. 


LINGUyi:    UElili.D.V.    CAl'.     XVII.  319 

Hujus  Verbi  usus  rarior  est,  nec  in  .Scriptura  alia  ejusdem 
Infinitivi  foriuula  reperitur;  imo  non  nisi  .semel  in  Scriptura 
vidisse    memini;  nec  tamen  dubito,  quin  futurum  "lf^3X  ab  alia 

ejusdem    formula   IpD  formetur,   et  consequenter,  (juod  Hebra*i 

prieter  "IpD  Jnfinitivum  IJ^S  etiam  habuerint.  Nam,  prteter(|uam 

quod  Futurum  ab  Infinitivo  ubi(jue  formari  ostendimus,  in 
reli(iuis,  ut  videbimus,  Conjugationibus  hujus  Infinitivi  ultimam 
habent  pathagh,  qua)  tamen  in  reliquis  cum  hac  Conjugatione 
convenit.  Deinde  non  dubito  etiam,  quin  tertiam  habuerint  1[^£) 

cum  khamets  ghatuph,  quia  et  in  ahis  Conjugationibus  obser- 
vatur,  et  et  "  ghatuph  ejusdem  potestatis  esse  videbitis  infra 
Cap.   19. 

Porro,    cum    media    est  "1,  (jua;  dageschari  nequit,  mutatur 
in  gholem,  ut  ^"1113  dilaniari. 

Denique,  quia  hoc  Passivum  vocalibus  satis  ab  Activo  distin- 
guitur,  ideo  htera  J,  characteristica  scilicet  Passivi,  in  hac 
Conjugatione  sa^pissime  negligitur.  Solet  tamen  etiam  adjici,  et 

loco   li^S   regulariter   scribi    "lj^3J,   ut  2*13  l^^kWJ  2r?"'T  'fiam^-'^ 

vestrce   perpollutai    simt    sanguine,    cujus   -3  punctatur  cum  D'7'^ 

propter  sequens^J,  quod  dageschari  nequit ;  quod,  quia  in  Scriptura 
non  nisi  raro  occurrit,  pro  irreguhiri,  et  tanquam  composito  ex 
Verbis  Passivis  simpHci  et  intensivo,  notant  (iramnuitici.  iSimirum 
Grammaticam,  uti  diximus,  Scriptura),  non  linguie  scripserunt. 
Credo  tamen  in  futuro  sempcr  negUgi,  quia  propter  charac- 
teristicam  personarum  per  dagesch  deberet  suppleri  ;  atque 
adeo  htera  3  et  p  essent  dupHcanda%  quod  vix  pronunciari  posset. 

CAP.  XVIII. 
De   Verho  Derivato  signifieatione  artira. 

Ostendimus  supra  Cap.  12.,  lioc  Verbum  derivari  seu  formari 
ex  rerum  vel  actionum  nominibus,  Iuk'  ost,  tam  ex  Nomine 
substantivo  quam  ex  Ver})o  sim})lici.  (^uaiulo  autem  ex  Verbo 
simplici  formatur,  accusativum  iiabere  agentis,  personie  scilicet 
visitantis,  et  uominativum  causa'  remotu',  persona^  scilicet  per- 
sonam  visitantem  coustituentis.  At  (juando  ex  Nomiue  tormatur, 
vim  habere  Verbi  simplicis;  cujus  rei  causa  ex  ibi  dictis  facile 


320 


COMPENDIUM    CIKAMM. 


percipitur.  Diximus  enim,  hoc  Verbo  exprimi,  quod  aliquis 
elticit,  ut  res  aliqua  suo  oHicio  fungatur,  hoc  est,  ut  usum 
suum  actu  ha])eat.  Quando  igitur  hoc  Verbum  ex  Verbo  simphci 
formatur,  tum  signiiicat,  quod  ahquis  efficit  ut  causa  efficiens 
(sive  id,  quod  per  Verbi,  tam  Activi  quam  Neutrius,  Nomina- 
tivum  intelhgimus)  usum  suum  actu  habeat.  Sed  quando  ex 
Nomine  formatur,  tum  nihil  ahud  significat,  quam  quod  ahquis 
re  simphciter  utitur.  Atque  hinc  fit,  ut  non  semper  hoc  Verbum 
Accusativum  habeat  agentem,  sed  ut  Verba  primae  formie  tam 
Activa  sint  quam  Neutra,  ut  supra  multis  exemphs  ostendimus. 
Hujus   autem   Infinitivi   formulse  sunt  TpSn,   TpSn,  IpSn,  et  * 

np£)n,  etc. 

Ex  quibus  formantur  tempora  hoc  modo. 


Prwteritum. 

Imperativus. 

f . 

m. 

f. 

m. 

nTpan 

Tpsn  3.  sing, 

'"I^P.SlI 

np£3n2.  f. 

^yjp 

rnpan  2. 
•innpfln  1. 
••Tpjpn  3.  pi. 

'"•nr??^ 

iTpan  2.  p. 

innpan 

□nnpan  2. 
inpsn  1. 

Futurum. 

f. 

m. 
TpSN'  1.  sing. 

'■^.'i?.^^ 

yppn  2. 

■T'1?.?^ 

Tpaj  1.  pi. 

nnpan  J 

n^pan  2. 

vel 

npijn  2.  f. 

np£3n  2.    npa^c  1. 

Annotationes. 
Characteristica    hujus    est    n,  nec  unquam  in  Pl  mutatur,  ut 


LINGUiE   HEBRiE;E.    CAP.    XVIII. 


321 


l)lerique  Grammiitici  putant  textu  illo  Hoschehga?  cap.  11.  vs.  3. 
decepti.  Nam  ^l^^Jin,  ut  Moses  Khimghius  ^  recte  sentit,  Nomen 
est,  et  Nominativus  sequentis  Verbi  Dn|^;  Jod  autem  finale 
paragogicum  est,  cjuodque  su-pe  Nominihus  elegantcr  additur. 
Nam    sicut    ex  nDHiV  fit  TOHkV,  et  ex  nT\V  fit\nT\V,  sic  ex 

n^^Jin    etiam    fit    \")^;5nn,    et    significat  prminatn,  (jUfr.  pufn'os 

docet,  ut  assuexcdnt  (imhulare,  loqui,  etc.  Qui  ahud  sentiunt, 
tcxtum  plane  ignorant.  Credunt  praeterea  Grammatici,  hujus 
Verbi  characteristicam  mutari  etiam  in  N*,  nemjie  Esaicf  caj). 
03.  3.  Sed  puto,  hujus  rei  nulhun  in  Scriptura  dari  exemphim  ; 
nec  tamen  id  licere  nego.  Nam  Verbum,  cujus  characteristica  est 
nn  ,  solet  n  in  N,  et  ghirekh  in    mutare  ;  qua  de  re  vide  Cap.  20. 

CAP.  XIX. 

De   Verho  Derivato  Passivo. 

Hujus  Infinitivi  formuhe  "lp3n  et  "If^Sn;  et  credo,  quod  etiam 

fuerit    "JpSn.    Per    khibbuts    enim    et    khamets  ghatuph  hujus 

Passivum  ab  Activo  distinguitur  ;  unde 

Imperativus. 
f.  m. 

npan    if^fln  sing. 
nni^an    ^n^jir}  pi. 

Futurum. 
f.  m. 

li^iX  et  1[^3N*  1.  f. 

npari    ipari  2. 

ipari  2. 
npa^.  3. 


Prwteritiim. 
f. 


nipan 


m. 


,n 


3.  sing. 


nipan 


...n 

etc. 


et 

et      J  2. 

^"'pS)^  I 

\")ip£)n    1. 

npST}     3.  pl. 

Qp^^n^ri  2. 

i:ip_3n    1. 


njipsjn 


^   -inw  .vrn   ini'^£3n  -|-ii  S'  r^yp^  \-i^;nn  idi  anp. 

lli)i!    cst,    Vox    □np    masc'\iliiii    v{  M^^jlin  fnniiiiini   ,L,'cii.'ris  rst,  oodcm 
modo,  uti  luibctur  Jtr.   014).    l'.l.   10.   in\V    iVw'!    in^^^Sn. 

in.  21 


322  COMPENDIUM    GRAMM. 

Hujus  Verbi  Imperativus  rarissimus  est,  reperitur  tamen 
Ezech.  cap.  32.  vs.  19.  cum  H  paragogico,  et  Jobi  cap.  21. 
vs.    2.    Et    videtur    significare   fiat  iit  visiteris,  ut  illud  Ezech. 

D  v"iy   ilN   nD3l^*rn   nil  descende,  et  fiat  ut  deheas  jacere  cum 

ificircumcisis.  Caeterum  ejus  significatio  in  pra^terito  et  futuro 
facile  cognoscitur  ex  significatione  activa,  quam  satis  prolixe 
explicui.  Quod  autem  plerique  ajunt,  haec  Verba  Imperativo 
carere,  quia  scilicet  nemo  ahcui  imperare  potest,  quod  ab 
alterius  actione  pendet,  propulsatur  facile:  nam  Imperativus 
modus  tam  significat  jiibere,  quam  velle;  cum  Deus  Moysi  ait, 
Morere  in  hoc  monte,  non  ei  sane  imperat,  ut  moriatur,  sed 
tantum  suum  decretum  et  sententiam  de  vita  Moysis  exprimit. 

CAP.  XX. 
De   Vei-ho  Reciproco  Activo. 

Vocavimus  hoc  Verbum  Reciprocum,  quia,  ut  jam  diximus, 
eodem  exprimimus,  quod  agens  a  se  ipso  patitur;  vel  potius, 
quia  casus  post  Verbum  non  est  rei  diversse  ab  ejus  Nominativo, 
ut  quod  homo  se  visitat,  recreat,  quod  sihi  precatur,  quod  sihi 
cavet,  etc.  Vel  quod  homo  se  constituit  visitantem  alterum,  quod 
se  appUcat  ad  amhidandum,  ad  intelligendum,  etc. 

Est  itaque  hujus  Verbi  duplex  significatio,  quarum  una  Verbum 
1|?3  et  altera  Verbum  T^p^T)  respicit.  Nam  quoniam  "Ii^2  signi- 

ficat,  quod  aliquis  alterum  visitat,  alio  opus  fuit  Verbo,  quo 
significari  posset,  quod  aliquis  se  ipsum  visitat;  et  quoniam 
l^pSn  significat,  quod  aliquis  alterum  visitantem  constituit,  opus 

similiter  fuit  Verbo,  quo  significari  posset,  quod  aliquis  se 
ipsum  constituit  visitantem. 

Cognoscitur  hoc  Verbum  ex  syllaba  TT}  formuKs  "Ijv^S  et  Ij^fl 

preeposita ;  ut  Ipsnn  se  visitare  vel  se  visitare  vel  se  visitantem 
constituet^e,    3-^*^"in    se    sistere    (Hispanice   ptararse)    '^J^^T)   se 

amhulationi  dare  (Hispanice  pasearse,  andarse).  Potest  tamen 
hsec  syllaba  propter  characteristicas  temporum  toUi,  et  per 
dagesch  compensari,  ut  mox  ostendam. 

Deinde,  si  prima  sit  una  dentalium,  videl.  D  vel  U',  tum  D 
transponitur ;    si   autem    i   vel  JJ,  non  tantum  transponitur,  sed 


LiNGU.E  hebr/t:.i:.  cap.  xx. 


323 


insuper  propter  I  in  1,  et  propter  i*  in  'J  nuitatur.  Nani  ex 
IDZ*  ciislodire  fit  nQr)U*n  se  custodire,  vel  se  custodiefUem  consti- 
tuere,  et  ex  pl*  justum  esse  p^TO^kT}  sejustum  defendere,  Belgico 
zich  ontschuldi(jen,  et  denique  ex  JtSI  rem  aliquam  tempestive 
jMirare  fit  [^7!^'  ^^  ipsum  tempestive  parare. 

Deni(|ue  n  in  ^f,  et  conse(|uenter  ghirekh  in  segol  mutare  licet, 

ut  i2nnj<  junyit  sc  pro  isnnn. 

Sunt  itaque  hujus  Infinitivi  formula)  l|^2nn,  Ij^Snn,  IjT^DnN, 

T3nU*n,   plpjfcil  et  ]Q"]tn,  (juibusnon  dubito,  quin  etiam  formula 

ipsnn    aildenda   sit.    Nam    hujus  Verbi  prieteritum  in  ghirekh 

etiam  desinere  constat,  vide  Lev.  cap.  11.  44.  et  20.  7.  etEzech. 
38.  vs.  ult.  Adde,  quod,  quandoquidom  ejus  prima  significatio 
Verbum   IpD   vel   lp2   respicit,  secunda  autem  Verl)um  Tp£)n. 

non  minus  in  ghirekh  quani  pathagh  vel  tsere  terminari  debuit. 


Frceteritum. 

Impet 

-ativus. 

f. 

m. 

f. 

m. 

nipsnn 

■JpSi^n 

sing. 

'ips^^i'? 

"IpSnn  sing. 

et 

3. 

mipsnn 

npDnn  pi. 

ipsn 

Futi 

/rum. 

^^■'p.^^T 

nipDnn 

2. 

f. 

m. 

^nipann 

1. 

ipsnN  1.  sing 

T^piJ^"^^ 

3.  pl. 

npsnn 

-ipDnn  2. 

10 

^^"^■'prinn 

2. 

ipDnn 

ipsn''  8. 

•iJipDnn 

1. 

ij^i^r):  1.  pi. 

nnpsnn 

1 

np^nn  2. 
npDni  3. 

Annot 

ationes. 

(^uod  ultimum  tsere  in  })atliaii;li  transcat,  id  liabet  hoc  \'erbum 
cum  simplici  et  intensivo  commune ;  at  ii;birt'kb  retim-tur,  nec 
ut  Tpan  in  paibagh,  secundis  .scilicet  et  priniis  personis.  nuitatur. 

Ezech.  enim  38.  vs.  ult.  luibeiur  \1^1.3nn  ma(/uinii  nn  consliiui. 


324  COMPENDIUM    GRAMM. 

^lpnj^rin  me  constitui  sanctuni,  Levit.  cap.  11.  vs.  44.  et  c.  20, 
vs.  7.  Dr)U*l[^nm  et  constitnite  vos  sanctos. 

Pathagh  etiam  iibiqiie,  tam  in  Pra^terito  quam  in  Imperativo 
et  Futuro,  retinetur,  prajterquam  quando  accentum  habet  athnagh 
vel  silukh.  Nam  tum  in  "  mutatur. 

Verba  deinde,  quorum  prima  est  il  vel  U  vel  1,  characteris- 
ticam    n    amittunt,    quaj    per    dagesch    compensatur,   ut  inisn 

purificavit  se  pro  "iriDnn. 

In  futuro  autem  propter  personarum  characteristicas  negligitur 
omnino    H;    at   D   per   dagesch  compensare  Hcet,  ut  fCDl*l  loco 

N*311il  constitues  te  Frophetam  •  quod  in  prseterito  etiam  fit,  ut 

^1X33/1  pro  ''riXSJnn  me  Frophetam  constUui  vel  ad  prophetizan- 

dum  applicui. 

Cffiterum  quod  scheva  mobile  propter  athnagh  vel  silukh  in 
"   mutatur  ;    quodque    numeris    plurahbus    in  1  terminatis  ] ,  et 

Infinitivis,  ut  et  omnibus,  quse  ut  Infinitiva  terminantur,  eleganter 
n  additur ;  et  denique  quod  futuri  tertia  persona  pluralis- 
foeminini  generis  coincidit  cum  secunda  pluraHs  masculini  generis,. 
ut  in  singulari  fit ;  in  his  Verbis  notare  neglexi,  quia  hsec  cuni 
Verbo  simphci,  ubi  hsec  omnia  notantur,  communia  habent. 

CAP.  XXI. 

De  Verho  Reciproco  Fassivo. 

Omnibus,  quos  novi,  Grammaticis  hoc  Verbum  ignotum 
videtur,  et  ideo  de  eo  tacere  malui,  donec  de  eodem  expresse 
esset  agendum.  Quamvis  significatio  Verbi  Reciproci  Activi  jam 
Verbum   1[^3,  jam   "T^pSn   respiciat,    Passivi    tamen    nunquam 

lj^33,  sed  semper  "i)^3n  respicit.  Nunquam  enim  significat  visitari 

a  se,  sed  prmhere  se  visitandum,  vel  facere  ut  ipse  visitetur, 
Hujus  rei  ratio  est  (ut  in  Syntaxi  ostendam),  quod  Verba 
Passiva  apud  Hebraeos  nunquam  ablativum  agentis  post  se 
habent.  Nam  Hebrsei  non  utuntur  Passivis,  nisi  compendii 
causa,    cum    sciHcet    non    opus    habent    agentem,    sed    tantum 

patientem  indicare,  ut  J^pt^*J  ''^lp  vox  mea  audita  est;  sed 
quando   necesse   habent    utrumque  indicare,  ut  vox  mea  audita 


LINGU.E    HEBR.1-:/K.    CAI'.    XXI.  325 

^st   a    Deo,    tiim  Verbum  significatione  activa  usurpant,  nemp(i 

^Sip   i;Dr  nin^  Deus  amlivU  vocem  meam.  Nam  njn^D  J/DrJ  "Slp 

a    communi    lo([uentli    usu    abhorreret.    Verbum    ij^itur  l"2nn, 

(luatenus  significat  ne  ipaum  vimtare,  Passivum  habere  nequit ; 
at  quatenus  significat,  ({uod  aliquis  se  visitantem  constituit, 
Passivum    habet  l|^2rin,    quod,    ut    diximus,  significat  pnnhere 

-s^   visitandwn,    vel   efficere  iit  visitetur,  ut  Num.  2.  vs.  penult. 

-npDnn    iih    D^wni    et   Levitce   ?ion  pnehuerunt  se  numerandos 

inter    fdios    Israelis.    Et    Deut.    24.    vs.    4.  r\i^^\^T\  Tl;\V  nnx 

])Ostquam  se  jjrwhuit  inquinandum,  vel  postquam  fecit  ut  inqui- 

naretur,  ubi  D  propter  b,  ut  in  Activo,  per  dagesch  compensatur. 

Porro    hoc    Verbum    a    suo    Activo    eodem    modo   differt,  ac 

Passivum    Verbi    derivativi    ab   "l^^p-H.   Nam,    ut   ex   l^pSH  fit 

Passivum  ipan  et  li^SH,  sic  ex  "i|^2nn  fit  "i|^2nn  et  i[^3nn, 

ut  modo  exemplis  ostendimus. 

Deinde  hujus  etiam  D,  ut  in  Activo,  per  dagesch  supplere 
licet,    ut  V^yt^  nJ*C  D33n  nnkV  postquam   fecit    ut  plaga  ipsius 

lcvaretur.  Nota,  quod  plaga  est  in  accusativo  casu ;  qua  de  re 
in  Syntaxi. 

Denique  loco  n  usurpare  licet  J  (cliaracteristicam  scilicet 
Passivi,   tam  Verbi  simplicis  quam  intensivi)  et  D  per  dagesch 

-compensare,  ut  Deut.  21.  vs.  8  D^H  DH^^  "^23^1  et  sanguis  dahit 

se  ipsis  expiandum  loco  "IDSil^l.  (^uare  mihi  persuadeo,  literam 

1  esso  Passivi  universalis  characteristicam,  sed  in  omnibus, 
})iu'ter(iuam  in  Passivo  Verbi  simplicis,  plerunKiue  negligi,  ob 
rationem  Cap.   17  allatam.  8unt  itaque  hujus  Infinitivi  formuhe 

-i[^Dnn,  ipsnn  vei  ipsn,  i[^£)n:  vei  i|^si 

Ca)terum  ejus  pra^teritum,  imporativus.  ot  futurum  in  reliquis 
cum  Activo  conveniunt. 

CAP.  XXII. 

De   Verhis  secundtr   Conjui/afionis. 

Ea  sccundiT}  Conjugationis  dixinHis  (>ss(>  NCi-ba.  (pue  in  ^f 
desinunt  in  literam  seilicot  gutturalem  et  (juiescentem.  In  (juil>us 
autem  a  Verbis  prima'  dilVeiant,  ex  paradigmate  constabit. 


326 


COMPENDIUM    GRAMM. 


Paradigma   Verhi  simpUcis  Activi. 

Ejus  Infinitivi  formulse  sunt  N*i2iQ,    N'i*D,    kVjfiO,    kVliD,    N*jf9 

N^ip,  vel  cum  n  paragogico  nXi*D,  et  DNAp,  loco  AViD. 


1.     Prceteritiim. 

2. 

Aliter. 

3. 

Aliter. 

t 

m. 

f. 

m. 

f. 

m. 

IN^D  vel  nXi*D 

iVi'D  3.  sing. 

niVi:D 

iVSfD  3. 

HkVi-D 

iVi*D  3. 

av-j^D 

™??  2. 

nxi-D. 

avi:D  2. 

iliVJ^D 

AVJJD  2, 

•TliV^D  1. 

••avi^D  1. 

^-1.Vi'D  1, 

\Vi*D  3.  pl. 

•W^D  3. 

=i:;d3, 

W 

aavi-D  2. 

W 

Di>v:;D  2. 

P"? 

Di>v:;D  2, 

avikD  1. 

lJiV>D  1. 

=):N'i'D  1 

Forma  IpJ^  in  his  non  datur,  et  ideo  secundum  \i  et  tsere  in 
reliquis  personis  retinetur,  nec  in  pathagh  transit,  ut  in  Verbis 
primae  Conjugationis.  Forma  praeterea  ^CijJD  in  prseterito  non 
exstat,  nec  in  usu  fuisse  credo.  Denique  in  secunda  et  tertia 
formula  negligitur  s?epe  &V,  ut  ^"1^0  loco  ''niV^D  plenus  sum. 


Iniperativus. 
f.  m. 

\V^D        N*^'D  sing. 
vel 

iVi^iD 
JiV2fD  vel  n^N*;;D       1Xi*D  plur. 


Futurmn. 

m. 
2<^p^C  1.  sing. 

ii^rzn  2. 

X^D^  3. 
etc. 


Imperativus  cum  H  paragogico  non  mutat,  sicut  in  Verbis 
primse  Conjugationis,  scheva  in  ghirekh,  sed  manet  una  cum 
khamets,    fitque  pro  {*f^p,  n^fip  inveni  tu.  Atque  hoc,  et  quse 

circa  praeteritum  notavimus,  hujus  Verbi  peculiaria  sunt;  in 
reliquis  autem  cum  Verbis  primae  Conjugationis  convenit.  Transeo 
itaque  ad  Paradigma  verbi  Passivi  hujus  Conjugationis. 


LINGUiiE    HEBR;E.T<:.    CAP.    XXII. 


327 


Faradiyma  Pasaivi   V^rbi  sitnjjlicis. 
Infinitivns. 

1.  2.  3. 


Pnderitinn. 

1 

f. 

111. 

•sing. 

2. 
f.                     m. 
AVi'D3             Ni'D:  3. 

Vel  neglecto  JC 
f.              m. 

nni'D^      iVi'D:  3. 

et 

3. 

AVj:03          i^N*^-^  2. 

n^D3 

^i^*'r^  2. 

niVi-oJ 

^*V»^ 

\n,v:;Dn. 

^IaDJ  1. 

nn^jin:  vei 

Wi-DJ  3. 

i:;d:  3. 

™^'^^ 

i>Vi'D3  2. 

.  ]r\      DnN»:;DJ  2. 

\^ 

ani*DJ  2. 

\"IN*i:D:  1. 

iJiViiDn. 

^^^'o^  1- 

1^"^ 

daviid:  2. 

vel 

niDJ 

iivi^a 

3  1. 

etc. 

\"li*DJ 

Tniperativiis  et  futunim  in  oninibus  cum  Imperativo  et  futuro 
])rimie  Conjugationis  conveniunt.  Keliqua  priT^terea  Verba  hujus 
Conjugationis  a  Verbis  primu)  in  iisdem  discrepant,  ac  hiuc  duo 
NjID  ot  NjJDJ  a  Verbis  1|^3  et  Ij^SJ  discrepare  vidimus;  nempe 

quod  loco  pathagh  ubique  scribendum  sit  %  vel  ejus  h)CO  in 
secundis  et  primis  personis  ghirekh  usur])andum ;  ])ra'terquam 
in  ^fjhDn,  cujus  ghirekh  in  ])rima  et  secunda  persona  mutatur 

in    tsere,    ut  nXi^DH,    'aViDn,    liVi^DH,    DaVi*»!,   etc.    Deinde 

quod  tsere  somper  retinetur,  nec  in  ])atliagh  transit,  ut  1^3  et  n^p- 

et  denique  quod  etiaiii  N*  omittore  liceat. 

CAP.  XXIII. 


De    Verhi.^i  tertiw  ('onjiff/ationis. 

Hiuc  Conjugatio.  nom])e  Vor])orum  in  H  desinontium,  a  pnv- 
cedenti  non  multum  (hflert;  imo  cuni  prii?cedenti  s:ope  convonit, 


328 


COMPENDIUM    GRAMM. 


idqiie  propterea,  quod  N  pro  ."I  usurpari  vel  viccm  D  supplere, 
et  contra  H  pro  N  usurpari  vel  ejus  vicem  supplere  potest.  In 
hoc  tamen  potissimum  differunt,  quod  Verba  in  N*  desinentia 
idem  plerumque  retineant,  et  raro  ^  in  gbirekh  mutare  in 
secundis  et  primis  personis  soleant,  et  contra,  quie  in  H  desinunt, 
raro  idem  retinere,  et  plerumque  ^  in  ghirekh  longum,  et  raro 
in  breve  mutare  soleant.  Deinde  in  hoc  etiam  differunt,  quod 
n  punctum  ^''DD  inscribi  possit,  et  Verbum  non  gemino    %  sed 

"  et  -,  ut  Verba  primse  Conjugationis  punctetur;  cujus  generis 
quatuor   observantur,    nempe  Hp;,   npp,  HJJ,  ?\m,   quae  etiam 

ut  Verba  primse  Conjugationis  conjugantur,  quaeque  propterea 
ad  eandem  refero.  Quffidam  praeterea  hsec  Verba,  in  H  desinentia, 
pecuHaria  habent,  qu?e  suis  in  locis  post  eorum  paradigma 
notabimus ;  hic  tantum  in  genere  addo,  omnia  inde  oriri :  primo 

quia  n  post  ghirekh  et  tsere  et  schurekh  in  \  et  post  D/tn  in 

1  mutari  solent ;  secundo  quod  H  finale  vel  ob  additam  syllabam, 
vel  propter  regimen,  etc,  in  D  mutetur;  et  denique  quod 
hterarum  quiescentium  et  gutturahum  unam  pro  aha  sumere, 
vel  eas  etiam  neghgere  Hceat;  imo,  post  scheva  n  plerumque 
omitti,  jam  supra  ostendimus.  Atque  haec  in  Verbis  eodem  modo 
ac  in  Nominibus  observari,  ex  sequenti  paradigmate  constabit. 

Paradigma   Verhi  simplicis  tertice  Conjugationis. 
Infinitivus  formulas  habet  sequentes: 

H^^y,  nSj,  iSj,  '•S;,  nlS:,  nS:,  et  nhy,  vei  cum  ••  para- 

gogico  '^TVn^. 


Prceteritum.  Imperativus.           Futurum. 

f.               m.  f.       m.  f.             m. 

nS;  s.  nSj  s.  nnSj        nS:  3.  s.  ''S;  nS:  f.              nS^N*  1.  f. 

n^-S:  et  n^Sj        n^-^S^  2.  nrSj   -iS;  pi.  •'Sjn     nS:n  2. 


^tSji  1.  et       nS:n      nS^  3. 


LINGU.K    HEBR.K/K.    CAP.    XXIII.  329 


v*?:  vei      i^;  3. 

pi. 

V)} 

n';?;:  i.pi 

]n               DiTSj  2. 

^rSj  1. 

-h^n  2. 

et 

rS:^  et  i-Sj^ 

Notavimus  jam,  loco  n  sumi  posse  iC,  vel  prorsus  in  primis 
et  secundis  personis  pra^teriti,  et  in  futuro  omnino  negligi,  nec 
jod    ejus   loco    substitui,   sed  prorsus  ut  N*JID  conjugari.  Verum 

hic  apprime  notandum,  quod  futuri  n  ablato,  ejus  accentus  ad 
primam    ejusdem   syllabam  transit,  et  scheva  mutatur  in  segob 

fitque  1.  ^JN'  2.  ^Jil,  3.  ^T  etc.  Sed,  si  media  thematis  una 
fuerit  ex  litteris  mutis  vel  quiescentibus,  manet  etiam  scheva, 
ut  31^^  loco   HDU*^  captivum  capei-e,  et  pC*^  hihere ;   at  si  n  in 

jod  mutatur,  tum  syllabic  transponuntur,  fitque  1.  ^S'?^*'  ^-  ^S^f?» 

3.  h}],  etc.  pro  hSjn*,  nSjii,  nS:\ 

Solet  deinde  in  Verbis  n  propter  aHud  H  addondum  non  in 
n,  sed  in  jod  mutari.  Sic  nuh  pro  fo^minino  riilpri  habet  'Tpn, 

Sic  n7JX  ob  additum  H  paragogicum  non  habet  nTw^^  sed  H^^JIX. 

Denique  secunda3  et  tertia)  persona?  futuri  17Ji"1  et  I^J^  non 
solet   addi   J  paragogicum ;  at  omnino  secundie  earum  formuhe 

rSjn  et  -vSj^,  ut  f^T,  P™*'  etc 

Paradigma    Verhi  Passivi  ferticc   Conjngafionis. 
Jnfifiifiri  forma/a'. 

1.  nSj3  2.  h^ij:  3.  iiiSj:  4.  n^^jn  5.  iniSjn. 


330  COMPENDIUM    GRAMM. 


PrcBteritum. 

f.         1.         m. 

2. 

nS:i:  et  nriS:3           nSjj 

vel 

nnSjj          nSjj 

rsh}:          rhy: 

n^S^3         jtS:: 

etc. 

Imperativus. 

Futurum. 

hyr}        rh-yr) 
nrS^n         h-yr} 

vel 

f. 

m. 
nS^kV  sing. 

'S^^        '"'S^'? 

nS^n 

nS?^ 

nrSj:          iS:j 

:        1 

iSjn 

Hoc   Verbum    nihil  singulare,  quod  in  prsecedenti  non  nota- 
vimus,  habet;  nisi  quod,  sublato  H  futuri,  nec  accentus  propterea, 

nec  syllabse  mutentur.  Nam  sublato  H  conjugatur  1.  ^^N'  2.  ^Jin 

3.  7,V  etc.    Cseterum,    num    secunda    et   tertia  persona  Pluralis 

numeri  H  semper  omittant,  vel  an  etiam,  ut  in  activo,  idem  in 
^  mutent,  dubito.  Credo  tamen,  ad  hoc  Verbum  reliqua  omnia 
pertinere,  quae  ad  praecedens  notavimus. 

Faradigma   Verhi  intensivi  tertice   Conjugationis. 
Infinitivi  formulee  sunt: 

1.  nS:  2.  nSj  vel  h}  3.  nSj  4.  niS;  et  cum  "=  paragogico  ^niSj. 

Prceteritum.  Imperativus.  Futurum. 

f.  m.  f.  m. 


r\n^y      rh^  3.  sing. 

n-^Sj     jtS:  2.  '•S:  • 

etc. 


nS:  2.  s.  nSjfcV  i.sing. 

vei  ''Sjn     nS:n  2. 

S:        nSjn      nS:'»  3. 


LisaujE  HEBU.f:^:.  cap.  xxiii. 


331 


vel         rh^  3.  sing. 
etc. 


i'';  2.  p. 

et 


111. 


•"»'?^^. 

i.pi 

V'';^ 

''^^1 

et 

•v'^;n 

2. 

vS;^ 

et  1"^;^ 

3. 

Hujus  etiam  futuri  n  sublato  manet  Verbum  >")*^P,  nec 
syllabae  mutantur.  Nam  sublato  H  fit  1.  ^;^f  2.  ^;n  3.  ^;^  etc. 

Paradigma  Pamvi   Verhi  intemivi  tertice   Conjugationis. 

InfinitivHs  1.  H^;  2.  nb  vel  ni^;. 

Prceterittim.  FufHnim. 

f.  m.  f.  m. 

nn^;     nS;  3.  vei  n'^;  rhy^  1.  sing. 

n^'p;    iT^;  2.      n*''';  ^S:in        n*^;n  2. 

^V^;  1.      etc.  n^;i-i         n'^;:  8. 
iS;8.  pi. 

liT   DiTS;2. 

ir^;  1. 

Cap.  17.  notavimus,  pro  usurpari  possc  '  gliatupli.  cujus  roi 
exempla  ])ra>ter  alia  liujus  Conjugationis  Verba  sup])editant,  ut 
Proverb.    cap.    24.    vs.    31.  V;3  ^'DZ  opert(f  snnf  faries  ejas,  et 

Psalmo  72.  vs.  ult.  ili^^^pi"!  1^3  finitif  omnino  sunt  orationes  Davidis. 


332  COMPENDIUM    GRAMM. 

I 

Civterum  quod  -■■  in  gholem  mutetur,  quando  media  thematis 
non  patitur  dageschari,  id  cum  Verbis  prima^  Conjugationis 
«ommune  habet;  nec  in  his  Conjugationibus  ahud  notare  suscepi, 
nisi  id,  in  quo  a  Verbis  prim^e  differunt. 

Paradigma  Verhi  Derivati  Activi  tertice  Conjugationis. 
Hujus  Infinitivi  formulae  sunt: 

1.  rhyn  2.  rhy^  3.  rhyr\  4.  niSjn  5.  niS:n. 

Prceteritum.  Imjjerativus.  Fiiturum. 

f.         m.  f.  m.  f.  m. 

nnSjn  rhyr\  3.  sing.  ^S:n   rhyr\  sing.           nSjikV  1.  sing. 

et      et  •'Sjn    nS:in2. 

nS:n  nSjn  etc. 

n^S;in  nhri  2.  nrS.in    hyn  pi. 

etc. 
vel 

nnS:n    nS:n  s. 
n-^Sjn    nhyn  2. 

etc. 

Futurum  et  Imperativus,  n  ablato,  punctantur  gemino  segol, 

fitque   SjiX,  Sj3n  pro  riiy^^  '"'Sr'0»  ^tc.  Quod  si  media  thematis 

sit  muta  vel  quiescens,  tum  -  manet,  et    in  =  transit,  ut  pU^^  pro 

•^i?^!  hibere  fecit,  hoc  est  hihendum  dedit,  ^?T  pro  njCT  videre 

fecit  sive  ostendit,  etc.  . 

Caeterum  hujus  Passivum  n 7Jn,  rhyi  vel  ni/jn ,  ut  et  recipro- 

cum  Passivum  nS^nn,  n^^Dn,  vel  ni^^nn,  eodem  modo  ac  prae- 

cedentia,  in  Praeterito,  Imperativo,  et  Futuro  terminantur,  nec 
quicquam  singulare  habent,  quod  in  Verbo  simplici  hujus 
Conjugationis  non  notaverim. 


LiNGU^  hebk;e;e.  cap.  XXIV.  3-33 

CAP.  XXIV. 
De   Verhis  quartce   Conjufjationis. 

Quicquid  hiec  Verba  singulare  habent,  inde  oritur,  (juod  H 
et  V  nunquain  syllabau  longje  adhiereant,  ut  etiam  quod  =  post 
longam,  vel  ante  aliud  scheva  corripiendum,  nunquam,  et  raro 
post  brevem  habeant.  Unde  fit,  quando  in  fine  dictionis  post 
tsere,  ghirekh,  gholem,  vel  schurekh  occurrunt,  ut  pathagh 
habeat  furtivum,  de  quo  Cap.  3.  diximus.  Deinde  quod  secunchi 
persona  fceminini  generis,  quai  duplex  scheva  in  fine  habere 
solet,  loco  primi  liabeat  pathagh. 

Hujus  ita^jue  Conjugationis  Verba  simplicia  Activa  Infinitivi 
formulas  habent  1.  ;;TQr  2.  J/Qr  vel  V^t*  3.  J/Ior  vel  ITpr; 
ct  cum  n  paragogico  ni^DlT  et  ni/pU\  Cum  gemino  \  ut  j^Z* 
aut  lj^3 ,  non  datur,  quia,  uti  diximus,  H  vel  V  syllabie  longae 

non  adhieret. 

Praeteritum  autem  pathagh  furtivum  non  habet,  sed  tantum 
contractum  :  J/DU*  ille  audivit,  DI^pU^  tu  audivisti,  etc.  In  fceminino 

vero  nypC^  illa  audivit,  riJ^D^*  tu  fcemina  audivisti  pro  riJ^C*^*. 

Nam,   uti    dixi,   l^    et   H   ante   scheva  corripiendum  non  admit- 
tunt  aliud  scheva,  qua  de  re  vide  Cap.  3.  circa  finem. 

Caeterum  Praiteritum  lp3  deberet  hic  esse  J^tDU*,  et  pro  ips, 
J/iDK^;  sed  solent  haec,  uti  diximus,  contralii  in  1^*0^*,  ut  et 
Imperativus  V^^t  in  J/pr,  et  Futurum  P^^*^  in  V^t% 

Atquo  hyc  Regulte  in  sequentibus  etiam  Verbis  observandie 
sunt,  nec  opus  est  prohxius  ha3c  explicare.  Hoc  tantum  addo,  quod 
Esaiae  cap.   19.  vs.  6.  habetur  in^^JIXn  pro  inJin  vel  injIH  fiet,  ut 

retro  ahjiciantur,  qua)  forma  Passivi  Verbi  derivati  num  hujus 
Conjugationis    sit   propria,  an  omnibus  communis,  et  j^ro  "Ip2n 

sumere  liceat  l^H^Xn,  ut  pro  min  et  V^tT},  miiHr}  et  T^^C^^T^, 

dubito. 

CAP.  XXV. 

De   Verhis  <juiNta'  Conjugationis. 

Verba,  quso  primam  Hteram  quiescentem  habent  \  eandem 
Sicpo  neghgunt,  vel  in  1  mutant.  NcMupe  Verba  sim])hcia  activa 


334  COMPENDIUM    GRAMM. 

pro  infinitivis  2t\  Dr;,  et  Dir;  vel  Dt*%  s^pe  habent  2t\ 
2p ,  et  2Z*;  imo,  addito  H  vel  D  paragogico,  "^  semper  negligi- 
tur,    fitque   pro   HDr;,  HDr,    et  pro  r)2t\  n2Z\  In  Prieterito 

autem  ^  semper  retinetur,  in  Imperativo  negligitur  plerumque, 
et  denique  in  Futuro  vel  quiescit  vel  negligitur.  Ex.  gr.  ex 
formulis  3U*''  et  DU^J  formatur  Imperativus  Dli^  et  DU*.  Quare  in 
hoc  etiam  a  Verbis  primse  Conjugationis  differunt,  quod  horum 
Imperativus  non  formetur  ex  Infinitivo  DtJ'^ ;  quod  forte  propterea 

factum  est,  ne  confunderentur  cum  Verbis,  quorum  media 
radicalis  est  \  de  quibus  suo  loco  dicemus.  Hsec  Verba  igitur 
in  Imperativo  conjugantur  hoc  modo : 


Imper 

•ativus. 

Futurum. 

f.           m. 

f. 

m. 

yc 

vel 

vel 

'?^D 

3rn        D^n  2. 

^2t 

^W 

etc. 

vel 

vel 

cum  "^  quiescente  : 

HDr 

3i:^\v  vei  d;:^\\* 

nrit    nr 

"•Drri 

3tr\n        y^/^n 

etc. 

Accentus  athnagh  et  silukh  mutant  hujus  Imperativi  =  in  ". 
fitque  tum,  loco  HDr,   ''3^,  et  -12^,  7\2t,  '2t,  et  IDU*, 

Porro,  quamvis  in  Bibliis  non  reperiatur  Imperativus  3U^^  et 
3U*''  in  usu  tamen  fuisse  credo,  et  ex  eo  formatam  esse  Futuri 
formam  Dt^''^?  et  DU^\V.  Nam  Verbum  ^?T,  compositum  scilicet 
ex  hac  et  secunda  Conjugatione,  Imperativum  habet  NT  time. 
Sic  ex  ^y,  fac  possis,  mutato  ■•  in  1  formatur  Futurum  ^DIJ^^ 
byHf  ^p"l\  etc,  quod  in  aliis  non  credo  licere,  ne  confun- 
dantur  cum  futuro  Passivi  Verbi  reciproci,  quo  Verbum  ^)y  caret. 

Verba  deinde  Passiva  "^  in  1  mutant,  habentque  in  Infinitivo 


LINGU.E    HEBR.E.T:.    CAP.    XXV.  335 

D^in  pro  ^^''n,  et,  ni  fallor,  pro  SV*"*^»  ^y"^^,  ^jx  (juo  Pnuteritum 
3.  yC*i:   2.  ri3i:*i:,  etc,  ut  ex  Inflnitivo  3r;n  Tmperat.  forniatur: 

fcem.  masc. 

'2Z*p  Drin  2.  sing. 

nprin  -iDrin  2.  piur. 

et  Futurum   1.   3r\S',    2.  Dri/l,    etc. 

Intensiva  deinde,  tam  Activa  quam  Passiva,  cum  Verbis 
prima}  Conjugationis  onmino  conveniunt.  Nam  et  ^  retinent,  nec 
unquam  quiescit,  nisi  Passivum  characteristicam  habeat  }  (quiv, 
ut    Cap.    17.    diximv/o,   Verbo    intensivo    Passivo   pricfigi  etiam 

solet) ;  nam  tum  etiam  mutatur  ^  in  1,  ut  n^U  pro  1"!^^  et  I^IJ 
pro  1^\  Deinde  Act.ivi  Futurum  potest  etiam  contrahi,  et  pro 
31;*^^  scribi  3w*^ ,  et  'C*2]  pro  ^*y\  In  Derivatis  autem  vel  quiescit, 
vel  in  1,  quod  plerumque  fit,  mutatur.  Nam  in  Infinitivo  habent 
D^rin  pro  2''C'r},  yc^D  vel  2'C'r\  pro  DC*^"1. 

Ex  j)rima  aute^n  D^U*in  for-        Ex  secimda   3I?*in  et  3I?'^1 
inatur  l^ncleritani.  forinatur   Imperativus. 

f.  m.  f.  m. 

HD^rin  D^rin  3.     'yc^^n  et  '•i^rin     D^rin  Drin 

nnrin  O^rin  2.  nprin    -D^rin 

etc. 

Ubi  ^  vel  quiescit  vel  in  1  mutatur. 

Futuri  denique  terminatio  in  his,  ut  in  Verbis  primiu  Conju- 
gationis,  tam  ghirek  quam  tsere  est;  ^  autem,  ut  in  Imperativo, 
vel    quiescit   vel  in  1  mutatur;  unde  formulas  habet  sequentes: 

Drin  et  yznn  iwm.  *'D''L-*in  etc. 


Fi(turum  1. 
f.            m. 

sriN*  1 . 

2. 
f.        '     m. 

D^ri.v  1. 

3. 
f.          m. 

4. 
f.          m. 

''DVin  Drin2. 

••Trin  TL"in2. 

'yc^Pi  Di:*\"i2. 

'2"C\'\  D^-J-\"l 

Drin    ycv  3. 

etc. 

etf. 

eti-. 

etc. 

336  COMPENDIUM    GKAMM. 

Atque  hic  apprime  notandum,  quod  in  his  non  necesse  sit, 
Verbi  characteristicam  propter  characteristicam  temporis  exclu- 
dere;  sed  ad  Hbitum  eandem  in  prima  et  secunda  formula  vel 
retinere,  vel  omittere,  et  in  tertia  et  quarta  pro  ea  ^  sumere 
licet.  Nempe,  loco  SriX,  3^*in>  3^*1%  scribere  Hcet  Drin^C^ 
Drinn,  Srin^  etc,  et,  loco  3r\\%  2Z*'n,  nr^^  scribere  3r\v^ 
Dt^^TI,  DU*''^  etc,  mutando  sciHcet  characteristicam  H  in  \  Sic 
etiam  pro  Tt^i^  et  2X*'^  regulariter  scribitur  ^''irinN;  et  yt% 

Deinde   notandum,    Verbum    derivativum  ex  ")C^^  rectum  esse 

retinere  plerumque  ^  in  Infinitivo,  Imperativo,  et  Futuro ;  atque 
in  his  cum  Verbis  primse  convenire.  Habet  enim  Infinitivum 
It^ri,    Imperativum  f.  n^r^"!,  m.  '^'7},  et  Futurum  1.  1K^\\\ 

2.  ir\n,    3.  "ir^:-,  etc. 

Deinde  derivatum  ex  >?ij  exire  simiUter  etiam  videtur,  quod 
■^  retinuerit,  quandoquidem  Scrib?e  Gen.  cap.  8.  vs.  17.  Impera- 
tivum  utrumque  X2fin  et  i^^k^"!  admiserint.  Quod  an  his  duobus 

tantum  singulare  fuerit,  dubito.  Haec  de  Verbo  derivato  activo. 

Passivum  "^  in  1  mutat,  vel  ipsum  neghgit.  Ejus  enim  Infini- 

tivi  formul^   sunt  2m  et  ^tn  vel  n2m  et  n3*f  H.  Prseteri- 

tum  3.  m.  DUhn,  f.  n^rin,  2.  m^in,  etc ;  vei  3. 2t'r\y  2.  n^m, 

etc    Imperativus  m.  3^1.1  f.  '2m,  etc  Futurum  1.  3rikV,  2. 

m.  Dcnn,  f.  punn,  etc 

Reciproca  praeterea  hujus  Conjugationis  Verba  activa  vel  ** 
retinent,  et  cum  Verbis  primae  plane  conveniunt,  vel  ipsum  in 
1  mutant.  Nam  Infinitivum  habent  3t;*\iri  et  3 t;*inn ,  nec  praeter 

hoc  ahud  habent,  in  quo  a  Verbis  primae  differant. 

Passiva  denique,  quse  characteristicam  habent  3,  et  n  per 
dagesch  compensare  solent  (quam  formam  reciproca  Passiva 
prseter  aUas  habere  ostendimus  Cap.  21.),  ^*  in  1  mutant,  ut 
TIDIJI   et   dahunt  se  disciplinandum,  Ezech.  23  :  48.  ReUquarum 

voro  formularum,  nempe  3ti'\*l^,  3t^*\"in,  etc,  nuUse,  quod  sciam, 

exstant,  nec  tamen  ideo  reprobandse. 

Caeterum  hic  notandum  venit,  quaedam  esse  Verba,  quorum 
prima  tam  est  "^  ,quam  J,  ut  Z*\>^^  implicare  laqueo,  cujus  prima 


i-iNouK  iilhu.t:.!:.  cap.  xxv.  337 

loco   ^  Sccpe   est  2,  lial>ot(iuo  pro  U*p%  U*pl  Cum  autem  Verba, 

(luoruni  prima  est  J,  plerumque  Cut  infra  ostendam)  defectiva 
sint,  liinc  fit,  ut  Verba  liujus  Conjugationis  defectiva  Verba 
ali^piando  imitari  videantur.  Alia  deinde  hujus  rei  causa,  et 
quie  hic  apprimo  notanda  est,  quod  scilicet  literiu  unius  thematis 
non    raro    transponantur,    ut  inn  et  DlHl  fodere,  3u*D  et  U*DD 

(KjnuH.  At«]ue  hiec  trans])ositio  in  Verbis  hiijus  Conjugationis 
saepius  observatur,  ut  ^17^  et  ^V  l^i-^^suni  fieri,  Ia^  et  !]>  formam 

(hirp;  nndo  fit,  ut  Verba  liiijus  Verba  sexta?  Conjugationis, 
({uibus  quiescens  niedia  plorunKpio  dcficit,  imitentur.  Xam 
transposito  ^*,  ex  T^^  ^^^j  "^  diximus,  Ti*,  cujus  Infinitivus  IVa 

contrahitur  in  lii,  in  formam  scilicet  Infinitivi  sextoe  Conju- 
gationis ;    sic    1-3^,    fimere,    transposito    '',   et  eo  in  ),  ut  supra, 

niutato,    Infinitivum    liabet    11%  et  U*iD^  erubescere   Infinitivum 

etiam  habet  1^13.  Hinc  etiam  propter  eandem  causam  p>^,  }'4] 

et  alia,  (luorum  prima  est  '',  modo  hanc,  modo  sextam  Conju- 
gationem  (do  ({ua  infra)  ex  analogia  lingua)  sequuntur. 

CAP.  XXVI. 

De   Verhis  compositis  ex  hac  quiuta  et  trihus 
jmccedenfihus  Conju()ationihus. 

Verba  composita,  de  quibus  hic  pauca  monere  volui,  illa  sunt 
quorum  prima  est  \  et  tertia  >?  vel  n  aut  [H  vel]  J7.  Sed 
quoniam  oorum  conjiigandi  modus  cx  pnccedentibus  facile 
cognoscitur,  de  iis  ex  j^rofesso  agere,  et  Conjugationum  numorum 
augore,  suporlluum  omnino  judicavi;  pauca  tamen  de  eisdem 
monero  operic  protium  duxi. 

Qua)   in    iC   desinunt,    duo  tantum  novimus,  nempe  ^fS»^  exire 

et  NT  timere,  qu»  propter  quiescentem  JC  ultimam  longam.  ut 

Verba  secundje  Conjugationis,  sempcr  habent ;  in  roli(|uis  autom 
iC2fc^    cum    Verbis    quinta^    convenit,    nisi  (juod   Infinitivum  loco 

nX^fc  liabeat  riJCi*.  Vor))um  pra^loroa  >JT  in  Activo  simplici 
retinot  somper  \  noc  nisi  in  fuhin)  (luic^scit;  nam  Iiitinitivus  et 
Imperativus  liab(>f  NT  ot  NT,  ot  cnni  n  paraiiogico  HiVT.  At 
Futurum   1.  NTX,   1.  »\Tn,  ;{.  XT\ 

111.  '  ^  22 


338  COMPENDIUM    GRAMM. 

QuiX3  voro  in  H  desinunt,  mutant,  ut  Verba  secunda},  H  vel 
in  \  vel  in  1,  et  eodera  modo  terminantur.  Ad  literam  Jod  quod 
attinet,  ea  in  activo  simplici  quiescit  quidem  in  futuro,  vel  in  1 
mutatur,  sed  nunquam  negligitur.  Ex.  gr.  nS^,  rl3\  Dia^,  etc. 
pulcrum  esse,  liabet  in  Imperativo  n£)'',  et  Futuro :  1.  masc.  n3^JC 

2.  na^n,  fem.   'Si'n  etc.  Sublato  H  autem  habet  1.  «]W  2.   ^'n 

3.  '^*'''  etc.  At  !iT  projicere  habet  Imperativum  7\y ,   cujus  *•  in 

Futuro    mutatur    in    1,    fitque  nnw  2.  TV^n  3.  TTiV,  et  sublato 

n  fit  11^%  ■nn,  ir,  etc.  Reliqua  autem  Verba,  nempe  passivum, 
derivatum,  et  reciprocum,  paradigma  quintse  sequuntur. 

Qua3  denique  in  Pl  vel  V  desinunt,  paradigmata  quarta^  et 
quintae  Conjugationis  sequuntur.  Ex  gr.    I^T,  j/T  scire  contra- 

huntur  in  I7T,  et  sublato  *•  fit  I^"|,  171,  iTT  Hinc  Imperativus 
in  scito,  et  Futur.  I7"]N%  ^'in,  et  cum  il  paragogico  n]71kV. 
Porro  Passivum  simplex  Infinitivum  habet  J/TJ  et  I^ljn.  Rela- 
tivum  Activum  rTH  et  I^lin,  et  Passivum  I/niH.  Reciprocum 
denique  Activum  I^THn  et  Passivum  I^TnPI,  I^";iin^,  etc.  Hsec 
sunt  quae  de  his  notare  susceperam. 

CAP.  XXVII. 

De   Verhis  sextce  Conjngationis. 

Quse  mediam  quiescentem  habent  N*,  "^  vel  1,  eandem  plerum- 
que  abjiciunt.  InteUige  quando  revera  quiescunt,  ut  DXp  surgere, 

Ditr  reverti,  ^^J  lcetari;  alias  retinentur  semper,  ut  ^iNIf^  jse^ere, 
r^V  depravari,  "Ti^  inimicari,  etc.  Deinde,  quoniam  ea,  quse 
mediam  quiescentem  ^f  habent,  illam  ut  plurimum  in  1  mutent, 
et  prseter  tria  aut  quatuor  nulla  reperiantur,  de  quibus  constet 
mediam  i<  habuisse,  ideo  Grammatici  mediam  quiescentem 
habentium  duo  genera  agnoscunt,  unum  scihcet  eorum,  qu?e 
mediam  1,  et  alterum  eorum,  quse  mediam    "^  habent. 

Caeterum    DN*f5    surrexit,    et    DiVI    altum    esse,    quia  non  nisi 

semel    in    Scriptura    occurrunt,    ut    et  Zilii  triturare,  cujus  X 


LINGU^    TIEBTIMJE.    CAP.    XXVII.  339 

(quod  sacpe  fieri  ostendimus)  transpositum  est,  ut  anomala 
iiotant.  Verum  enimvero  tam  quie  ^f,  quam  quic  ^  mediam 
habent,   solent  eandem  in  1  mutare.  Nam,  sicut  loco  DNp  usur- 

patur  mp  suryere,  sic  loco  V^*C  (jaudcri',  U*iC*  et  loco  J'''^  nortnrt-, 
[l^,    etc,    sicpe    usurpatur;    et   hinc  factum,  ut  hicc  tria  quie. 

scentium  genera  ad  unum  referre  non  dubitaverim  ;  pricsertim 
({uia  eorum  conjugandi  ratio  eadem  est.  Nempe  Verbum  Activum 
simplex  Infinitivi  formulas  ut  plurimum  habet  Dlp  et  Dlp,  vel 
noglecto  1,  Dp  et  Dp.  Cum  N  enim  rarissime  reperitur,  et  qiiir 
■^    habent,    ut  t^'^U*,  ^^  etc.  idem   in  1  stcpe  mutari  ostendimus. 

In  pricterito  autem  abjicitur  ut  plurimum  quiescens;  ejus  enim 
communis  forma  est: 

f.  m. 

HDp  Dp  3.  sing. 

nop  O^p.2. 

etc.   IDp^  vel      y'^'^^^  3.  pl, 

Potest  etiam  pra^teritum  cum  ",  ,  et  gholcm  loco  "  punctari, 
ut   p   sprevit,   ll^f  luxit,   1^*13   erubtiit,  HO  ohiit.  Nam  quoniam 

modia  thomatis  deficit,  punctatur  prima  iisdem  syllabis,  quibus 
lcrtia  tluimatis  adluvrere  solet.  Atque  adco  ha^c  Verba  tot 
pi-ictcriti  formulas  habent,  ac  Verba  prinuc  Conjugationis. 
(|uarum  secunda  syllaba,  cui  tertia  litera  thcmatis  adhivrct  (ut 
Cap.   14.  ostcndimus),  est  vel  ",  vel  ",  vel  ",  vel  1. 

beinde  sicut  prima),  sic  etiam  hiijus  Conjugationis  Verba 
inutant  in  secundis  et  primis  personis  ^  et  in  ",  et  gholem 
rctinent.  Hoc  tantum  hu3c  singulare  habent,  quod  in  tcrtia 
singulari  ftcminini  generis,  et  in  tertia  plurali,  non  nmtant,  \\\ 
\'erba  prim;\\  gholem,  nec  \  nec  "  inschcva;  tamctsi  accentus 

non  sit  HJAV,  ncquc  pl^^^D.  Nam,  si  in  scheva  mutaretur,  prinui 

tlienuitis  in  j^nctcrito  csset  brevissima,  contra  communcm  pra'- 
tcriti  simpHcis  usuni. 

Solent  pra^tcrca,  quu^  nuMliaui  habcnt  \  caiulcm  in  ]>ra'tcrito 
otiam    retiiHM-c;    cxcm})li    gratia    3^  titiyarc  pra>tcritum  habct 

3   DT  2.  riD-i,  ctc,  vci  3,  Dn,  2,  niDn,  f.  m'^,  1,  \nnn 


340 


COMPENDIUM    GRAMM. 


etc.  Sed  alii  credunt,  nec  absque  ratione,  hanc  formam  Verbi 
intensivi  esse  loco  22)1  (de  quo  statim) ;  alii  autem,  Verbi 
reciproci  esse,  et  H,  nescio  ()[ua  de  causa,  omitti. 

Iniperativus  Ltftnitivi  omnes  habet  fortnulas,  nempe: 

f.        m.  f.     m.  f.      m.  f.    m.  f.     m. 

mDip  ^n^J)  pl.  •'pip  Dip  s.    vel  ■'pip  Dip    vel  ^Dp  Dp   vel  ''pp  Dp 

etc.  etc.  etc. 

Atque  hinc  futuri  formula^  DlpX  et  DpJC  vel  DipJ<  et  Dp^f. 

Et  his  omnibus  Imperativi  et  Futuri  formuHs  H  paragogicum 
eleganter  additur,  ut  HDIp  surge,  ^2V  revertere,  HDIpJC  surgam,  etc. 

Passivum  Activi  formam  Dip  servat,  et  IpSn  habet  DlpH,  et 
pro  npD3  Jiabuisse  credo  DlpJ;  unde 


Prceteritum. 
f.               m. 

Imper 
f. 

•ativus. 
m. 

Futurum. 
f.           m. 

HDip: 

Dip:  3.  s. 

•'Dipn 

Dipn 

s. 

Dipx  1.  s. 

niDipj 

riiDipj  2. 

njDipn 

iDipn 

pl. 

^pTpri    Dipn  3. 

''niDipj  1. 

Dipn    Dip^  3. 

IDipJ  3.  pl. 

etc.      Dip^  1.  pl. 

V7 

DniDipj  2. 
iJiDip^  1. 

iDipn  2. 

Verbum  intensivum  mediam  ^,  utpote  gutturalem,  dupHcare 
nequit.  Posset  vocaH  longa  compensari ;  verum  quoniam  ut 
plurimum  negHgitur,  ut  etiam  1  et  '',  ideo  hujus  Conjugationis 
Verba  raro  secundam,  sed  plerumque  tertiam  dupHcant.  Fit 
igitur  ex  Dip  surgere,  Dpip  erigere;  unde  Praeteriti  3.  m.  Dpip 
f.    npDip    2.    m.  nDDip  f.  ilDDip,  etc,  et  Imperativi  m.  Dpip^ 

f.  ''PDip,  etc.  et  denique  Futuri  1.  DpipN*,  2.  Dpipn,  f.  ''Ppipn,  etc. 
Hujus  autem  Passivum  solo  pathagh  ab  Activo  distinguitur. 
Fit  sciHcet  ex  Activo  Dpip  Passivum  Dpip  erigi.  Unde  Praeteriti 
3.  m.  Dpip  f.  npDip,  2.  nr^t^p,  et  Futuri  1.  DpipN*,  2.  Dpipn^ 
f.  ''ppipn.   Atque  hic  communis  fuit  apud  priscos  modus  hujus 


LINGUif:    HEBR.KJE.    CAP.    XXVII. 


841 


Conjugationis    Verba    intonsiva    conjugandi.  At  posteri  ex  3in 
dehere    vel    dehitum    intensivum   fecerunt  3^*1  (forte  ne  confun- 

deretur    cum    33in    dilicjere)    et    ex    Dip   fecerunt  D'p  firmavit, 

stahilivit,  prcestitit]  et  ad  hunc  modum  alia.  . 

Solet  dein  non  raro  prima  thematis  duplicari,  ut  ^D^D  ex  ^D. 

Sed  de  his  vide  Cap.  31. 

Pra^ter    has    aliam    hujus    Conjugationis   formulam   intensivis 
({uidam  trihuunt,  nempe  3.  D^-p,  2.  m.  iliD^p,  f.  DiQ^p,  1.  ^T\M2''^^ 

<;tc. ;  nec  a  vero  aberrare  videntur. 

Verba    pneterea     derivata     quiescentem    mediam    neghgunt, 
liabentque  Infinitivum  DpH,  ^'^'pj},  et  D^pll;  in  prieterito  autem 

terminationem  Activi  simpHcis,  vel  (quod  frequentius  in  Bibhis 
observatur)  Passivi,  imitantur.  Est  enim 


Prceteritiim : 

f. 

riD^pn  sing. 

m. 

°?'"'  3. 

vel 

niD^pn 

niD^pn  2. 
'•niD^pn  1. 

pi. 

iD^pn  3. 

J^ 

DniD^pn  2. 
ijip^^pn  1. 

t. 

HD-^pn 

m. 

D^pn  1. 

riDpn 

PlOpn   2. 

etc. 

'^^'^?J}  1. 

Imperativus. 
f.  m. 

^^'-pr}        Dpn  vel  D^n  sing. 

njDpn     ^ia^i^^T}  phu-. 


Et  hinc  Futurum  1. 


f. 


^D-^pn 
D^n 


m. 

°?^*  1. 

D^pn  2. 

UV'  3. 


etc. 


Et  secundum. 


-D-pn 
Dpn 


etc. 


At  transKato  accentu  ad  primam  mutatur 
Dpn,  otc. 


DpiV  sing, 

Dpn  2. 

Dp;  3. 

iDpn 

etc. 


111 


ii(Mii])oDpN* 


342  COMPENDIUM    GRAMM. 

Passivum,  neglecta  etiam  quiescente,  Infinitivum  habet  DplH 
et  Dpin  vel  Dpn  et  D^n,  et  Praiteritum  3.  DpiH,  2.  m.  ilt^p-in^ 
f.  rippin,  vel  3.  Dpn,  2.  m.  r)Qpn,  et  sic  porro;  cum  quo  etiam 
Futurum    convenit.  Est  enim  vel  1.  DpiN*  2.  m.  DpiD  f.  '^l^p^D 
etc,  vel  1.  Dp^V  2.  Dp/l  etc. 

Reciprocum  denique  formatur,  ut  in  reliquis  Conjugationibus, 
a   suo  intensivo  DDip,  eidem  scilicet  syllabam  riH  praeponendo. 

et  tametsi  hujus  Conjugationis  intensivum  nunquam  in  -,  sed 
semper  in  ■  desinit,  reciprocum  tamen  tam  in  "  quam  "  termi- 
natur.  Nempe  Infinitivus  DDlpriH  et  Dpiprin,  Prseteritum  3.  m. 

DDiprin,  f.  r^r^r^lpnri ,  etc.  imperat.  Dpipnn,  Futurum  DDipnx* 

etc.  Nec  aliud  in  his  notandum,  quod  cum  Verbis  primae  com- 
mune  non  habeant. 

Cseterum  Verba  composita  ex  hac  et  tertia  Conjugatione  nulla 
dantur.  Nam  qu8e  mediam  1  vel  \  et  tertiam  H  habent,  eorum  media 

non  quiescit,  ut  niD  nere,  Hw  mutuo  accipere,  HM  esse,  etc. 

Quse  ultimam  habent  i<,  sunt  tantum  {<iD  venire,  et  Ni,J 
displicentiam  habere,  quorum  Activum  simplex  in  Praeterito 
semper  propter  quiescens  N*  retinet ",  sicuti  {<^D ,  et  Imperativus 

gholem,    nempe    m.    s.  NiD ,  f.  \Vip  et  '^2,  m.  p.  -WiD  et  -liVD 

f.  mXD  et  HkVra,  Futurum,  pr^ter  1.  N'i3N*,  2.  m.  kViDn,  f.  ''NDri' 

etc,  habet  foem.   1.  nXSN*  2.  \>VDri  3.  nnxsa  Passivo  simpHci 

et  intensivo  Activo  et  Passivo  caret  utrumque. 

Reciprocum  terminatur  plerumque  ut  N*^D  ;  nempe  praeteritum 

Activi  3.  m.  kVDn,  f.  n^fDH,  2.  nszri,  f.  i>N*3n,  1.  ''i>\*3n,  etc 

Sed  non  raro  etiam  habet  3.  ti^^n,  2.  niiVan  f.  riikVDn  ut  D-^pn^ 

iliD^^pn,  etc   Passivum  autem  3.  ^?3in,  2.  i^lJCIJin,  etc  Reciproco 

denique  utrumque,  nempe  tam  N*i3  quam  kS*iJ,  caret. 

Caeterum  circa  illa,  quorum  tertia  est  n  vel  Ji7,  observanda 
tantum  sunt,  quse  Cap.  24.  dicta  sunt. 

CAP.  XXVIII. 
De   Verbis  septimce  Conjugationis. 
Diximus    supra    Cap.  2.  et  3.,  gutturales  nunquam  dupHcari, 


LimujE  HEBRii:;E.  CAP.  XXVIII.  343 

«ed  ejus  loco  pnecedentem  syllabam  ex  brevi  in  longam  mutari. 
Deinde  easdom  raro  scheva  corripiendum,  et  ininquam  pronun- 
ciandum  liabere,  sed  ejus  loco  unum  ex  tribus  compositis 
usurpari.  Atque  ha)C  circa  hujus  et  sequentis  Conjugationis 
Verba  potissimum  observanda  sunt;  et  pra'terea,  quod  post 
scheva  compositum  nunquam  scheva  simplex  sequatur :  nam 
tum  ambo  essent  pronuncianda,  quod  per  ea,  quai  Cap.  3.  dicta 
sunt,  fieri  nequit. 

Esto  horum  paradigma  li^C  cingere.  Cujus  Infinitivi  formuUe 

sunt: 

1.   "IW   2.  -IIN»    3.  -luV   et  4.  luW 


Prceteritum. 

Imperativus. 

f. 

m. 

f.                     m. 

nntiV 

liN*  3.  s. 

nT.v         irx  s. 

mjN 

nTuV  2. 

n:1iiV         niN'  pi, 

FiUurum. 

f. 

m. 

cum  n     nniN\v 

ct    liiVN*  1.  sing. 

paragog. 

'"if^^O 

"itkVn  2. 

vel 

vel 

^y^^ 

ITkVn 

etc. 

"I^^:3  pl. 

nnfivn 

etc. 

Solet  tamen  non  raro  in  futuro  ^f  quiescere,  ot  in  prima 
persona  negligi;  sed  tum  in  '  terminatur,  ut  ipX  dicum, 
IQiVn  dices,  f.  nOiVn   etc. 

Deinde    H    in   futuro    =  corripiendum  haboro  potost,  ut  |*2nn 

roles.  Atque  hic  ad  evitandum,  ne  duo  scliovata  in  initio  dicti- 
onis  occurrant,  non  mutatur  primum,  ut  ahas  soU^t.  iii  ^hirok, 
sed  in  eandem  vocalem,  ox  qua  =  componitur. 


344 


COMPENDIUM    GRAMM. 


Passivum  simplex  Infinitivi  formulas  habet  "IWH,  IWH,  ntjCl 

et  ITiVl    Unde 

• 

Prwteritum.  hnperativus.  Futurum. 

f.  m.  f.  m.  f.  m. 

nniiV:         ITiV:  l.  sing.      nTkVn      ITiVn  sing.  ITkVkV  1, 

^'^}^}.     ^'^1^}.  2.  etc.  nwn    -luvn  2. 

etc.  etc. 

Ex  niT^CJ ,  quando  accentus  est  athnagh  vel  silukh,  fit  rTl  TN3 

vel  n^T{<J  cum  N  quiescente,  et  ad  hunc  modum  pro  nTXJ  fit  n.Ti^X 

Intensivum,  tam  Activum,  quam  Passivum,  nihil  singulare 
habet  notandum.  Derivatum  vero  activum  Infinitivi  formulas 
habet  TTkVn  et  "iTkVn  et  "I^TkVH, 


Prwteritum. 

Imperativus. 

Futurum. 

f.                      m. 

f. 

m. 

f.            m. 

nTTiVn  sing.     TTkVn  3. 

")T>vn 

TTN\V1. 

pn' '          n-)wn  2. 

'Tl^fL' 

et 

'T!^*^!^     "i'!^*0  2. 

etc. 

"l''N*n 

vel 

T\T\]Hn 

•ITTiVn 

etc.        TfcVn  2. 

Quiescit  hic  etiam  in  futuro  ssepe  ^f,  fitque  1.  I^^  ^^^  '^*'!^ 
vel  T>V,    2.  TTn  vel  T-Tn,  etc. 

Passivum  Infinitivum  habet  IT^fH  5    Unde 


Prceteritum. 

Imperativus. 

Futurum. 

f.                   m. 

f. 

m. 

f.               m. 

nTiVn         "iiivn  3. 

"iTfcVn 

'^[^^  1- 

n-)          nTkVn 

etc. 

nT.vn 

•  :  T  iT 

et 

nikVn      TiVn2. 

etc. 

n:j"iTNn 

nTiVn 

Eeciprocum,    tam    Activum   quam   Passivum,   nihil  singulare 


LINGUiE    HEBR;E^.    CAP.    XXVIII.  345 

notandum  habet.  Denique  moduni  Verba  composita  (ex  hac 
scilicet  et  pnccedentibusj  conjugandi,  facile  unusciuisque  ex  jam 
traditis  noscere  potest. 

CAP.  XXIX. 

De   Verbis  octavce   Conjugationis. 

Circa  hacc  ea  pnecipue  notanda  sunt,  quie  Cap.  pra^cedenti 
notavimus,  nec  opus  est  eadem  excmplis  illustrare ;  in  hoc 
tamen  potissimum  distinguuntur,  quod  eorum  Intensiva  puncto 
dagescli  omnino  careant ;  hoc  est,  loco  puncti  dagesch,  (juod 
admittere  nequeunt,  non  solent  vocalem  pra^cedentem  brevem 
in  longam  mutare.  Solent  alias  Verba  Intensiva  mediain,  ut 
diximus,  thematis  duplicare,  vel,  quando  id  fieri  nequit,  ante- 
cedentem  brevem  in  longam  mutare,  ut  '^■ID  pro  '^'^p  ,  et  "T^^N* 
pro  T^DN'.  8ed  hujus,  inquam,  Conjugationis  Verba  nec  mediam 
dupHcare  possunt,  nec  prtecedentem  syllabam  mutare  propterea 
solent.  Nam  ^Ti^  ludere  intensivum  habet  pr\Z*  illudere,  et  1]!2 
ardere  habet  1J/3  incendere,  et  intO,  lin*0  mundare,  pD  admi- 
yiistrare,  vel  officium  sacerdotis  exercere,  ]*N3  irritare.  Pleraque 
tanien,  qutc  ^?  habent,  syllabam  mutant  in  longam,  ut  ^3 
expUcare,    [XD   nolle,  D^fH  aversari,    et   sic    alia.    Qune  deni(jue 

circa  Verba,  ex  hac  et  pra^cedentibus  Conjugationibus  composita, 
notanda  sunt,  ex  prajcedentibus  facile  colHguntur. 

CAP.  XXX. 

De   Verhis  Defectivis. 

Per  Verba  Defectiva  illa  intelhgo,  quibus  una  tliematis 
deficere  solet,  ut  sunt  Verba  secundie  et  tertirt»  Conjugationis, 
vel  illa  quorum  prima  est  \  vel  3,  vel  quorum  media  est  X, 
vel  J,  vel  \  vel  denique  quorum  secunda  et  tortia  oadem  est 
litera.  De  Ver})is  prinuu  et  secunda»  Conjugationis,  deque  iis, 
quorum  primte  \  vel  (luorum  modia  X  vel  1  c^st.  ogimus  (^app. 
22.   23.  25.  26.  et  27.  Suporest  ut  de  reliquis  duobus  Dofooti- 


3-16  COMPENDIUM    GUAMM. 

voruin  geiieribus  agam,  et  prinio  de  iis,  quorum  prima  est  2. 
Horum,  inquam,  plurima,  non  omnia,  J  quibusdam  in  locis  vel 
omittunt,  vel  retinent;  sed,  quando  tieri  potest,  puncto  dagesch 
compensatur,  hoc  est,  ratione  scriptura)  tantum,  non  autem 
vocis  Defectiva  sunt.  Non,  inquam,  propterea,  tametsi  una 
syllaba  ahquando  deficiat.  Nam  Verba  monosyllaba,  modo  nulla 
thematis    Htera    deficiat,    non    solent    defectiva,    ut    nec    etiam 

polysylhiba,  ut  I^T,  redundantia  appellari. 

Horum     Paradigma    sit    Verbum    primse    Conjugationis    1^}2 

appropinquare,    cujus    Infinitivi    simphcis   forma  etiam  est  tTJ 

et  cum  n  paragogico  niJ*JI,  cujus  regimen  est  T)V^X 

Proiteritum  analogum  semper  est. 

Imperativiis.  Futurum. 

f.  m.  f.  m. 

'm  et  ^trjl  t}  et  rj  sing.  tTlV  1. 

n:m       rc}  pi.  'mn      r_:in  2. 

Et  cum  n  T  paragogico  ni2^^i»C,  et  cum  accentu  athnagh  vel 
silukh  nf  ^N*. 

Verbum  pD^  dare,  concedere,  pro  nil  habet  Dri,  et  Impera- 
tivum  jri  da;  unde  futurum  jriJ*?,  [nri,  etc. 

Secundae  Conjugationis  ^"^^ferre,  tollere,  Verbum  t^^Jl^  imitatur. 

Quse  tertise  sunt  Conjugationis,  Activum  simplex  prseter 
futurum  analogum  habent,  ut  HDJ,  vel  ny^l,  etc.  teyidere,  incll- 

nare,  cujus  Imperativus  est  npJ;  at  futurum  D^i^  etc,  et  sublato 

n  fit  tON' ,  lOn,   tO*:  etc. 

Verba    deinde    quart?e    imitantur    paradigma   primse,   ut  n£)^ 

sufflare  113 ,  et  cum  H  paragogico  nn£3 ,  et  cum  n  nn3. 

At  sext?e  analoga  semper  sunt;  ut  et  Verba  octavae  Conju- 
gationis,  excepto  Chaldaico  nilJ  descendere,  de  quo  tamen  dubito. 

Passivum  simplex  analogum  est,  nisi  quod  in  praeterito 
propter  1  characteristicum  J  thematis  omittatur,  ipsum  per 
dagesch  compensando,  ut  ^-y}  pro  t^^^^.  Sed  hoc  analogum  esse, 
ex  iis,  quae  Cap.  15.  diximus,  patet. 


LINGU.T-:    IIEBK.E/K.    CAP.    XXX.  347 

Veibuin  (leinde  Intensivum,  tam  Activum  (|uam  Passivum, 
analogum  semper  est;  at  derivatum,  pro  ^^JIl,  l^*;|ll'l,  et  w*^JfJn. 
habet  r^Jn,  V}n ,  et  r^jn.    Undo 


Prceteritum. 

Imperativus. 

FutHnim. 

f.               m. 

f. 

m. 

f.             m. 

\v^-yr\      v'-yr\  3. 

'V^yn 

u*3ri  et  ir^^in 

r^-JiiV  et  rJN'  1, 

nt      nrjn  2. 

n:riin 

irViH  pl. 

•'r^.jn      r>n  2, 

etc.      \nrjn  1. 

t'yn      vp_  3, 

etc. 

Sic  Verbum  tertise  Conjugationis  HD^  derivatum  habet  npn, 
nan  et  niiOri,  unde  Prseteritum  .TJn,  f.  niTdl,  2.  jT'^n,  et 
Imperativus  TJH,  et  Futurum  nDN',  2.  TOn,  f.  ^tSil,  etc,  vel 
sublato  n  fit  UkV,  lO^  etc.  Sic  etiam  quarta)  Conjugationis  >pi 
castra  movere  reciprocum  habet  ^Bn,  vel  contracte  rsn,  unde 
futurum  rpN',   J/DN* ,  etc. 

Caetorum  notandum,  Verbum  derivatum  multo  frequentius 
carere  J,  quam  simplex ;  exceptis  Verbis  sextic,  et  octiWiC 
Conjugationis,  (|ua),  ut  diximus,  analoga  semper  sunt.  Derivatum 
Passivum  suum  Activum  habet,  vcllnfinitivum  U*|3n,  vel  U*^n.  Undo 

Pneteritum.  Imperativus.  Fidunim. 

f.  m.  f.  m.  f.  m. 

T\t-yr\        rjn  3.  '•r^n        rjn  '^":3>vi. 

etc.  ^?V*^\^2.  etc.  "rjin         ^1-1 2. 

etc. 

Keciprocum,  tam  Activum  (|uam   1'assivum,  analoguui  ost. 

Denique  Verbum  T^^pl  accipere  huc  referendum  est,  quod  sohim 
lioc  paradigma  imitatur.  Reliqua  onim  omnia.  ([uorum  prima 
thematis  est  ^,  analoga  sunt. 


348 


COMPENDIUM    GRAMM. 


CAP.  XXXI. 

De  altero  Defectivorum  genere. 

Qiux)  secundam  et  tertiam  eandem  habent  literam,  solent  non 
raro  unam  amittere.  Ex.  gr.  !D3D  circuire  Infinitivum  frequentius 
habet  3D,  vel  ablato  accentu  3D  cum  "  ghatuf ;  habet  praeterea 
non  raro  DID  et  3p,  ut  "in^p^  cum  cantant  simul.  Hinc  Prse- 
teritum  loco  33D  frequenter  habet : 


Prceteritum. 

f.  m. 

n3p  sing.        Dp  3. 

ni3D 


pl. 


i^:' 


Imperativus  pro  DDp  Futurum. 

f.  m.  f.  m. 

'2iD  y\D  sing.  sing.    DIDN^  1. 

npp2.    nT2D      BiDpiur.    '2iDn  3iDn2. 

vel  DiDn  3iD;3. 

'2D  DD 

vel  1      13iDn2. 

nrD-iD      -mD 


•'niap  1. 

13p3. 

oniDp  2. 

IJiSD  1. 


Tertia  persona  praeteriti,  tam  singularis  quam  pluralis,  potest 
loco  -  habere  gholem,  ut  2D  pl.  12b;  deinde  )  non  raro  ubique 
neghgitur,  fitque  nSD,  DD,  DDkV  pro  niSp?  3iD ,  et  DipkN\  Futurum 
prseterea  convenit  ssepe  cum  futuro  Verborum,  quorum  prima 
est  J,  nempe  pro  !3iDN%  ^IDilf  DiD%  etc,  habet  ssepe  DIDN,  DlDn, 
!DiD%  etc,  compensando  scihcet  syllabam  longam  per  dagesch. 
Ex  Imperativi  forma  denique  DID  formatur  etiam  futurum  DlDJSf, 
DIDn,  31D;  etc 

Passivum  Infinitivi  formulas  habet  3pJ ,  et  DiDH ,  et  DDH  vel  3pn. 


LINGU.E    HElilU:.!:.    CAI'.    XXXI.  349 


Pt 

wteritmn. 

Imperativus. 

Fut 

urton. 

f. 

m. 

f. 

m. 

f. 

ni. 

HDDJ  s.  HDD^  sing. 

2d:  .3. 

'2pn 

3pn  s. 

3PN*  1 . 

^r^ 

nispj  2. 

n:2pn 

i2pn  1.1. 

••^Dn 

Dpn  2. 

••niapn. 

vc 

■1 

etc. 

Dp^  3. 

pi. 

i3p:  3. 

'^s-^l 

DiDH 

vel 

\^ 

anispj  2. 
TODn. 

!^?;?°r^ 

i3iDn 

••DiDn 

DiDN  1. 

DiDn  2. 

Praeteritum  convenit  etiam  ciim  iis,  quorum  prima  est  2, 
fitque  pro  DpJ,  fliDp^?  DpJ,  n^pJ;  tertia  deinde  persona,  tam 
singularis  quam  pluralis,  habet  etiam  vel  gholem  loco  -,  nerape 
2D:  vel  2D:  pro  DpJ  et  '2D2  vel  BDJ  pro  ^DDJ  et  -ISpl 

Ver})um  Intensivum  analogum  sajpe  est,  ut  nnp  contunfhre, 
^^T\  profanare,  et  T\n2  obtundere,  crusta  tegi;  sed  saepius  primam 
duplicat,  eam  litene  geminatae  interponendo  (ut  "IpDD  ohtegere 
loco  "^pD,  et  7^173  revolvere  loco  ^7jl),  et  pra3cipue  si  Yerba 
geminantia  sint  secundas,  tertiic,  vel  quartae  Conjugationis,  ut 
^Cip^fD  Intensivum  Verbi  secunda)  JCND  verrere,  et  n^»1^  tertire  nn^ 
fatigari,  et  I^*^*>'*V*  qiiivi'tie  VV/^*  dclectari,  Judere,  et  denique 
I^nyn  ex  I7;irn  Hludere  et  1J/1J7  ex  1117  so//o>/  esse.  At  plerunKiue 
tam  Activum  quam  Passivum  cum  Intensivis  sextte  Conjui:;atio- 
nis  convenire  videntur.  Nam,  ut  ex  Dlp  sit  Activum  Dpip,  et 
Passivum  DDip,  sic  ex  DiD  fit  Intensivum  DpiD,  et  ejus  Passi- 
vum  DpiD. 

Derivatum  vix  analogum  observatur;  Infinitivum  habet  iit 
plurimum  DpH,  vel  DpH,  et  DpH.    Hinc 

PrcetcrUuin  Dpn  vel 
f.  m. 

n3pn  Dpn  3.  s. 

nisDn       ni3Dn  2. 
\"ii3Dn  1. 


hnpvrativus. 

Fuf  uruui. 

f.                m. 

f. 

m. 

^spn       DDn  s. 

DDX  1 . 

ppDn      Dpn  pi. 

^DDn 

'^^^  -• 

2d:\ 

2D'-^. 

350  COMPENDIUM    GRAMM. 

•i3pn  3.  pi.  Dp:i. 

]n    aniDDn  2.  ):iDn  2. 

iji3pn  1.  ^^'^^i^      ispjs. 

Futuri  ^  hic  etiam,  ut  in  simplici,  compensari  solet,  sumiturque 
pro  DpJC,  3pX;  deinde,  accentu  ad  primam  translato,  "  mutatur 

in    ",  ut   l*?'"!!?!^   ohtegat   ie.  Hujus    Passivum  Infinitivum  habet 

Dpin,  Dpin ,  et  Dpn ,  et  cum  H  paragogico  n3pn ,  mutando  1  in 

•^  ghatuf. 


Prceteritum. 

Imperativus. 

Futurum. 

f. 

m. 

f. 

m. 

f. 

m. 

nBpin 

3pin  3. 

^ppin 

Dpin  s. 

3p\NM. 

ni' 

nispin  2. 

et 

••ppin 

Dpin  2. 

••nispin  1. 

^ppn 

Dpn 

etc. 

et 

nrsp-in 

ispinpi. 

vel 

nspn 

Dpn 

DpX  1. 

etc. 

:3pn 

etc. 

Dpn  2. 

Reciprocum  paradigma  sextae  Conjugationis  imitatur  plerum- 
que;  qune  autem  secund?e,  tertiae,  et  quartse  Conjugationis  sunt, 
plerumque  de  suo  Intensivo  formantur,  ut  J^^^yn^n  delectare  se, 

n^^n/nn  fatlgare  se,  npnpnn  se  diu  detinere.  At  nnti^  opprimi, 
et  nnD  claudi,  obtundi,  paradigma  sextae  sequuntur. 

Atque  ex  his  apparet,  Verba  haec  Defectiva  facile  posse 
confundi,  ita  ut  saepe  hujusmodi  Defectiva  occurrant,  de  quibus 
dubites,  num  eorum  thema  sit  secundse,  vel  tertise,  vel  quintse, 
vel  sextse  Conjugationis;  cujus  rei  causam  hic  paucis  ostendam. 
Nam  ea  cognita  hsec  vobis  longe  clariora  fore  credo. 

Omne  Defectivorum  genus  literam  deficientem  compensare 
solet,  literam  secundam  vel  tertiam  thematis  geminando.  Ex. 
gr.   JCD  secundse    Conjugationis   est,  et  significat  proedari;  sed 

ssepius   ^?   omittitur,    ejusque  loco  dupHcantur  media,  fitque  HD 

vel  TD.   Sic  etiam  Verbum  secundse  Conjugationis  nDI  significat 

purum  esse;   sed    ssepius  loco  n  dupHcantur  media,  fitque  "^31, 


LISQUJE   HEBR;e;E.    CAP.    XXXI.  351 

undc  fit;  ut  hoc  Verbum  jani  tertiain  Conjugationeni,  jani 
geminantia  imitetur,  ut  PhO  et  ^O^O,  T]!!!  et  irnn,  et  ut  Verba 
gcminantia  Tnfinitivuni  tcrtiie  ctiam  imitentur,  ut  niDU*  desolare 
pro  DIDU*  vel  □lU*,  niDn  calefieri  pro  Dicn  vel  Din,  et  sic  alia. 
Sic  etiam  Verbum  quintse  DP  significat  cogitare,  deliherare ;  sed 
sublata  ^  compcnsatur  per  DDI,  ut  et  DCn  vel  Din  pro  Din^ 
calefieri,  et  pil  pro  piT  spuere,  etc.  Unde  fit  ut  Verba  hitc 
geminantia,  quintam  etiam  Conjugationem  imitentur.  Sic  Verba 
sextie  tertiam  thematis  geminando ;  pro  "^iU*  fit  "[DU*  tegere,  et 
pro  DD  liqnefieri  fit  DpD  vel  DiD,  et  l^  lifjavit  fit  11*.  Et  hinc 

fit,  ut  sextam  etiam  Conjugationem  imitentur  (qua  de  re  vide 
etiam,  quie  Cap.  25.  in  fine  notavimus),  et  vice  versa  illa  ha;c 
geminantia,  eorum  prtesertim  Intensiva,  quaG  etiam  non  raro 
primam  thematis,  ut  ha^c  geminantia  solent,  duplicant.  Nam 
nS)  Intensivum  habet  "lliS  et  ")31£l.  Atque  huc  referenda  etiam 
sunt  Defectiva  primae  1  Nam  pro  INJ  exsecrari  fit  IIN  male- 
dicere,  ut  ex  DpJ  pronunciare  fit  DDp ,  et  ex  ^i*J  fit  /Tii ,  unde 
futuri  tertia  phirahs  foeminina  habet  nr^^jfri  et  HJ^iM  tinnient, 
et  sic  pro  yC^  fit  DQ*u*  desolare,  et  ad  hunc  modum  aha ;  unde 

fit,  ut  ha'c  geminantia,  et  omnia  Defectiva  jam  hanc,  jam  aham 
Conjugationem  imitentur:  quod  hic  hujus  Hnguie  studiosos 
monere  opera)  pretium  duxi.  Nam  his  notatis  poterunt  certa 
methodo,  et  absque  hajsitatione,  omnia  defectivorum  Verborum 
themata  investigaro. 

CAP.  XXXII. 

De    Verhis  Deponentihus,  et  de   Verhi^  Quadrafis,  et  ohiter 
de  compositione   Verhorum,  Modorum,  et   Temporum. 

Deponentia    duo    vel    tria    tantum    dantur    siniplicia.    nenipo 
yiDU*J  jurare,   DH^^J   /m(/narr,  et  forte  etiam  j>*V*^  futtum  essc 

Dico  expresse  simpliria,  nam  intensiva,  vei  (h^rivata.  vel  reci- 
proca  nulhi  dantur,  quie  formam  Passivi,  et  Activi  signilicationem 


352 


COMPENDIUM    GRAMM. 


liabeant.  Et  ideo  V^^*^  jurare,  derivatum  habet  F3i?^n  jurare 
facere,  cujus  tam  significatio  {|uani  forma  est  Activa. 

Verba  praeterea,  qure  pluribus  i|uam  tribus  constant  literis, 
plura  numerantur,  quam  ego  probare  auderem;  ut  sunt  Tr")3 
pro    r"}l3   exjMudens    (vide    Jobi    33.    vs.    9.)^  et  n^DD"ID^  pro 

n^D^T  conculmhit  eam  (vide  Psalm.  cap.  80.  vs.  14.),  et  ^3"13p 
pro  '^T]!^  cinctus,  indutus  (vide  Paral.  cap.  15.  vs.  antepenult.). 
Nam  hoc  ultimum  formatum  videtur  ex  nomine  Chaldseo  iCn^^S^D, 

quod  significat  paUiion,  vel  ^^//e^^m  colore  ruheum,  vel  r/alli 
(jalUnacei  cristam.  Priora  autem  vitia  exemplarium  esse,  mihi 
facile  persuaderem.  Nam  non  nisi  semel  occurrunt,  nec  ullum 
priraitivum  novimus,  ex  quo  deriventur,  et  Verbum,  quod 
communiter  ea  significatione  usurpatur,  videntur  referre. 

Sed  his  conjecturis  omissis,  hoc  in  genere  notemus,  nulla  ^ 
observari  Verba,  quae  prseter  characteristicas  Verbi,  Temporis, 
vel  PersonfB  phires  quam  tres  hteras  habeant,  nisi  intensiva, 
quae  ex  Nomine  ahquo  substantivo  vel  adjectivo  formantur 
(diximus  enim  supra  Cap.  16.,  haec  Verba  tam  ex  Verbo 
simphci  quam  ex  Nomine  formari).  Ex.  gr.  ex  rTl^^n  tuba  fit 
")^-j»n  tuha  clangere,  ut  ex  "lp"l?2n  diminutivum  [sic]  ex  IDn  fit 
IplDH  lutulentus  factus  est.  Sic  ex  nS''^^  diminutivum  ex  n£3'' 
jmlchra,    fit   iT^^fi^  7:)MZc/«r^or    factus    es.    Qu£e  ex  monosyllabis 

formantur,  intensiva  geminantium,  vel  sextse  Conjugationis 
imitantur,  1p*l|^  parietem  demoliri,  quod  formatur  ex  Tp  paries, 

sicut   I^nt^   eradicare  ex  t^ntT  radix.  Qua  de  re  vide  Cap.  16. 

Sed  de  his  satis. 

Superest,  ut,  quae  ad  Verborum  Conjugationem  spectant, 
absolvam,  pauca  de  Compositis  addam.  Verba  composita  a 
Grammaticis  vocantur  illa,  quse  ex  duobus  Verbis  diversae 
Conjugationis,  vel  ex  duobus  ejusdem  thematis,  vel  quse  ex 
Nomine,  Participio,  et  Verbo  componuntur;  quibus  praeterea 
addere  solent  aha,  quae  simul  duos  modos,  vel  duo  tempora 
exprimunt.  Ex.  gr.  quintae  et  sextse  Conjugationis  duo  compo- 
sita    reperiuntur,    nempe    ^TDU^In,    quod    componitur    ex    2'^'' 


Brader.  —  Ed.  Pr.,  Paulus:  nonmdla. 


LINOU/E    HEBR.E.y.    CAP.    XXXII.  353 

sedere,  ot  DilT  redire,  alias  deberet  esse  vel  \"IDU*1n  ex  DIT^  vel 

^riDI^n   ox  31U*;  alterum  est  ilD"^''!!;  quod  componitur  ex  DD^ 

et  DitO  hene  esse,  (juod  alias  doberet  esse  vel  nDp^n  ex  Dt3%  vel 

niD''^!!   ex  DID.  Prinmm  duos  sensus  simul  exprimit,  et  ambos 

indicare  Propheta  voluisse  videtur;  at  secundum  quoquo  modo 
sumatur  idem  exprimit;  ideoque  non  dubito,  quin  nobis  alia 
quintic  et  sextae  Conjugationis  Verba  ad  hunc  modum  componero 
liceat. 

Sed  pricter  ha}c  alia  Grammatici  notant,  partim  ex  ignorantia, 
partim  exemplarium  mendis  decopti,  ut  (Jer.  22.  vs.  24.)  ^Jj^nX, 

quod    putant   compositum  esse  ex  pri3  evellere  et  \^r\  adaptare, 

cum    tamen    J    anto    affixum    in   futuro    non   raro  abundet.  At 

(Jer.    15.    vs.    10.)   ^JI^^pD  pro   ^J^v^pp  sane  vitium  festinantis 

calami  videtur.  Et  ad  hunc  modum,  sed  maxime  ex  ignorantia, 
plura  notant  composita  ex  duol)us  ejusdem  thematis  Verbis;  ex. 
gr.  123^  dahit  se  expiandiim,  1"1D]^  dahunt  se  disciplinandum,  et 

mnkTJ    oiquidis    facta    est,    composita    esse    credunt  ex  Passivo 

simpHci  et  reciproco ;  quia  reciproci  Passivum  plane  ignoraverunt, 

ut  jam  Cap.  21.  ostendimus.  Sic  rnSi%  n3DU%  DyCV  et  n^^pQ 

composita  ex  Participio  et  Pricterito  absque  ullo  fundamento 
putant.  Nam  quisnam  ipsos  docuit  Participium  non  posse  ut 
Prajteritum  terminari,  et  pro  i13t/*i^  non  posse  dici  i"lDCT;  at 
DiTinX*D  pro  D^^iriiTJ^D  (Ezech.  cap.  8.  vs.  16.)  vitium  sane 
festinantis  calami  videtur.  Compositum  denique  ex  Praiterito  et 
Futuro  notant  ''jINDjT  pro  ^JCDil ,  nec  vident,  quod  hujus  Futurum 

n  paraujogicum  ob  additam  sylhibam  in  D  muiet.  ut  jam  Cap. 
27.  monuimus.  Sed  nolo  studiosos  similibus  dehissare,  sed 
contra  monere,  ne  de  his  inultum  sint  solhciti. 

CAP.  XXXIII. 

T)e  Nomine  Participio. 

Participia    Adjoctiva    sunt,    qiue    actionom,    vol    omne   ([uod 
Verbo  signilicari  solet,  tanquam  rei  alVectionem  vel  modum  cum 


354  COMPENDIUM    GRAMM. 

relatione  ad  tempus  exprimunt.  Unde  fit,  ut  tot  Participiorum, 
quot  Verborum  dentur  genera ;  nempe  simplicia,  intensiva, 
derivata,  et  reciproca,  eaque  tam  Activa  quam  Passiva. 

Formantur  autem  ex  suis  Verbis  hoc  modo.  Nempe  simplex 
lyS  formulam  etiam  Ij^D  habere,  et  Participium  eam  sibi  vindi- 
care  diximus.  Est  itaque  Participii  simphcis  mascuhnum  IpD 
ot  cum  "^  paragogico  ^^P"'?'  foemininum  HlpiD,  ri"|J^i3  vel  mp.B» 
et  cum  "^  paragogico  ^"llJ^iD.  Ex  Passivo  deinde  "lp3^.  fit  mascu- 
Hnum  Ij^^J   et   cum  ^  paragogico  ^lpS^;  foemininum  HlpS^  vel 

Ex  Intensivo  1^^  fit  mascuhnum  "I[v^3p,  foemininum  nipSp 
vel  n"Ii^3p;  et  ex  ejusdem  Passivo  lp_^  fit  mascuhnum  IJ^Sp» 
etc,  vel  1|^£) ,  foemininum  DIJ^^  vel  i~l"l|>^S  vel  ypp_p ,  etc. 

Sic  ex  derivato  "I''p£3n  fit  mascuhnum  "T^pSD ,  foemininum 
ni^p3p ;  et  ex  ejusdem  Passivo  "^i^Sn  vel  l|?3n  fit  mascuhnum 

ij^aa  vei  ij^an,  etc 

Et    denique  ex  reciproco  l|?3i"in  fit  mascuhnum  Ij^Snp,  etc 

Reciproci    passivi    nuUum    exstat    Participium    praeter  ]*Nil1p, 

•  vel   (compensato   n  per   dagesch)    J^^Ci^D;    cujus  characteristica 

nD  formam  Activi,  et  Verbum  J*XiJ  formam  Passivi  habet  contra 

communem  hujus  Verbi  usum  (de  quo  vide  Cap.  21.),  et  ideo 
de  eo  nihil  statuere  audeo. 

Participia  prseterea  simphcia,  quse  ex  Verbis  neutris  for- 
mantur,  Infinitivi  formulam  lp£  usurpare  solent,  ut  ]^l  dormiens, 
pDl  adhcerens,  etc 

Participia  deinde  Passiva  simphcia  ssepius  ex  suo  Activo 
formantur,  fitque  ex  ip2  (mutando  gholem  in  1)  llpS  visitatus. 

Sed  hsec  saepius  in  Adjectiva  degenerant. 

Atque  haec  voco  Participia,  quatenus  modum  significant;  quo 
res  ahqua  in  praesenti  afi^ecta  consideratur.  Verum  haec  ipsa 
non  raro  in  pura  Adjectiva  rerum  attributa  significantia  dege- 
nerant;    ex.   gr.  "13iD  Participium  est,  quod  significat  hominem 

numerantem,  hoc  est  qui  jam  in  numerando  est  occupatus,  sed 
plerumque  ut  attributum  absque  uHa  ad  tempus  relatione  usur- 


LINGU^E    HEBRJRJE.    CAP.    XXXIII.  355 

patur,  significatque  hominem,  qui  ofprinm  lidhft  tiumerandi^ 
nempe  srriham.  8ic  I33iu*  significit   Jiominem,  (jui  in  judir(in<lu 

est  orcupfitiis,  at  pleruinr|ue  attrihutum  est  liominis,  (jui  officium 
habet  judicandi,  hoc  est,  idem  valet,  quod  apud  Latinos  Judejr. 
8ic    rarticipium   Passivum  ^HD^  {eledus,  hoc  est,  /lomo  vcl  res, 

qwp.  jam  actu  eligitur)  scepius  attributum  est  rei  ]}rcpstantis, 
videhcfit  rei  omnibus  eligendae ;  et  ad  hunc  modum  Participia 
intensiva,  et  rehqua,  sjrpe  in  attributa,  hoc  est,  in  Adjectiva, 
qaa;  nullam  ad  tempus  habent  relationem,  degenerant. 

Ex  numero  deinde  J*articipiorum  secludenda  etiam  credo 
simpHcia,    (juibus   pra^positum    est   D,  ut  sunt  I3£)1U*!2  judicafor, 

JK^i/D  Iff^sor  lifigud ;  nisi  j^otius  statuere  velimus,  quod  simplicia, 

ut  intensiva  et  reliqua,  characteristicam  0  habuerint,  et  quod 
posteri  idem  in  simphci  negk^xerint ;  vel  forte  Participia  intensiva 
sunt  ex  simpHci  formata,  idque  (piia  eorum  tbemata  intensivo 
carent  Verbo.  Ha;c  de  Participiis  in  genere,  deque  iis,  qua?  ex 
Verbis  primee  formantur. 

Ex  Verbis  secundic  formantur  niascuHna,  ut  pnecedentia :  at 
foeminina  geminum  segol  non  habent,  sed  N  ut  phirimum  quiescit, 

et  loco  n>fAO,  nJCIfcDJ,    etc.    fit  rikVjID,  njCljIQ],  etc.  At  simplex 

est  etiam  nXjJp. 

Solent  praiterea  hujus  Conjugationis  Participia  N  neghgere, 
et  absohite  ea  omnia  patiuntur,  quae  eorum  Verba  pati  diximus. 

Participia  tertix'  saqnus  pro      liabent  segol,  ut  H^^j ;  foemini- 

num    vel   H    neghgit,    ut   lilJ^  pro  nn^pj,   vel  idem  in  \  et  ■■  \n 

ghirek  niutat,  ut  n''li£3  fructificans. 

Adjectiva  hujus  et  secundie  Conjugationis,  quie  formam  "ll^D 

imitantur,  mutant  ^?  vel  H  in  \  ut  ^IaO  e.ristens  vel  inre)ifus  ex 

iC>D,  et  ^l^J  nninifrstus  ex  Tlh^»  Nec  opus  haheo  omnia  uniuscu- 

jusque  Conjugationis  Adjectiva  hic  sigillatim  notare.  qiiando- 
quidem  Verborum,  ex  quibus  formantur.  regulas  scquuntur. 

Quie  ex  Verbis,  (luorum  ])rinia  cst  J,  forniantur.  fonuani 
Verbi  iniitantur;  hoc  est,  si  pra^teritum  2  Ihematis  careat, 
eodem  etiam  Participium  carebit.  et  coiitra.  si  Pra>teritum 
analogum    fuerit,    erit    ('ti;un     rarticipium    anah)gum.    p]x.    ur. 


356  COMPENDIUM    GKAMM. 

Activum  simplex  1^*^,3  Preeteritum  habet  t^*^^,  et  Participium 
CJl3,  utrumque  scilicet  analogum ;  et  reciprocum  U*^n  Praeteri- 
tum  habet  U*iin,  et  Participium  ^*^JP,  utrumque  scihcet  defec- 
tivum.  Quae  vero  ex  defectivis  geminantium  formantur,  Activum 
simplex  regulare  habent  331D ;  at  reliqua  Prajteritum  imitantur 
Verbi.  Nempe  ex  Passivo  simplici  Dp,3  fit  mascuUnum  DD3, 
foemininum  HSpJ,  et  ex  Intensivo  3DD  fit  3piDp,  et  ex  ZJplD 
fit  33iDQ,  et  sic  ex  derivati  Paaeterito  Dpn  fit  Dp^,  et  ex 
Dpin  fit  DDID,  et  denique  ex  reciproco  Dpinpn  fit  DpiilpD. 
Cseterum  fiexio  Participii  ex  singulari  in  pluralem  communes 
Nominis  sequitur  regulas,  de  quibus  vide  Cap.  6. 


Reliqua  desiderantur. 


856  COMPENDIUM    GRAMM. 

Activuni  simplex  Z*!^!l  Proeteritum  habet  l^*^J,  et  Participium 
U*Ji3,  utrumque  scilicet  analogum ;  et  reciprocum  U*i3n  Prseteri- 
tum  habet  t*iSn,  et  Participium  ll*-3p,  utrumque  scilicet  defec- 
tivum.  Quae  vero  ex  defectivis  geminantium  formantur,  Activum 
simplex  regulare  habent  331D ;  at  reliqua  Prieteritum  imitantur 
Verbi.  Nempe  ex  Passivo  simplici  202  fit  masculinum  DD3, 
foemininum  nSpJ ,  et  ex  Intensivo  3DD  fit  33iDQ ,  et  ex  3piD 
fit  33iDD,  et  sic  ex  derivati  Paasterito  Dpn  fit  3pp,  et  ex 
Dp^n  fit  2D^^,  et  denique  ex  reciproco  DpinDH  fit  SpinDD. 
Caeterum  flexio  Participii  ex  singulari  in  pluralem  communes 
Nominis  sequitur  regulas,  de  quibus  vide  Cap.  6. 


Reliqua  desiderantur. 


00 

CVJLO 

•  iH 

> 

• 
Q) 

§ 

POMIFICAL  inSTITUTE  OF  W£"OIAEVAl  biULici^ 

59  Q'JcEN'S  PARK  CRl^-CcKT 

TORONTO-5,    CAN/iOA 

15852